Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Khuddakanikāye

Jātaka-aṭṭhakathā

Ganthārambhakathā

Jātikoṭisahassehi {1.1}, pamāṇarahitaṁ hitaṁ,
Lokassa lokanāthena, kataṁ yena mahesinā.

Tassa pāde namassitvā, katvā dhammassa cañjaliṁ,
Saṅghañca patimānetvā, sabbasammānabhājanaṁ.

Namassanādino assa, puññassa ratanattaye,
Pavattassānubhāvena, chetvā sabbe upaddave.

Taṁ taṁ kāraṇamāgamma, desitāni jutīmatā,
Apaṇṇakādīni purā, jātakāni mahesinā.

Yāni yesu ciraṁ satthā, lokanittharaṇatthiko,
Anante bodhisambhāre, paripācesi nāyako.

Tāni sabbāni ekajjhaṁ, āropentehi saṅgahaṁ,
Jātakaṁ nāma saṅgītaṁ, dhammasaṅgāhakehi yaṁ.

Buddhavaṁsassa etassa, icchantena ciraṭṭhitiṁ,
Yācito abhigantvāna, therena atthadassinā.

Asaṁsaṭṭhavihāre, sadā suddhavihārinā,
Tatheva buddhamittena, santacittena viññunā.

Mahiṁsāsakavaṁsamhi, sambhūtena nayaññunā,
Buddhadevena ca tathā, bhikkhunā suddhabuddhinā.

Mahāpurisacariyānaṁ, ānubhāvaṁ acintiyaṁ,
Tassa vijjotayantassa, jātakassatthavaṇṇanaṁ.

Mahāvihāravāsīnaṁ, vācanāmagganissitaṁ,
Bhāsissaṁ bhāsato taṁ me, sādhu gaṇhantu sādhavo ti.

Jātakanidāna

1. Dūrenidānakathā

Tatridaṁ dūrenidānaṁ nāma: ito kira kappasatasahassādhikānaṁ catunnaṁ asaṅkhyeyyānaṁ matthake amaravatī nāma nagaraṁ ahosi. Tattha sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā kulaparivaṭṭā akkhitto anupakuṭṭho jātivādena abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. So aññaṁ kammaṁ akatvā brāhmaṇasippam-eva uggaṇhi. Tassa daharakāle yeva mātāpitaro kālamakaṁsu. Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṁ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādibharite gabbhe vivaritvā: “Ettakaṁ te, kumāra, mātu santakaṁ, ettakaṁ pitu santakaṁ, ettakaṁ ayyakapayyakānan”-ti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṁ ācikkhitvā: “Etaṁ paṭipajjāhī” ti āha. Sumedhapaṇḍito cintesi: “imaṁ dhanaṁ saṁharitvā mayhaṁ pitupitāmahādayo paralokaṁ gacchantā ekaṁ kahāpaṇam-pi gahetvā na gatā, mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṁ kātuṁ vaṭṭatī” ti. So rañño ārocetvā nagare bheriṁ carāpetvā mahājanassa dānaṁ datvā tāpasapabbajjaṁ pabbaji. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṁ imasmiṁ ṭhāne sumedhakathā kathetabbā. Sā panesā kiñcā pi buddhavaṁse nirantaraṁ āgatā yeva, gāthāsambandhena pana āgatattā na suṭṭhu pākaṭā. Tasmā taṁ antarantarā gāthāya sambandhadīpakehi vacanehi saddhiṁ kathessāma.

Sumedhakathā

Kappasatasahassādhikānañhi catunnaṁ asaṅkhyeyyānaṁ matthake dasahi saddehi avivittaṁ: “Amaravatī” ti ca: “Amaran”-ti ca laddhanāmaṁ nagaraṁ ahosi, yaṁ sandhāya buddhavaṁse vuttaṁ:

Kappe {1.3} ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye,
Amaraṁ nāma nagaraṁ, dassaneyyaṁ manoramaṁ,
Dasahi saddehi avivittaṁ, annapānasamāyutan-ti.

Tattha dasahi saddehi avivittan-ti hatthisaddena, assasaddena, rathasaddena, bherisaddena, mudiṅgasaddena, vīṇāsaddena, sammasaddena, tāḷasaddena, saṅkhasaddena: “Asnātha, pivatha, khādathā” ti dasamena saddenāti imehi dasahi saddehi avivittaṁ ahosi. Tesaṁ pana saddānaṁ ekadesam-eva gahetvā:

Hatthisaddaṁ assasaddaṁ, bherisaṅkharathāni ca,
Khādatha pivatha ceva, annapānena ghositan-ti.

Buddhavaṁse imaṁ gāthaṁ vatvā:

Nagaraṁ sabbaṅgasampannaṁ, sabbakammamupāgataṁ,
Sattaratanasampannaṁ, nānājanasamākulaṁ,
Samiddhaṁ devanagaraṁva, āvāsaṁ puññakamminaṁ.

Nagare amaravatiyā, sumedho nāma brāhmaṇo,
Anekakoṭisannicayo, pahūtadhanadhaññavā.

Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṁ vedāna pāragū,
Lakkhaṇe itihāse ca, sadhamme pāramiṁ gato ti.

Vuttaṁ:

Athekadivasaṁ so sumedhapaṇḍito uparipāsādavaratale rahogato hutvā pallaṅkaṁ ābhujitvā nisinno cintesi: “Punabbhave, paṇḍita, paṭisandhiggahaṇaṁ nāma dukkhaṁ, tathā nibbattanibbattaṭṭhāne sarīrabhedanaṁ, ahañca jātidhammo jarādhammo byādhidhammo maraṇadhammo, evaṁbhūtena mayā ajātiṁ ajaraṁ abyādhiṁ adukkhaṁ sukhaṁ sītalaṁ amatamahānibbānaṁ pariyesituṁ vaṭṭati, avassaṁ bhavato muccitvā nibbānagāminā ekena maggena bhavitabban”-ti. Tena vuttaṁ:

Rahogato nisīditvā, evaṁ cintesahaṁ tadā,
Dukkho punabbhavo nāma, sarīrassa ca bhedanaṁ.

Jātidhammo jarādhammo, byādhidhammo sahaṁ tadā,
Ajaraṁ amataṁ khemaṁ, pariyesissāmi nibbutiṁ.

Yaṁnūnimaṁ pūtikāyaṁ, nānākuṇapapūritaṁ,
Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṁ, anapekkho anatthiko.

Atthi {1.4} hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye,
Pariyesissāmi taṁ maggaṁ, bhavato parimuttiyā ti.

Tato uttari pi evaṁ cintesi: yathā hi loke dukkhassa paṭipakkhabhūtaṁ sukhaṁ nāma atthi, evaṁ bhave sati tappaṭipakkhena vibhavenā pi bhavitabbaṁ. Yathā ca uṇhe sati tassa vūpasamabhūtaṁ sītam-pi atthi, evaṁ rāgādīnaṁ aggīnaṁ vūpasamena nibbānenā pi bhavitabbaṁ. Yathā ca pāpassa lāmakassa dhammassa paṭipakkhabhūto kalyāṇo anavajjadhammo pi atthi yeva, evam-eva pāpikāya jātiyā sati sabbajātikkhepanato ajātisaṅkhātena nibbānenā pi bhavitabbamevā ti. Tena vuttaṁ:

Yathā pi dukkhe vijjante, sukhaṁ nāma pi vijjati,
Evaṁ bhave vijjamāne, vibhavo pi icchitabbako.

Yathā pi uṇhe vijjante, aparaṁ vijjati sītalaṁ,
Evaṁ tividhaggi vijjante, nibbānaṁ icchitabbakaṁ.

Yathā pi pāpe vijjante, kalyāṇama pi vijjati,
Evam-eva jāti vijjante, ajātipicchitabbakan-ti.

Aparam-pi cintesi: yathā nāma gūtharāsimhi nimuggena purisena dūrato pañcavaṇṇapadumasañchannaṁ mahātaḷākaṁ disvā: “Katarena nu kho maggena ettha gantabban”-ti taṁ taḷākaṁ gavesituṁ yuttaṁ. Yaṁ tassa agavesanaṁ, na so taḷākassa doso. Evam-eva kilesamaladhovane amatamahānibbānataḷāke vijjante tassa agavesanaṁ na amatanibbānamahātaḷākassa doso. Yathā ca corehi samparivārito puriso palāyanamagge vijjamāne pi sace na palāyati, na so maggassa doso, purisasseva doso. Evam-eva kilesehi parivāretvā gahitassa purisassa vijjamāne yeva nibbānagāmimhi sive magge maggassa agavesanaṁ nāma na maggassa doso, puggalasseva doso. Yathā ca byādhipīḷito puriso vijjamāne byādhitikicchake vejje sace taṁ vejjaṁ gavesitvā byādhiṁ na tikicchāpeti, na so vejjassa doso, purisasseva doso. Evam-eva yo kilesabyādhipīḷito puriso kilesavūpasamamaggakovidaṁ vijjamānam-eva ācariyaṁ na gavesati, tasseva doso, na kilesavināsakassa ācariyassāti. Tena vuttaṁ:

Yathā gūthagato puriso, taḷākaṁ disvāna pūritaṁ,
Na gavesati taṁ taḷākaṁ, na doso taḷākassa so.

Evaṁ kilesamaladhove, vijjante amatantaḷe,
Na gavesati taṁ taḷākaṁ, na doso amatantaḷe.

Yathā {1.5} arīhi pariruddho, vijjante gamanampathe,
Na palāyati so puriso, na doso añjasassa so.

Evaṁ kilesapariruddho, vijjamāne sive pathe,
Na gavesati taṁ maggaṁ, na doso sivamañjase.

Yathā pi byādhito puriso, vijjamāne tikicchake,
Na tikicchāpeti taṁ byādhiṁ, na doso so tikicchake.

Evaṁ kilesabyādhīhi, dukkhito paripīḷito,
Na gavesati taṁ ācariyaṁ, na doso so vināyake ti.

Aparam-pi cintesi: yathā maṇḍanajātiko puriso kaṇṭhe āsattaṁ kuṇapaṁ chaḍḍetvā sukhī gacchati, evaṁ mayā pi imaṁ pūtikāyaṁ chaḍḍetvā anapekkhena nibbānanagaraṁ pavisitabbaṁ. Yathā ca naranāriyo ukkārabhūmiyaṁ uccārapassāvaṁ katvā na taṁ ucchaṅgena vā ādāya dasantena vā veṭhetvā gacchanti, jigucchamānā pana anapekkhāva chaḍḍetvā gacchanti, evaṁ mayā pi imaṁ pūtikāyaṁ anapekkhena chaḍḍetvā amataṁ nibbānanagaraṁ pavisituṁ vaṭṭati. Yathā ca nāvikā nāma jajjaraṁ nāvaṁ anapekkhā chaḍḍetvā gacchanti, evaṁ aham-pi imaṁ navahi vaṇamukhehi paggharantaṁ kāyaṁ chaḍḍetvā anapekkho nibbānapuraṁ pavisissāmi. Yathā ca puriso nānāratanāni ādāya corehi saddhiṁ maggaṁ gacchanto attano ratananāsabhayena te chaḍḍetvā khemaṁ maggaṁ gaṇhāti, evaṁ ayam-pi karajakāyo ratanavilopakacorasadiso. Sacāhaṁ ettha taṇhaṁ karissāmi, ariyamaggakusaladhammaratanaṁ me nassissati. Tasmā mayā imaṁ corasadisaṁ kāyaṁ chaḍḍetvā nibbānanagaraṁ pavisituṁ vaṭṭatīti. Tena vuttaṁ:

Yathā pi kuṇapaṁ puriso, kaṇṭhe baddhaṁ jigucchiya,
Mocayitvāna gaccheyya, sukhī serī sayaṁvasī.

Tathevimaṁ pūtikāyaṁ, nānākuṇapasañcayaṁ,
Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṁ, anapekkho anatthiko.

Yathā uccāraṭṭhānamhi, karīsaṁ naranāriyo,
Chaḍḍayitvāna gacchanti, anapekkhā anatthikā.

Evamevāhaṁ imaṁ kāyaṁ, nānākuṇapapūritaṁ,
Chaḍḍayitvāna gacchissaṁ, vaccaṁ katvā yathā kuṭiṁ.

Yathā pi jajjaraṁ nāvaṁ, paluggaṁ udagāhiniṁ,
Sāmī chaḍḍetvā gacchanti, anapekkhā anatthikā.

Evamevāhaṁ {1.6} imaṁ kāyaṁ, navacchiddaṁ dhuvassavaṁ,
Chaḍḍayitvāna gacchissaṁ, jiṇṇanāvaṁva sāmikā.

Yathā pi puriso corehi, gacchanto bhaṇḍamādiya,
Bhaṇḍacchedabhayaṁ disvā, chaḍḍayitvāna gacchati.

Evam-eva ayaṁ kāyo, mahācorasamo viya,
Pahāyimaṁ gamissāmi, kusalacchedanābhayā ti.

Evaṁ sumedhapaṇḍito nānāvidhāhi upamāhi imaṁ nekkhammūpasaṁhitaṁ atthaṁ cintetvā sakanivesane aparimitaṁ bhogakkhandhaṁ heṭṭhā vuttanayena kapaṇaddhikādīnaṁ vissajjetvā mahādānaṁ datvā vatthukāme ca kilesakāme ca pahāya amaranagarato nikkhamitvā ekako va himavante dhammikaṁ nāma pabbataṁ nissāya assamaṁ katvā tattha paṇṇasālañca caṅkamañca māpetvā pañcahi nīvaraṇadosehi vivajjitaṁ: “Evaṁ samāhite citte” ti ādinā nayena vuttehi aṭṭhahi kāraṇaguṇehi samupetaṁ abhiññāsaṅkhātaṁ balaṁ āharituṁ tasmiṁ assamapade navadosasamannāgataṁ sāṭakaṁ pajahitvā dvādasaguṇasamannāgataṁ vākacīraṁ nivāsetvā isipabbajjaṁ pabbaji. Evaṁ pabbajito aṭṭhadosasamākiṇṇaṁ taṁ paṇṇasālaṁ pahāya dasaguṇasamannāgataṁ rukkhamūlaṁ upagantvā sabbaṁ dhaññavikatiṁ pahāya pavattaphalabhojano hutvā nisajjaṭṭhānacaṅkamanavaseneva padhānaṁ padahanto sattāhabbhantare yeva aṭṭhannaṁ samāpattīnaṁ pañcannañca abhiññānaṁ lābhī ahosi. Evaṁ taṁ yathāpatthitaṁ abhiññābalaṁ pāpuṇi. Tena vuttaṁ:

Evāhaṁ cintayitvāna, nekakoṭisataṁ dhanaṁ,
Nāthānāthānaṁ datvāna, himavantamupāgamiṁ.

Himavantassāvidūre, dhammiko nāma pabbato,
Assamo sukato mayhaṁ, paṇṇasālā sumāpitā.

Caṅkamaṁ tattha māpesiṁ, pañcadosavivajjitaṁ,
Aṭṭhaguṇasamupetaṁ, abhiññābalamāhariṁ.

Sāṭakaṁ pajahiṁ tattha, navadosamupāgataṁ,
Vākacīraṁ nivāsesiṁ, dvādasaguṇamupāgataṁ.

Aṭṭhadosasamākiṇṇaṁ, pajahiṁ paṇṇasālakaṁ,
Upāgamiṁ rukkhamūlaṁ, guṇe dasahupāgataṁ.

Vāpitaṁ ropitaṁ dhaññaṁ, pajahiṁ niravasesato,
Anekaguṇasampannaṁ, pavattaphalamādiyiṁ.

Tatthappadhānaṁ {1.7} padahiṁ, nisajjaṭṭhānacaṅkame,
Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābalapāpuṇin-ti.

Tattha: “Assamo sukato mayhaṁ, paṇṇasālā sumāpitā” ti imāya pāḷiyā sumedhapaṇḍitena assamapaṇṇasālācaṅkamā sahatthā māpitā viya vuttā. Ayaṁ panettha attho: mahāsattaṁ: “Himavantaṁ ajjhogāhetvā ajja dhammikaṁ pabbataṁ pavisissāmī” ti nikkhantaṁ disvā sakko devānamindo vissakammadevaputtaṁ āmantesi: “tāta, ayaṁ sumedhapaṇḍito pabbajissāmīti nikkhanto, etassa vasanaṭṭhānaṁ māpehī” ti. So tassa vacanaṁ sampaṭicchitvā ramaṇīyaṁ assamaṁ, suguttaṁ paṇṇasālaṁ, manoramaṁ caṅkamañca māpesi. Bhagavā pana tadā attano puññānubhāvena nipphannaṁ taṁ assamapadaṁ sandhāya sāriputta, tasmiṁ dhammikapabbate:

Assamo sukato mayhaṁ, paṇṇasālā sumāpitā,
Caṅkamaṁ tattha māpesiṁ, pañcadosavivajjitan-ti.

Āha. Tattha sukato mayhan-ti sukato mayā. Paṇṇasālā sumāpitā ti paṇṇacchadanasālā pi me sumāpitā ahosi.

Pañcadosavivajjitan-ti pañcime caṅkamadosā nāma: thaddhavisamatā, antorukkhatā, gahanacchannatā, atisambādhatā, ativisālatāti. Thaddhavisamabhūmibhāgasmiñhi caṅkame caṅkamantassa pādā rujjanti, phoṭā uṭṭhahanti, cittaṁ ekaggaṁ na labhati, kammaṭṭhānaṁ vipajjati. Mudusamatale pana phāsuvihāraṁ āgamma kammaṭṭhānaṁ sampajjati. Tasmā thaddhavisamabhūmibhāgatā eko dosoti veditabbo. Caṅkamassa anto vā majjhe vā koṭiyaṁ vā rukkhe sati pamādamāgamma caṅkamantassa nalāṭaṁ vā sīsaṁ vā paṭihaññatīti antorukkhatā dutiyo doso. Tiṇalatādigahanacchanne caṅkame caṅkamanto andhakāravelāyaṁ uragādike pāṇe akkamitvā vā māreti, tehi vā daṭṭho dukkhaṁ āpajjatīti gahanacchannatā tatiyo doso. Atisambādhe caṅkame vitthārato ratanike vā aḍḍharatanike vā caṅkamantassa paricchede pakkhalitvā nakhā pi aṅguliyo pi bhijjantīti atisambādhatā catuttho doso. Ativisāle caṅkame caṅkamantassa cittaṁ vidhāvati, ekaggataṁ na labhatīti ativisālatā pañcamo doso. Puthulato pana diyaḍḍharatanaṁ dvīsu passesu ratanamattaanucaṅkamaṁ dīghato saṭṭhihatthaṁ mudutalaṁ samavippakiṇṇavālukaṁ caṅkamaṁ vaṭṭati cetiyagirimhi dīpappasādakamahindattherassa caṅkamanaṁ viya, tādisaṁ taṁ ahosi. Tenāha: “Caṅkamaṁ tattha māpesiṁ, pañcadosavivajjitan”-ti.

Aṭṭhaguṇasamupetan-ti aṭṭhahi samaṇasukhehi upetaṁ. Aṭṭhimāni samaṇasukhāni nāma: dhanadhaññapariggahābhāvo, anavajjapiṇḍapātapariyesanabhāvo, nibbutapiṇḍapātabhuñjanabhāvo, raṭṭhaṁ pīḷetvā dhanasāraṁ vā sīsakahāpaṇādīni vā gaṇhantesu rājakulesu raṭṭhapīḷanakilesābhāvo, upakaraṇesu nicchandarāgabhāvo, coravilope nibbhayabhāvo, rājarājamahāmattehi asaṁsaṭṭhabhāvo, catūsu disāsu appaṭihatabhāvoti. Idaṁ vuttaṁ {1.8} hoti: yathā tasmiṁ assame vasantena sakkā honti imāni aṭṭha samaṇasukhāni vindituṁ, evaṁ aṭṭhaguṇasamupetaṁ taṁ assamaṁ māpesinti.

Abhiññābalamāharin-ti pacchā tasmiṁ assame vasanto kasiṇaparikammaṁ katvā abhiññānaṁ samāpattīnañca uppādanatthāya aniccato dukkhato vipassanaṁ ārabhitvā thāmappattaṁ vipassanābalaṁ āhariṁ. Yathā tasmiṁ vasanto taṁ balaṁ āharituṁ sakkomi, evaṁ taṁ assamaṁ tassa abhiññatthāya vipassanābalassa anucchavikaṁ katvā māpesinti attho.

Sāṭakaṁ pajahiṁ tattha, navadosamupāgatanti etthāyaṁ anupubbikathā: tadā kira kuṭileṇacaṅkamādipaṭimaṇḍitaṁ pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannaṁ ramaṇīyaṁ madhurasalilāsayaṁ apagatavāḷamigabhiṁsanakasakuṇaṁ pavivekakkhamaṁ assamaṁ māpetvā alaṅkatacaṅkamassa ubhosu antesu ālambanaphalakaṁ saṁvidhāya nisīdanatthāya caṅkamavemajjhe samatalaṁ muggavaṇṇasilaṁ māpetvā antopaṇṇasālāyaṁ jaṭāmaṇḍalavākacīratidaṇḍakuṇḍikādike tāpasaparikkhāre, maṇḍape pānīyaghaṭapānīyasaṅkhapānīyasarāvāni, aggisālāyaṁ aṅgārakapalladāruādīnīti evaṁ yaṁ yaṁ pabbajitānaṁ upakārāya saṁvattati, taṁ taṁ sabbaṁ māpetvā paṇṇasālāya bhittiyaṁ: “Ye keci pabbajitukāmā ime parikkhāre gahetvā pabbajantū” ti akkharāni chinditvā devalokam-eva gate vissakammadevaputte sumedhapaṇḍito himavantapabbatapāde girikandarānusārena attano nivāsānurūpaṁ phāsukaṭṭhānaṁ olokento nadīnivattane vissakammanimmitaṁ sakkadattiyaṁ ramaṇīyaṁ assamaṁ disvā caṅkamanakoṭiṁ gantvā padavalañjaṁ apassanto: “Dhuvaṁ pabbajitā dhuragāme bhikkhaṁ pariyesitvā kilantarūpā āgantvā paṇṇasālaṁ pavisitvā nisinnā bhavissantī” ti cintetvā thokaṁ āgametvā: “Ativiya cirāyanti, jānissāmī” ti paṇṇāsālākuṭidvāraṁ vivaritvā anto pavisitvā ito cito ca olokento mahābhittiyaṁ akkharāni vācetvā: “Mayhaṁ kappiyaparikkhārā ete, ime gahetvā pabbajissāmī” ti attano nivatthapārutaṁ sāṭakayugaṁ pajahi. Tenāha: “Sāṭakaṁ pajahiṁ tatthā” ti. Evaṁ paviṭṭho ahaṁ, sāriputta, tassaṁ paṇṇasālāyaṁ sāṭakaṁ pajahiṁ.

Navadosamupāgatan-ti sāṭakaṁ pajahanto nava dose disvā pajahinti dīpeti. Tāpasapabbajjaṁ pabbajitānañhi sāṭakasmiṁ nava dosā upaṭṭhahanti. Tesu tassa mahagghabhāvo eko doso, parapaṭibaddhatāya uppajjanabhāvo eko, paribhogena lahuṁ kilissanabhāvo eko. Kiliṭṭho hi dhovitabbo ca rajitabbo ca hoti. Paribhogena jīraṇabhāvo eko. Jiṇṇassa hi tunnaṁ vā aggaḷadānaṁ vā kātabbaṁ hoti. Puna pariyesanāya durabhisambhavabhāvo eko, tāpasapabbajjāya asāruppabhāvo eko, paccatthikānaṁ sādhāraṇabhāvo eko. Yathā hi naṁ paccatthikā na gaṇhanti, evaṁ gopetabbo hoti. Paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānabhāvo eko, gahetvā vicarantassa khandhabhāramahicchabhāvo ekoti.

Vākacīraṁ nivāsesin-ti tadāhaṁ, sāriputta, ime nava dose disvā sāṭakaṁ pahāya vākacīraṁ nivāsesiṁ, muñjatiṇaṁ {1.9} hīraṁ hīraṁ katvā ganthetvā katavākacīraṁ nivāsanapārupanatthāya ādiyinti attho.

Dvādasaguṇamupāgatan-ti dvādasahi ānisaṁsehi samannāgataṁ. Vākacīrasmiñhi dvādasa ānisaṁsā: appagghaṁ sundaraṁ kappiyanti ayaṁ tāva eko ānisaṁso, sahatthā kātuṁ sakkāti ayaṁ dutiyo, paribhogena saṇikaṁ kilissati, dhoviyamāne pi papañco natthīti ayaṁ tatiyo, paribhogena jiṇṇe pi sibbitabbābhāvo catuttho, puna pariyesantassa sukhena karaṇabhāvo pañcamo, tāpasapabbajjāya sāruppabhāvo chaṭṭho, paccatthikānaṁ nirupabhogabhāvo sattamo, paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānābhāvo aṭṭhamo, dhāraṇe sallahukabhāvo navamo, cīvarapaccaye appicchabhāvo dasamo, vākuppattiyā dhammikaanavajjabhāvo ekādasamo, vākacīre naṭṭhe pi anapekkhabhāvo dvādasamoti.

Aṭṭhadosasamākiṇṇaṁ, pajahiṁ paṇṇasālakan-ti. Kathaṁ pajahi? So kira varasāṭakayugaṁ omuñcitvā cīvaravaṁse laggitaṁ anojapupphadāmasadisaṁ rattaṁ vākacīraṁ gahetvā nivāsetvā, tassūpari aparaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ vākacīraṁ paridahitvā, punnāgapupphasantharasadisaṁ sakhuraṁ ajinacammaṁ ekaṁsaṁ katvā jaṭāmaṇḍalaṁ paṭimuñcitvā cūḷāya saddhiṁ niccalabhāvakaraṇatthaṁ sārasūciṁ pavesetvā muttajālasadisāya sikkāya pavāḷavaṇṇaṁ kuṇḍikaṁ odahitvā tīsu ṭhānesu vaṅkakājaṁ ādāya ekissā kājakoṭiyā kuṇḍikaṁ, ekissā aṅkusapacchitidaṇḍakādīni olaggetvā khāribhāraṁ aṁse katvā, dakkhiṇena hatthena kattaradaṇḍaṁ gahetvā paṇṇasālato nikkhamitvā saṭṭhihatthe mahācaṅkame aparāparaṁ caṅkamanto attano vesaṁ oloketvā: “mayhaṁ manoratho matthakaṁ patto, sobhati vata me pabbajjā, buddhapaccekabuddhādīhi sabbehi dhīrapurisehi vaṇṇitā thomitā ayaṁ pabbajjā nāma, pahīnaṁ me gihibandhanaṁ, nikkhantosmi nekkhammaṁ, laddhā me uttamapabbajjā, karissāmi samaṇadhammaṁ, labhissāmi maggaphalasukhan”-ti ussāhajāto khārikājaṁ otāretvā caṅkamavemajjhe muggavaṇṇasilāpaṭṭe suvaṇṇapaṭimā viya nisinno divasabhāgaṁ vītināmetvā sāyanhasamayaṁ paṇṇasālaṁ pavisitvā, bidalamañcakapasse kaṭṭhattharikāya nipanno sarīraṁ utuṁ gāhāpetvā, balavapaccūse pabujjhitvā attano āgamanaṁ āvajjesi: “Ahaṁ gharāvāse ādīnavaṁ disvā amitabhogaṁ anantayasaṁ pahāya araññaṁ pavisitvā nekkhammagavesako hutvā pabbajito, ito dāni paṭṭhāya pamādacāraṁ carituṁ na vaṭṭati.

Pavivekañhi pahāya vicarantaṁ micchāvitakkamakkhikā khādanti, idāni mayā vivekamanubrūhetuṁ vaṭṭati. Ahañhi gharāvāsaṁ palibodhato disvā nikkhanto, ayañca manāpā paṇṇasālā, beluvapakkavaṇṇaparibhaṇḍakatā bhūmi, rajatavaṇṇā setabhittiyo, kapotapādavaṇṇaṁ paṇṇacchadanaṁ, vicittattharaṇavaṇṇo bidalamañcako, nivāsaphāsukaṁ vasanaṭṭhānaṁ, na etto atirekatarā viya me gehasampadā paññāyatī” ti paṇṇasālāya dose vicinanto aṭṭha dose passi.

Paṇṇasālāparibhogasmiñhi aṭṭha ādīnavā: mahāsamārambhena dabbasambhāre samodhānetvā karaṇapariyesanabhāvo eko ādīnavo, tiṇapaṇṇamattikāsu patitāsu tāsaṁ {1.10} punappunaṁ ṭhapetabbatāya nibandhajagganabhāvo dutiyo, senāsanaṁ nāma mahallakassa pāpuṇāti, avelāya vuṭṭhāpiyamānassa cittekaggatā na hotīti uṭṭhāpaniyabhāvo tatiyo, sītuṇhapaṭighātena kāyassa sukhumālakaraṇabhāvo catuttho, gehaṁ paviṭṭhena yaṁkiñci pāpaṁ sakkā kātunti garahāpaṭicchādanabhāvo pañcamo, “mayhan”-ti pariggahakaraṇabhāvo chaṭṭho, gehassa atthibhāvo nāma sadutiyakavāsoti sattamo, ūkāmaṅgulagharagoḷikādīnaṁ sādhāraṇatāya bahusādhāraṇabhāvo aṭṭhamo. Iti ime aṭṭha ādīnave disvā mahāsatto paṇṇasālaṁ pajati. Tenāha: “Aṭṭhadosasamākiṇṇaṁ, pajahiṁ paṇṇasālakan”-ti.

Upāgamiṁ rukkhamūlaṁ, guṇe dasahupāgatan-ti channaṁ paṭikkhipitvā dasahi guṇehi upetaṁ rukkhamūlaṁ upagatosmīti vadati. Tatrime dasa guṇā: appasamārambhatā eko guṇo, upagamanamattakam-eva hi tattha hoti; apaṭijagganatā dutiyo, tañhi sammaṭṭham-pi asammaṭṭham-pi paribhogaphāsukaṁ hoti yeva. Anuṭṭhāpariyabhāvo tatiyo, garahaṁ nappaṭicchādeti; tattha hi pāpaṁ karonto lajjatīti garahāya appaṭicchannabhāvo catuttho; abbhokāsavāso viya kāyaṁ na santhambhetīti kāyassa asanthambhanabhāvo pañcamo; pariggahakaraṇābhāvo chaṭṭho; gehālayapaṭikkhepo sattamo; bahusādhāraṇagehe viya: “Paṭijaggissāmi naṁ, nikkhamathā” ti nīharaṇakābhāvo aṭṭhamo; vasantassa sappītikabhāvo navamo; rukkhamūlasenāsanassa gatagataṭṭhāne sulabhatāya anapekkhabhāvo dasamoti ime dasa guṇe disvā rukkhamūlaṁ upāgatosmīti vadati.

Imāni ettakāni kāraṇāni sallakkhetvā mahāsatto punadivase bhikkhāya gāmaṁ pāvisi. Athassa sampattagāme manussā mahantena ussāhena bhikkhaṁ adaṁsu. So bhattakiccaṁ niṭṭhāpetvā assamaṁ āgamma nisīditvā cintesi: “Nāhaṁ āhāraṁ na labhāmīti pabbajito, siniddhāhāro nāmesa mānamadapurisamade vaḍḍheti, āhāramūlakassa ca dukkhassa anto natthi. Yaṁnūnāhaṁ vāpitaropitadhaññanibbattaṁ āhāraṁ pajahitvā pavattaphalabhojano bhaveyyan”-ti. So tato ṭṭhāya tathā katvā ghaṭento vāyamanto sattāhabbhantare yeva aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattesi. Tena vuttaṁ:

Vāpitaṁ ropitaṁ dhaññaṁ, pajahiṁ niravasesato,
Anekaguṇasampannaṁ, pavattaphalamādiyiṁ.

Tatthappadhānaṁ padahiṁ, nisajjaṭṭhānacaṅkame,
Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābalapāpuṇin-ti.

Evaṁ abhiññābalaṁ patvā sumedhatāpase samāpattisukhena vītināmente dīpaṅkaro nāma satthā loke udapādi. Tassa paṭisandhijātisambodhidhammacakkappavattanesu sakalā pi dasasahassī lokadhātu saṁkam-pi {1.11} sampakam-pi sampavedhi, mahāviravaṁ viravi, dvattiṁsa pubbanimittāni pāturahesuṁ. Sumedhatāpaso samāpattisukhena vītināmento neva taṁ saddamassosi, na tāni nimittāni addasa. Tena vuttaṁ:

Evaṁ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane,
Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.

Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane,
Caturo nimitte nāddasaṁ, jhānaratisamappito ti.

Tasmiṁ kāle dīpaṅkaradasabalo catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṁ caramāno rammaṁ nāma nagaraṁ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Rammanagaravāsino: “Dīpaṅkaro kira samaṇissaro paramātisambodhiṁ patvā pavattavaradhammacakko anupubbena cārikaṁ caramāno rammanagaraṁ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī” ti sutvā sappinavanītādīni ceva bhesajjāni vatthacchādanāni ca gāhāpetvā gandhamālādihatthā yena buddho, yena dhammo, yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappabbhārā hutvā satthāraṁ upasaṅkamitvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṁ nisinnā dhammadesanaṁ sutvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṁsu.

Te punadivase mahādānaṁ sajjetvā nagaraṁ alaṅkaritvā dasabalassa āgamanamaggaṁ alaṅkarontā udakabhinnaṭṭhānesu paṁsuṁ pakkhipitvā samaṁ bhūmitalaṁ katvā rajatapaṭṭavaṇṇaṁ vālukaṁ ākiranti, lājāni ceva pupphāni ca vikiranti, nānāvirāgehi vatthehi dhajapaṭāke ussāpenti, kadaliyo ceva puṇṇaghaṭapantiyo ca patiṭṭhāpenti. Tasmiṁ kāle sumedhatāpaso attano assamapadā uggantvā tesaṁ manussānaṁ uparibhāgena ākāsena gacchanto te haṭṭhatuṭṭhe manusse disvā: “Kiṁ nu kho kāraṇan”-ti ākāsato oruyha ekamantaṁ ṭhito manusse pucchi: “ambho kassa tumhe imaṁ maggaṁ alaṅkarothā” ti? Tena vuttaṁ:

Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṁ,
Tassa āgamanaṁ maggaṁ, sodhenti tuṭṭhamānasā.

Ahaṁ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā,
Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

Vedajātaṁ janaṁ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṁ pamoditaṁ,
Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.

Tuṭṭhahaṭṭho {1.12} pamudito, vedajāto mahājano,
Kassa sodhīyati maggo, añjasaṁ vaṭumāyana’nti.

Manussā āhaṁsu: “Bhante sumedha, na tvaṁ jānāsi, dīpaṅkaradasabalo sammāsambodhiṁ patvā pavattitavaradhammacakko cārikaṁ caramāno amhākaṁ nagaraṁ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Mayaṁ taṁ bhagavantaṁ nimantayimhā, tassetaṁ buddhassa bhagavato āgamanamaggaṁ alaṅkaromā” ti. Sumedhatāpaso cintesi: “buddhoti kho ghosamattakam-pi loke dullabhaṁ, pageva buddhuppādo, mayā pi imehi manussehi saddhiṁ dasabalassa maggaṁ alaṅkarituṁ vaṭṭatī” ti. So te manusse āha: “sace bho tumhe etaṁ maggaṁ buddhassa alaṅkarotha, mayham-pi ekaṁ okāsaṁ detha, aham-pi tumhehi saddhiṁ maggaṁ alaṅkarissāmī” ti. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā: “Sumedhatāpaso iddhimā” ti jānantā udakabhinnokāsaṁ sallakkhetvā: “Tvaṁ imaṁ ṭhānaṁ alaṅkarohī” ti adaṁsu. Sumedho buddhārammaṇaṁ pītiṁ gahetvā cintesi: “Ahaṁ imaṁ okāsaṁ iddhiyā alaṅkarituṁ sakkomi, evaṁ alaṅkato pana mama manaṁ na paritosessati, ajja mayā kāyaveyyāvaccaṁ kātuṁ vaṭṭatī” ti paṁsuṁ āharitvā tasmiṁ padese pakkhi pi.

Tassa tasmiṁ padese analaṅkate yeva dīpaṅkaro dasabalo mahānubhāvānaṁ chaḷabhiññānaṁ khīṇāsavānaṁ catūhi satasahassehi parivuto devatāsu dibbagandhamālādīhi pūjayantīsu dibbasaṅgītesu pavattantesu manussesu mānusakagandhehi ceva mālādīhi ca pūjayantesu anantāya buddhalīḷāya manosilātale vijambhamāno sīho viya taṁ alaṅkatapaṭiyattaṁ maggaṁ paṭipajji. Sumedhatāpaso akkhīni ummīletvā alaṅkatamaggena āgacchantassa dasabalassa dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṁ asītiyā anubyañjanehi anurañjitaṁ byāmappabhāya samparivāritaṁ maṇivaṇṇagaganatale nānappakārā vijjulatā viya āveḷāveḷabhūtā ceva yugalayugalabhūtā ca chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo vissajjentaṁ rūpaggappattaṁ attabhāvaṁ oloketvā: “Ajja mayā dasabalassa jīvitapariccāgaṁ kātuṁ vaṭṭati, mā bhagavā kalalaṁ akkami, maṇiphalakasetuṁ pana akkamanto viya saddhiṁ catūhi khīṇāsavasatasahassehi mama piṭṭhiṁ maddamāno gacchatu, taṁ me bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāyā” ti kese mocetvā ajinacammajaṭāmaṇḍalavākacīrāni {1.13} kāḷavaṇṇe kalale pattharitvā maṇiphalakasetu viya kalalapiṭṭhe nipajji. Tena vuttaṁ:

Te me puṭṭhā viyākaṁsu, ‘buddho loke anuttaro,
Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako,
Tassa sodhīyati maggo, añjasaṁ vaṭumāyanaṁ’.

Buddhoti mama sutvāna, pīti uppajji tāvade,
Buddho buddhoti kathayanto, somanassaṁ pavedayiṁ.

Tattha ṭhatvā vicintesiṁ, tuṭṭho saṁviggamānaso,
Idha bījāni ro pissaṁ, khaṇo eva mā upaccagā’.

Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṁ dadātha me,
Aham-pi sodhayissāmi, añjasaṁ vaṭumāyanaṁ.

Adaṁsu te mamokāsaṁ, sodhetuṁ añjasaṁ tadā,
Buddho buddhoti cintento, maggaṁ sodhemahaṁ tadā.

Aniṭṭhite mamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni,
Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi,
Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṁ jino.

Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū,
Āmoditā naramarū, sādhukāraṁ pavattayuṁ.

Devā manusse passanti, manussā pi ca devatā,
Ubho pi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṁ.

Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca,
Ubho pi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṁ.

Dibbaṁ mandāravaṁ pupphaṁ, padumaṁ pārichattakaṁ,
Disodisaṁ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

Campakaṁ salalaṁ nīpaṁ, nāgapunnāgaketakaṁ,
Disodisaṁ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.

Kese muñcitvāhaṁ tattha, vākacīrañca cammakaṁ,
Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṁ.

Akkamitvāna maṁ buddho, saha sissehi gacchatu,
Mā naṁ kalale akkamittho, hitāya me bhavissatī ti.

So kalalapiṭṭhe nipannako va puna akkhīni ummīletvā dīpaṅkaradasabalassa buddhasiriṁ sampassamāno evaṁ cintesi: “sacāhaṁ iccheyyaṁ, sabbakilese jhāpetvā saṅghanavako hutvā rammanagaraṁ paviseyyaṁ. Aññātakavesena {1.14} pana me kilese jhāpetvā nibbānappattiyā kiccaṁ natthi. Yaṁnūnāhaṁ dīpaṅkaradasabalo viya paramābhisambodhiṁ patvā dhammanāvaṁ āropetvā mahājanaṁ saṁsārasāgarā uttāretvā pacchā parinibbāyeyyaṁ, idaṁ mayhaṁ patirūpan”-ti. Tato aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṁ katvā nipajji. Tena vuttaṁ:

Pathaviyaṁ nipannassa, evaṁ me āsi cetaso,
Icchamāno ahaṁ ajja, kilese jhāpaye mama.

Kiṁ me aññātavesena, dhammaṁ sacchikatenidha,
Sabbaññutaṁ pāpuṇitvā, buddho hessaṁ sadevake.

Kiṁ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā,
Sabbaññutaṁ pāpuṇitvā, santāressaṁ sadevake.

Iminā me adhikārena, katena purisuttame,
Sabbaññutaṁ pāpuṇitvā, tāremi janataṁ bahuṁ.

Saṁsārasotaṁ chinditvā, viddhaṁsetvā tayo bhave,
Dhammanāvaṁ samāruyha, santāressaṁ sadevake ti. (Bv. 2.54-58).

Yasmā pana buddhattaṁ patthentassa:

Manussattaṁ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṁ,
Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā,
Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī ti. (Bv. 2.59).

Manussattabhāvasmiṁ yeva hi ṭhatvā buddhattaṁ patthentassa patthanā samijjhati, na nāgassa vā supaṇṇassa vā devatāya vā patthanā samijjhati. Manussattabhāve pi purisaliṅge ṭhitasseva patthanā samijjhati, na itthiyā vā paṇḍakanapuṁsakaubhatobyañjanakānaṁ vā patthanā samijjhati. Purisassā pi tasmiṁ attabhāve arahattappattiyā hetusampannasseva patthanā samijjhati, no itarassa. Hetusampannassā pi jīvamānakabuddhasseva santike patthentassa patthanā samijjhati, parinibbute buddhe cetiyasantike vā bodhimūle vā patthentassa na samijjhati. Buddhānaṁ santike patthentassā pi pabbajjāliṅge ṭhitasseva samijjhati, no gihiliṅge ṭhitassa. Pabbajitassā pi pañcābhiññassa aṭṭhasamāpattilābhino yeva samijjhati, na imāya guṇasampattiyā virahitassa. Guṇasampannenā pi yena attano jīvitaṁ buddhānaṁ pariccattaṁ hoti, tassa iminā adhikārena adhikārasampannasseva samijjhati, na itarassa. Adhikārasampannassā pi yassa buddhakārakadhammānaṁ atthāya mahanto chando ca ussāho ca vāyāmo ca pariyeṭṭhi ca, tasseva samijjhati, na itarassa.

Tatridaṁ chandamahantatāya opammaṁ: sace hi evamassa: “Yo sakalacakkavāḷagabbhaṁ ekodakībhūtaṁ attano bāhubalena uttaritvā pāraṁ gantuṁ samattho {1.15}, so buddhattaṁ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṁ veḷugumbasañchannaṁ byūhitvā madditvā padasā gacchanto pāraṁ gantuṁ samattho, so buddhattaṁ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṁ sattiyo ākoṭetvā nirantaraṁ sattiphalasamākiṇṇaṁ padasā akkamamāno pāraṁ gantuṁ samattho, so buddhattaṁ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṁ vītaccitaṅgārabharitaṁ pādehi maddamāno pāraṁ gantuṁ samattho, so buddhattaṁ pāpuṇātī” ti. Yo etesu ekam-pi attano dukkaraṁ na maññati, “ahaṁ etam-pi taritvā vā gantvā vā pāraṁ gahessāmī” ti evaṁ mahantena chandena ca ussāhena ca vāyāmena ca pariyeṭṭhiyā ca samannāgato hoti, tassa patthanā samijjhati, na itarassa. Sumedhatāpaso pana ime aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṁ katvā nipajji.

Dīpaṅkaro pi bhagavā āgantvā sumedhatāpasassa sīsabhāge ṭhatvā maṇisīhapañjaraṁ ugghāṭento viya pañcavaṇṇappasādasampannāni akkhīni ummīletvā kalalapiṭṭhe nipannaṁ sumedhatāpasaṁ disvā: “Ayaṁ tāpaso buddhattāya abhinīhāraṁ katvā nipanno, ijjhissati nu kho imassa patthanā, udāhu no” ti anāgataṁsañāṇaṁ pesetvā upadhārento: “Ito kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissatī” ti ñatvā ṭhitako va parisamajjhe byākāsi: “passatha no tumhe imaṁ uggatapaṁ tāpasaṁ kalalapiṭṭhe nipannan”-ti? “Evaṁ, bhante” ti. “Ayaṁ buddhattāya abhinīhāraṁ katvā nipanno, samijjhissati imassa patthanā, ito kappasatasahassādhikānaṁ catunnaṁ asaṅkhyeyyānaṁ matthake gotamo nāma buddho bhavissati. Tasmiṁ panassa attabhāve kapilavatthu nāma nagaraṁ nivāso bhavissati, māyā nāma devī mātā, suddhodano nāma rājā pitā, aggasāvako upatisso nāma thero, dutiyasāvako kolito nāma, buddhupaṭṭhāko ānando nāma, aggasāvikā khemā nāma therī, dutiyasāvikā uppalavaṇṇā nāma therī bhavissati, paripakkañāṇo mahābhinikkhamanaṁ katvā mahāpadhānaṁ padahitvā nigrodhamūle pāyāsaṁ paṭiggahetvā nerañjarāya tīre paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṁ āruyha assattharukkhamūle abhisambujjhissatī” ti. Tena vuttaṁ:

Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṁ paṭiggaho,
Ussīsake maṁ ṭhatvāna, idaṁ vacanamabravi.

Passatha imaṁ tāpasaṁ, jaṭilaṁ uggatāpanaṁ,
Aparimeyye ito kappe, buddho loke bhavissati.

Ahu {1.16} kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato,
Padhānaṁ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṁ.

Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato,
Tattha pāyāsaṁ paggayha, nerañjaramupehiti.

Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṁ ada so jino,
Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamūpehiti.

Tato padakkhiṇaṁ katvā, bodhimaṇḍaṁ anuttaro,
Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.

Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati,
Pitā suddhodano nāma, ayaṁ hessati gotamo.

Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā,
Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā,
Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṁ jinaṁ.

Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā,
Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā,
Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccatī ti.

Sumedhatāpaso: “Mayhaṁ kira patthanā samijjhissatī” ti somanassappatto ahosi. Mahājano dīpaṅkaradasabalassa vacanaṁ sutvā: “Sumedhatāpaso kira buddhabījaṁ buddhaṅkuro” ti haṭṭhatuṭṭho ahosi. Evañcassa ahosi: “Yathā nāma puriso nadiṁ taranto ujukena titthena uttarituṁ asakkonto heṭṭhātitthena uttarati, evam-eva mayam-pi dīpaṅkaradasabalassa sāsane maggaphalaṁ alabhamānā anāgate yadā tvaṁ buddho bhavissasi, tadā tava sammukhā maggaphalaṁ sacchikātuṁ samatthā bhaveyyāmā” ti patthanaṁ ṭhapayiṁsu. Dīpaṅkaradasabalo pi bodhisattaṁ pasaṁsitvā aṭṭhahi pupphamuṭṭhīhi pūjetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi, te pi catusatasahassasaṅkhā khīṇāsavā bodhisattaṁ gandhehi ca mālehi ca pūjetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu. Devamanussā pana tatheva pūjetvā vanditvā pakkantā.

Bodhisatto sabbesaṁ paṭikkantakāle sayanā vuṭṭhāya: “Pāramiyo vicinissāmī” ti puppharāsimatthake pallaṅkaṁ ābhujitvā nisīdi. Evaṁ nisinne bodhisatte sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā sādhukāraṁ datvā: “Ayya sumedhatāpasa, porāṇakabodhisattānaṁ pallaṅkaṁ ābhujitvā ‘pāramiyo vicinissāmā’ ti nisinnakāle yāni pubbanimittāni nāma paññāyanti, tāni sabbāni pi ajja pātubhūtāni, nissaṁsayena tvaṁ buddho bhavissasi {1.17}, mayampetaṁ jānāma ‘yassetāni nimittāni paññāyanti, ekantena so buddho hoti’, tvaṁ attano vīriyaṁ daḷhaṁ katvā paggaṇhā” ti bodhisattaṁ nānappakārāhi thutīhi abhitthuniṁsu. Tena vuttaṁ:

Idaṁ sutvāna vacanaṁ, asamassa mahesino,
Āmoditā naramarū, buddhabījaṁ kira ayaṁ.

Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca,
Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.

Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṁ,
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṁ.

Yathā manussā nadiṁ tarantā, paṭibhitthaṁ virajjhiya,
Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṁ.

Evam-eva mayaṁ sabbe, yadi muñcāmimaṁ jinaṁ,
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṁ.

Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṁ paṭiggaho,
Mama kammaṁ pakittetvā, dakkhiṇaṁ pādamuddhari.

Ye tatthāsuṁ jinaputtā, sabbe padakkhiṇamakaṁsu maṁ,
Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamuṁ.

Dassanaṁ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake,
Haṭṭhatuṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṁ tadā.

Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito,
Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṁ ābhujiṁ tadā.

Pallaṅkena nisīditvā, evaṁ cintesahaṁ tadā,
Vasībhūto ahaṁ jhāne, abhiññāsu pāramiṁ gato.

Sahassiyamhi lokamhi, isayo natthi me samā,
Asamo iddhidhammesu, alabhiṁ īdisaṁ sukhaṁ.

Pallaṅkābhujane mayhaṁ, dasasahassādhivāsino,
Mahānādaṁ pavattesuṁ, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Yā pubbe bodhisattānaṁ, pallaṅkavaramābhuje,
Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.

Sītaṁ byapagataṁ hoti, uṇhañca upasammati,
Tāni ajja padissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā,
Tāni ajja padissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Mahāvātā {1.18} na vāyanti, na sandanti savantiyo,
Tāni ajja padissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade,
Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade,
Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade,
Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Mānusakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade,
Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Vicittapupphā gaganā, abhivassanti tāvade,
Te pi ajja pavassanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati,
Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Niraye pi dasasahasse, aggī nibbanti tāvade,
Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā,
Te pi ajja padissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Anovaṭṭhena udakaṁ, mahiyā ubbhijji tāvade,
Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale,
Visākhā candimāyuttā, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā,
Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Na hoti arati sattānaṁ, santuṭṭhā honti tāvade,
Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Rogā tadūpasammanti, jighacchā ca vinassati,
Tānipajja padissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Rāgo tadā tanu hoti, doso moho vinassati,
Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Bhayaṁ tadā na bhavati, ajjapetaṁ padissati,
Tena liṅgena jānāma, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Rajo nuddhaṁsati uddhaṁ, ajjapetaṁ padissati,
Tena liṅgena jānāma, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Aniṭṭhagandho pakkamati, diṭṭhagandho pavāyati,
Sopajja vāyati gandho, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Sabbe {1.19} devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino,
Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade,
Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Kuṭṭā kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā,
Ākāsabhūtā tepajja, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṁ na vijjati,
Tānipajja padissanti, dhuvaṁ buddho bhavissasi.

Daḷhaṁ paggaṇha vīriyaṁ, mā nivatta abhikkama,
Mayampetaṁ vijānāma, dhuvaṁ buddho bhavissasī ti.

Bodhisatto dīpaṅkaradasabalassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṁ sutvā bhiyyoso mattāya sañjātussāho hutvā cintesi: “Buddhā nāma amoghavacanā, natthi buddhānaṁ kathāya aññathattaṁ. Yathā hi ākāse khittaleḍḍussa patanaṁ dhuvaṁ, jātassa maraṇaṁ dhuvaṁ, aruṇe uggate sūriyassuṭṭhānaṁ, āsayā nikkhantasīhassa sīhanādanadanaṁ, garugabbhāya itthiyā bhāramoropanaṁ avassaṁbhāvī, evam-eva buddhānaṁ vacanaṁ nāma dhuvaṁ amoghaṁ, addhā ahaṁ buddho bhavissāmī” ti. Tena vuttaṁ:

Buddhassa vacanaṁ sutvā, dasasahassīna cūbhayaṁ,
Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṁ cintesahaṁ tadā.

Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā,
Vitathaṁ natthi buddhānaṁ, dhuvaṁ buddho bhavāmahaṁ.

Yathā khittaṁ nabhe leḍḍu, dhuvaṁ patati bhūmiyaṁ,
Tatheva buddhaseṭṭhānaṁ, vacanaṁ dhuvasassataṁ.

Yathā pi sabbasattānaṁ, maraṇaṁ dhuvasassataṁ,
Tatheva buddhaseṭṭhānaṁ, vacanaṁ dhuvasassataṁ.

Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṁ dhuvaṁ,
Tatheva buddhaseṭṭhānaṁ, vacanaṁ dhuvasassataṁ.

Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṁ dhuvaṁ,
Tatheva buddhaseṭṭhānaṁ, vacanaṁ dhuvasassataṁ.

Yathā āpannasattānaṁ, bhāramoropanaṁ dhuvaṁ,
Tatheva buddhaseṭṭhānaṁ, vacanaṁ dhuvasassatan-ti.

So: “Dhuvāhaṁ buddho bhavissāmī” ti evaṁ katasanniṭṭhāno buddhakārake dhamme upadhāretuṁ: “Kahaṁ nu kho buddhakārakadhammā, kiṁ {1.20} uddhaṁ, udāhu adho, disāsu, vidisāsū” ti anukkamena sakalaṁ dhammadhātuṁ vicinanto porāṇakabodhisattehi āsevitanisevitaṁ paṭhamaṁ dānapāramiṁ disvā evaṁ attānaṁ ovadi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya paṭhamaṁ dānapāramiṁ pūreyyāsi. Yathā hi nikkujjito udakakumbho nissesaṁ katvā udakaṁ vamati yeva, na paccāharati, evam-eva dhanaṁ vā yasaṁ vā puttaṁ vā dāraṁ vā aṅgapaccaṅgaṁ vā anoloketvā sampattayācakānaṁ sabbaṁ icchiticchitaṁ nissesaṁ katvā dadamāno bodhirukkhamūle nisīditvā buddho bhavissasī” ti paṭhamaṁ dānapāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito,
udādhaṁ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, paṭhamaṁ dānapāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṁ mahāpathaṁ.

Imaṁ tvaṁ paṭhamaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Dānapāramitaṁ gaccha, yadi bodhiṁ pattumicchasi.

Yathā pi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato,
Vamatevudakaṁ nissesaṁ, na tattha parirakkhati.

Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime,
Dadāhi dānaṁ nissesaṁ, kumbho viya adhokato ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato dutiyaṁ sīlapāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya sīlapāramim-pi pūreyyāsi. Yathā hi camarīmigo nāma jīvitam-pi anoloketvā attano vālam-eva rakkhati, evaṁ tvam-pi ito paṭṭhāya jīvitam-pi anoloketvā sīlam-eva rakkhanto buddho bhavissasī” ti dutiyaṁ sīlapāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, dutiyaṁ sīlapāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ dutiyaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Sīlapāramitaṁ gaccha, yadi bodhiṁ pattumicchasi.

Yathā pi camarī vālaṁ, kismiñci paṭilaggitaṁ,
Upeti maraṇaṁ tattha, na vikopeti vāladhiṁ.

Tatheva {1.21} catūsu, bhūmīsu, sīlāni paripūraya,
Parirakkha sabbadā sīlaṁ, camarī viya vāladhin-ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato tatiyaṁ nekkhammapāramiṁ disvā etadahosi: “Sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya nekkhammapāramim-pi pūreyyāsi. Yathā hi ciraṁ bandhanāgāre vasamāno puriso na tattha sinehaṁ karoti, atha kho ukkaṇṭhito yeva avasitukāmo hoti, evam-eva tvam-pi sabbabhave bandhanāgārasadise katvā sabbabhavehi ukkaṇṭhito muccitukāmo hutvā nekkhammābhimukho va hohi, evaṁ buddho bhavissasī” ti tatiyaṁ nekkhammapāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, tatiyaṁ nekkhammapāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ tatiyaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Nekkhammapāramitaṁ gaccha, yadi bodhiṁ pattumicchasi.

Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito,
Na tattha rāgaṁ janeti, muttim-eva gavesati.

Tatheva tvaṁ sabbabhave, passa andughare viya,
Nekkhammābhimukho hohi, bhavato parimuttiyā ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato catutthaṁ paññāpāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya paññāpāramim-pi pūreyyāsi. Hīnamajjhimukkaṭṭhesu kañci avajjetvā sabbe pi paṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṁ puccheyyāsi. Yathā hi piṇḍacāriko bhikkhu hīnādikesu kulesu kiñci avajjetvā paṭipāṭiyā piṇḍāya caranto khippaṁ yāpanaṁ labhati, evaṁ tvam-pi sabbapaṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanto buddho bhavissasī” ti catutthaṁ paññāpāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, catutthaṁ paññāpāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ catutthaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Paññāpāramitaṁ gaccha, yadi bodhiṁ pattumicchasi.

Yathā pi {1.22} bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime,
Kulāni na vivajjento, evaṁ labhati yāpanaṁ.

Tatheva tvaṁ sabbakālaṁ, paripucchanto budhaṁ janaṁ,
Paññāpāramitaṁ gantvā, sambodhiṁ pāpuṇissasī ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato pañcamaṁ vīriyapāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya vīriyapāramim-pi pūreyyāsi. Yathā hi sīho migarājā sabbairiyāpathesu daḷhavīriyo hoti, evaṁ tvam-pi sabbabhavesu sabbairiyāpathesu daḷhavīriyo anolīnavīriyo samāno buddho bhavissasī” ti pañcamaṁ vīriyapāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, pañcamaṁ vīriyapāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ pañcamaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Vīriyapāramitaṁ gaccha, yadi bodhiṁ pattumicchasi.

Yathā pi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame,
Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.

Tatheva tvaṁ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṁ daḷhaṁ,
Vīriyapāramitaṁ gantvā, sambodhiṁ pāpuṇissasī ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato chaṭṭhaṁ khantipāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya khantipāramim-pi pūreyyāsi. Sammānane pi avamānane pi khamo va bhaveyyāsi. Yathā hi pathaviyaṁ nāma sucim-pi pakkhipanti asucim pi, na tena pathavī sinehaṁ, na paṭighaṁ karoti, khamati sahati adhivāseti yeva, evaṁ tvam-pi sammānanāvamānanakkhamo va samāno buddho bhavissasī” ti chaṭṭhaṁ khantipāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, chaṭṭhamaṁ khantipāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ chaṭṭhamaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Tattha advejjhamānaso, sambodhiṁ pāpuṇissasi.

Yathā pi {1.23} pathavī nāma, sucim-pi asucim-pi ca,
Sabbaṁ sahati nikkhepaṁ, na karoti paṭighaṁ tayā.

Tatheva tvam-pi sabbesaṁ, sammānāvamānakkhamo,
Khantipāramitaṁ gantvā, sambodhiṁ pāpuṇissasī ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato sattamaṁ saccapāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya saccapāramim-pi pūreyyāsi. Asaniyā matthake patamānāya pi dhanādīnaṁ atthāya chandādivasena sampajānamusāvādaṁ nāma mākāsi. Yathā hi osadhitārakā nāma sabbautūsu attano gamanavīthiṁ jahitvā aññāya vīthiyā na gacchati, sakavīthiyāva gacchati, evam-eva tvam-pi saccaṁ pahāya musāvādaṁ nāma akaronto yeva buddho bhavissasī” ti sattamaṁ saccapāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, sattamaṁ saccapāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ sattamaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Tattha advejjhavacano, sambodhiṁ pāpuṇissasi.

Yathā pi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake,
Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.

Tatheva tvam-pi saccesu, mā vokkamasi vīthito,
Saccapāramitaṁ gantvā, sambodhiṁ pāpuṇissasī ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato aṭṭhamaṁ adhiṭṭhānapāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya adhiṭṭhānapāramim-pi pūreyyāsi. Yaṁ adhiṭṭhāsi, tasmiṁ adhiṭṭhāne niccalo bhaveyyāsi. Yathā hi pabbato nāma sabbadisāsu vātehi pahaṭo pi na kampati na calati, attano ṭhāne yeva tiṭṭhati, evam-eva tvam-pi attano adhiṭṭhāne niccalo honto va buddho bhavissasī” ti aṭṭhamaṁ adhiṭṭhānapāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto {1.24} tadādakkhiṁ, aṭṭhamaṁ adhiṭṭhānapāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ aṭṭhamaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Tattha tvaṁ acalo hutvā, sambodhiṁ pāpuṇissasi.

Yathā pi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito,
Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.

Tatheva tvam-pi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava,
Adhiṭṭhānapāramitaṁ gantvā, sambodhiṁ pāpuṇissasī ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato navamaṁ mettāpāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya navamaṁ mettāpāramim-pi pūreyyāsi. Ahitesu pi hitesu pi ekacitto bhaveyyāsi. Yathā hi udakaṁ nāma pāpajanassā pi kalyāṇajanassā pi sītibhāvaṁ ekasadisaṁ katvā pharati, evam-eva tvam-pi sabbasattesu mettacittena ekacitto va honto buddho bhavissasī” ti navamaṁ mettāpāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, navamaṁ mettāpāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ navamaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṁ pattumicchasi.

Yathā pi udakaṁ nāma, kalyāṇe pāpake jane,
Samaṁ pharati sītena, pavāheti rajomalaṁ.

Tatheva tvam-pi ahitahite, samaṁ mettāya bhāvaya,
Mettāpāramitaṁ gantvā, sambodhiṁ pāpuṇissasī ti.

Athassa: “Na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabban”-ti uttari pi upadhārayato dasamaṁ upekkhāpāramiṁ disvā etadahosi: “sumedhapaṇḍita, tvaṁ ito paṭṭhāya upekkhāpāramim-pi pūreyyāsi. Sukhe pi dukkhe pi majjhatto va bhaveyyāsi. Yathā hi pathavī nāma sucim-pi asucim-pi pakkhippamānā majjhattāva hoti, evam-eva tvam-pi sukhadukkhesu majjhatto va honto buddho bhavissasī” ti dasamaṁ upekkhāpāramiṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Na {1.25} hete ettakā yeva, buddhadhammā bhavissare,
Aññe pi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Vicinanto tadādakkhiṁ, dasamaṁ upekkhāpāramiṁ,
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṁ.

Imaṁ tvaṁ dasamaṁ tāva, daḷhaṁ katvā samādiya,
Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṁ pāpuṇissasi.

Yathā pi pathavī nāma, nikkhittaṁ asuciṁ suciṁ,
Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.

Tatheva tvam-pi sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava,
Upekkhāpāramitaṁ gantvā, sambodhiṁ pāpuṇissasī ti.

Tato cintesi: “imasmiṁ loke bodhisattehi pūretabbā bodhiparipācanā buddhakārakadhammā ettakā yeva, dasa pāramiyo ṭhapetvā aññe natthi, imā pi dasa pāramiyo uddhaṁ ākāse pi natthi, heṭṭhā pathaviyam pi, puratthimādīsu disāsu pi natthi, mayham-eva pana hadayamaṁsabbhantare patiṭṭhitā” ti. Evaṁ tāsaṁ hadaye patiṭṭhitabhāvaṁ disvā sabbā pi tā daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāya punappunaṁ sammasanto anulomapaṭilomaṁ sammasati, pariyante gahetvā ādiṁ pāpeti, ādimhi gahetvā pariyante ṭhapeti, majjhe gahetvā ubhato osāpeti, ubhato koṭīsu hetvā majjhe osāpeti. Bāhirakabhaṇḍapariccāgo dānapāramī nāma, aṅgapariccāgo dānaupapāramī nāma, jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī nāmāti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo yantatelaṁ vinivaṭṭento viya mahāmeruṁ matthaṁ katvā cakkavāḷamahāsamuddaṁ āluḷento viya ca sammasi. Tassevaṁ dasa pāramiyo sammasantassa dhammatejena catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṁ mahāpathavī hatthinā akkantanaḷakalāpo viya, pīḷiyamānaṁ ucchuyantaṁ viya ca mahāviravaṁ viravamānā saṅkam-pi sampakam-pi sampavedhi, kulālacakkaṁ viya telayantacakkaṁ viya ca paribbhami. Tena vuttaṁ:

Ettakā yeva te loke, ye dhammā bodhipācanā,
Tatuddhaṁ natthi aññatra, daḷhaṁ tattha patiṭṭhaha.

Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe,
Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.

Calatī ravatī pathavī, ucchuyantaṁva pīḷitaṁ,
Telayante yathā cakkaṁ, evaṁ kampati medanī ti.

Mahāpathaviyā {1.26} kampamānāya rammanagaravāsino saṇṭhātuṁ asakkontā yugantavātabbhāhatā mahāsālā viya mucchitamucchitāva papatiṁsu, ghaṭādīni kulālabhājanāni pavaṭṭantāni aññamaññaṁ paharantāni cuṇṇavicuṇṇāni ahesuṁ. Mahājano bhītatasito satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Kiṁ nu kho bhagavā nāgāvaṭṭo ayaṁ bhūtayakkhadevatāsu aññatarāvaṭṭoti na hi mayaṁ etaṁ jānāma, apica kho sabbo pi ayaṁ mahājano upadduto, kiṁ nu kho imassa lokassa pāpakaṁ bhavissati, udāhu kalyāṇaṁ, kathetha no etaṁ kāraṇan”-ti āha. Atha satthā tesaṁ kathaṁ sutvā: “Tumhe mā bhāyatha mā cintayittha, natthi vo itonidānaṁ bhayaṁ. Yo so mayā ajja sumedhapaṇḍito ‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’ ti byākato, so dasa pāramiyo sammasati, tassa dasa pāramiyo sammasantassa viloḷentassa dhammatejena sakaladasasahassilokadhātu ekappahārena kampati, ceva, ravati cā” ti āha. Tena vuttaṁ:

Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane,
Pavedhamānā sā tattha, mucchitā sesi bhūmiyaṁ.

Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū,
Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṁ paghaṭṭitā.

Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byadhitamānasā,
Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṁ.

Kiṁ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṁ,
Sabbo upadduto loko, taṁ vinodehi cakkhuma’.

Tesaṁ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni,
Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṁ pathavikampane.

Yamahaṁ ajja byākāsiṁ, buddho loke bhavissati,
Eso sammasati dhammaṁ, pubbakaṁ jinasevitaṁ.

Tassa sammasato dhammaṁ, buddhabhūmiṁ asesato,
Tenāyaṁ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake ti.

Mahājano tathāgatassa vacanaṁ sutvā haṭṭhatuṭṭho mālāgandhavilepanaṁ ādāya rammanagarā nikkhamitvā bodhisattaṁ upasaṅkamitvā mālādīhi pūjetvā vanditvā padakkhiṇaṁ katvā rammanagaram-eva pāvisi. Bodhisatto pi dasa pāramiyo sammasitvā vīriyaṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāya nisinnāsanā vuṭṭhāsi. Tena vuttaṁ:

Buddhassa {1.27} vacanaṁ sutvā, mano nibbāyi tāvade,
Sabbe maṁ upasaṅkamma, punā pi abhivandisuṁ.

Samādiyitvā buddhaguṇaṁ, daḷhaṁ katvāna mānasaṁ,
Dīpaṅkaraṁ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṁ tadā ti.

Atha bodhisattaṁ āsanā vuṭṭhahantaṁ sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā dibbehi mālāgandhehi pūjetvā vanditvā: “Ayya sumedhatāpasa, tayā ajja dīpaṅkaradasabalassa pādamūle mahatī patthanā patthitā, sā te anantarāyena samijjhatu, mā te bhayaṁ vā chambhitattaṁ vā ahosi, sarīre appamattako pi rogo mā uppajji, khippaṁ pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṁ paṭivijjha. Yathā pupphūpagaphalūpagā rukkhā samaye pupphanti ceva phalanti ca, tatheva tvam-pi samayaṁ anatikkamitvā khippaṁ sambodhimuttamaṁ phusassū” ti ādīni thutimaṅgalāni payirudāhaṁsu, evaṁ payirudāhitvā attano attano devaṭṭhānam-eva agamaṁsu. Bodhisatto pi devatāhi abhitthuto: “Ahaṁ dasa pāramiyo pūretvā kappasatasahassādhikānaṁ catunnaṁ asaṅkhyeyyānaṁ matthake buddho bhavissāmī” ti vīriyaṁ daḷhaṁ katvā adhiṭṭhāya nabhaṁ abbhuggantvā himavantam-eva agamāsi. Tena vuttaṁ:

Dibbaṁ mānusakaṁ pupphaṁ, devā mānusakā ubho,
Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.

Vedayanti ca te sotthiṁ, devā mānusakā ubho,
Mahantaṁ patthitaṁ tuyhaṁ, taṁ labhassu yathicchitaṁ.

Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu,
Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṁ bodhimuttamaṁ.

Yathā pi samaye patte, pupphanti pupphino dumā,
Tatheva tvaṁ mahāvīra, buddhañāṇena pupphassu.

Yathā ye keci sambuddhā, pūrayuṁ dasa pāramī,
Tatheva tvaṁ mahāvīra, pūraya dasa pāramī.

Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare,
Tatheva tvaṁ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṁ.

Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṁ pavattayuṁ,
Tatheva tvaṁ mahāvīra, dhammacakkaṁ pavattaya.

Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati,
Tatheva tvaṁ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṁ.

Rāhumutto {1.28} yathā sūriyo, tāpena atirocati,
Tatheva lokā muccitvā, viroca siriyā tuvaṁ.

Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṁ,
Evaṁ sadevakā lokā, osarantu tavantike.

Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya,
Te dhamme paripūrento, pavanaṁ pāvisī tadā ti.

Sumedhakathā niṭṭhitā

Rammanagaravāsino pi kho nagaraṁ pavisitvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ adaṁsu. Satthā tesaṁ dhammaṁ desetvā mahājanaṁ saraṇādīsu patiṭṭhāpetvā rammanagaramhā nikkhamitvā tato uddham-pi yāvatāyukaṁ tiṭṭhanto sabbaṁ buddhakiccaṁ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tattha yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ buddhavaṁse vuttanayeneva veditabbaṁ. Vuttañhi tattha:

Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṁ lokanāyakaṁ,
Upagacchuṁ saraṇaṁ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.

Saraṇāgamane kañci, niveseti tathāgato,
Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṁ.

Kassaci deti sāmaññaṁ, caturo phalamuttame,
Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.

Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho,
Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.

Tena yogena janakāyaṁ, ovadati mahāmuni,
Tena vitthārikaṁ āsi, lokanāthassa sāsanaṁ.

Mahāhanusabhakkhandho, dīpaṅkarasanāmako,
Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṁ.

Bodhaneyyaṁ janaṁ disvā, satasahasse pi yojane,
Khaṇena upagantvāna, bodheti taṁ mahāmuni.

Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi,
Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.

Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi,
Navutikoṭisahassānaṁ, tatiyābhisamayo ahu.

Sannipātā {1.29} tayo āsuṁ, dīpaṅkarassa satthuno,
Koṭisatasahassānaṁ, paṭhamo āsi samāgamo.

Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine,
Khīṇāsavā vītamalā, samiṁsu satakoṭiyo.

Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye,
Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.

Ahaṁ tena samayena, jaṭilo uggatāpano,
Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū.

Dasavīsasahassānaṁ, dhammābhisamayo ahu,
Ekadvinnaṁ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

Vitthārikaṁ bāhujaññaṁ, iddhaṁ phītaṁ ahu tadā,
Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṁ suvisodhitaṁ.

Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā,
Dīpaṅkaraṁ lokaviduṁ, parivārenti sabbadā.

Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṁ bhavaṁ,
Apattamānasā sekkhā, garahitā bhavanti te.

Supupphitaṁ pāvacanaṁ, arahantehi tādihi,
Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sadevake.

Nagaraṁ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo,
Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.

Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṁ aggasāvakā,
Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.

Nandā ceva sunandā ca, ahesuṁ aggasāvikā,
Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.

Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni,
Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino,
Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṁ bahuṁ.

Jotayitvāna saddhammaṁ, santāretvā mahājanaṁ,
Jalitvā aggikhandhova, nibbuto so sasāvako.

Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni,
Sabbaṁ tamantarahitaṁ, nanu rittā sabbasaṅkhārā ti.

Dīpaṅkarassa {1.30} pana bhagavato aparabhāge ekaṁ asaṅkhyeyyaṁ atikkamitvā koṇḍañño nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṁ, dutiye koṭisahassaṁ, tatiye navutikoṭiyo. Tadā bodhisatto vijitāvī nāma cakkavattī hutvā koṭisatasahassasaṅkhassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ adāsi. Satthā bodhisattaṁ: “Buddho bhavissasī” ti byākaritvā dhammaṁ desesi. So satthu dhammakathaṁ sutvā rajjaṁ niyyādetvā pabbaji. So tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Koṇḍaññassa buddhassa pana rammavatī nāma nagaraṁ, sunando nāma khattiyo pitā, sujātā nāma devī mātā, bhaddo ca subhaddo ca dve aggasāvakā, anuruddho nāmupaṭṭhāko, tissā ca upatissā ca dve aggasāvikā, sālakalyāṇī bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṁ sarīraṁ, vassasatasahassaṁ āyuppamāṇaṁ ahosi.

Dīpaṅkarassa aparena, koṇḍañño nāma nāyako,
Anantatejo amitayaso, appameyyo durāsado ti.

Tassa aparabhāge ekaṁ asaṅkhyeyyaṁ atikkamitvā ekasmiṁ yeva kappe caturo buddhā nibbattiṁsu maṅgalo, sumano, revato, sobhito ti. Maṅgalassa bhagavato tayo sannipātā ahesuṁ. Tesu paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṁ bhikkhū ahesuṁ, dutiye koṭisahassaṁ, tatiye navutikoṭiyo. Vemātikabhātā kirassa ānandakumāro nāma navutikoṭisaṅkhāya parisāya saddhiṁ dhammassavanatthāya satthu santikaṁ agamāsi. Satthā tassa anupubbiṁ kathaṁ kathesi, so saddhiṁ parisāya saha paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇi. Satthā tesaṁ kulaputtānaṁ pubbacaritaṁ olokento iddhimayapattacīvarassa upanissayaṁ disvā dakkhiṇahatthaṁ pasāretvā: “Etha, bhikkhavo” ti āha. Sabbe taṅkhaṇaññeva iddhimayapattacīvaradharā saṭṭhivassamahātherā viya ākappasampannā hutvā satthāraṁ vanditvā parivārayiṁsu. Ayamassa tatiyo sāvakasannipāto ahosi.

Yathā pana aññesaṁ buddhānaṁ samantā asītihatthappamāṇā yeva sarīrappabhā ahosi, na evaṁ tassa tassa pana bhagavato sarīrappabhā niccakālaṁ dasasahassilokadhātuṁ pharitvā aṭṭhāsi. Rukkhapathavipabbatasamuddādayo antamaso ukkhalikādīni upādāya suvaṇṇapaṭṭapariyonaddhā viya ahesuṁ. Āyuppamāṇaṁ panassa navutivassasahassāni ahosi. Ettakaṁ kālaṁ candimasūriyādayo attano pabhāya virocituṁ nāsakkhiṁsu, rattindivaparicchedo na paññāyittha. Divā sūriyālokena viya sattā niccaṁ {1.31} buddhālokeneva vicariṁsu, sāyaṁ pupphitakusumānaṁ, pāto ravanakasakuṇādīnañca vasena loko rattindivaparicchedaṁ sallakkhesi.

Kiṁ pana aññesaṁ buddhānaṁ ayamānubhāvo natthīti? No natthi. Te pi hi ākaṅkhamānā dasasahassiṁ vā lokadhātuṁ tato vā bhiyyo ābhāya phareyyuṁ. Maṅgalassa pana bhagavato pubbapatthanāvasena aññesaṁ byāmappabhā viya sarīrappabhā niccakālam-eva dasasahassilokadhātuṁ pharitvā aṭṭhāsi. So kira bodhisattacariyakāle vessantarasadise attabhāve ṭhito saputtadāro vaṅkapabbatasadise pabbate vasi. Atheko kharadāṭhiko nāma yakkho mahāpurisassa dānajjhāsayataṁ sutvā brāhmaṇavaṇṇena upasaṅkamitvā mahāsattaṁ dve dārake yāci. Mahāsatto: “Dadāmi brāhmaṇassa puttake” ti haṭṭhapahaṭṭho udakapariyantaṁ pathaviṁ kampento dve pi dārake adāsi. Yakkho caṅkamanakoṭiyaṁ ālambanaphalakaṁ nissāya ṭhatvā passantasseva mahāsattassa mūlakalāpe viya dve dārake khādi. Mahāpurisassa yakkhaṁ oloketvā mukhe vivaṭamatte aggijālaṁ viya lohitadhāraṁ uggiramānaṁ tassa mukhaṁ disvā pi kesaggamattam-pi domanassaṁ na uppajji. “Sudinnaṁ vata me dānan”-ti cintayato panassa sarīre mahantaṁ pītisomanassa udapādi. So: “Imassa me nissandena anāgate imināva nīhārena rasmiyo nikkhamantū” ti patthanaṁ akāsi. Tassa taṁ patthanaṁ nissāya buddhabhūtassa sarīrato rasmiyo nikkhamitvā ettakaṁ ṭhānaṁ phariṁsu.

Aparampissa pubbacaritaṁ atthi. So kira bodhisattakāle ekassa buddhassa cetiyaṁ disvā: “Imassa buddhassa mayā jīvitaṁ pariccajituṁ vaṭṭatī” ti daṇḍadīpikāveṭhananiyāmena sakalasarīraṁ veṭhāpetvā ratanamattamakuḷaṁ satasahassagghanikaṁ suvaṇṇapātiṁ sappissa pūrāpetvā tattha sahassavaṭṭiyo jālāpetvā taṁ sīsenādāya sakalasarīraṁ jālāpetvā cetiyaṁ padakkhiṇaṁ karonto sakalarattiṁ vītināmesi. Evaṁ yāva aruṇuggamanā vāyamantassāpissa lomakūpamattam-pi usumaṁ na gaṇhi. Padumagabbhaṁ paviṭṭhakālo viya ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṁ rakkhantaṁ rakkhati. Tenāha bhagavā:

Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti,
Esānisaṁso dhamme suciṇṇe, na duggatiṁ gacchati dhammacārī ti. (Thag. 303, Ja 447, 1.510).

Imassā pi {1.32} kammassa nissandena tassa bhagavato sarīrobhāso dasasahassilokadhātuṁ pharitvā aṭṭhāsi.

Tadā amhākaṁ bodhisatto suruci nāma brāhmaṇo hutvā: “Satthāraṁ nimantessāmī” ti upasaṅkamitvā madhuradhammakathaṁ sutvā: “Sve mayhaṁ bhikkhaṁ gaṇhatha, bhante” ti āha. Brāhmaṇa, kittakehi te bhikkhūhi atthoti? “Kittakā pana vo, bhante, parivārabhikkhū” ti āha. Tadā pana satthu paṭhamasannipāto yeva hoti, tasmā: “Koṭisatasahassan”-ti āha. Bhante, sabbehi pi saddhiṁ mayhaṁ gehe bhikkhaṁ gaṇhathāti. Satthā adhivāsesi. Brāhmaṇo svātanāya nimantetvā gehaṁ gacchanto cintesi: “ahaṁ ettakānaṁ bhikkhūnaṁ yāgubhattavatthādīni dātuṁ sakkomi, nisīdanaṭṭhānaṁ pana kathaṁ bhavissatī” ti.

Tassa sā cintā caturāsītiyojanasahassamatthake ṭhitassa devarañño paṇḍukambalasilāsanassa uṇhabhāvaṁ janesi. Sakko: “Ko nu kho maṁ imamhā ṭhānā cāvetukāmo” ti dibbacakkhunā olokento mahāpurisaṁ disvā: “Suruci nāma brāhmaṇo buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ nimantetvā nisīdanaṭṭhānatthāya cintesi, mayā pi tattha gantvā puññakoṭṭhāsaṁ gahetuṁ vaṭṭatī” ti vaḍḍhakivaṇṇaṁ nimminitvā vāsipharasuhattho mahāpurisassa purato pāturahosi. So: “Atthi nu kho kassaci bhatiyā kattabban”-ti āha. Mahāpuriso taṁ disvā: “Kiṁ kammaṁ karissasī” ti āha. “Mama ajānanasippaṁ nāma natthi, gehaṁ vā maṇḍapaṁ vā yo yaṁ kāreti, tassa taṁ kātuṁ jānāmī” ti. “Tena hi mayhaṁ kammaṁ atthī” ti. “Kiṁ ayyā” ti? “Svātanāya me koṭisatasahassabhikkhū nimantitā, tesaṁ nisīdanamaṇḍapaṁ karissasī” ti. “Ahaṁ nāma kareyyaṁ, sace mama bhatiṁ dātuṁ sakkhissathā” ti. “Sakkhissāmi tātā” ti. “Sādhu karissāmī” ti gantvā ekaṁ padesaṁ olokesi, dvādasaterasayojanappamāṇo padeso kasiṇamaṇḍalaṁ viya samatalo ahosi. So: “Ettake ṭhāne sattaratanamayo maṇḍapo uṭṭhahatū” ti cintetvā olokesi. Tāvadeva pathaviṁ bhinditvā maṇḍapo uṭṭhahi. Tassa sovaṇṇamayesu thambhesu rajatamayā ghaṭakā ahesuṁ, rajatamayesu sovaṇṇamayā, maṇitthambhesu pavāḷamayā, pavāḷatthambhesu maṇimayā, sattaratanamayesu sattaratanamayāva ghaṭakā ahesuṁ. Tato: “Maṇḍapassa antarantarena kiṅkiṇikajālaṁ olambatū” ti olokesi, saha olokaneneva kiṅkiṇikajālaṁ olambi, yassa mandavāteritassa pañcaṅgikasseva tūriyassa madhurasaddo niggacchati, dibbasaṅgītivattanakālo viya hoti. “Antarantarā gandhadāmamālādāmāni olambantū” ti cintesi, dāmāni olambiṁsu. “Koṭisatasahassasaṅkhānaṁ bhikkhūnaṁ {1.33} āsanāni ca ādhārakāni ca pathaviṁ bhinditvā uṭṭhahantū” ti cintesi, tāvadeva uṭṭhahiṁsu. “Koṇe koṇe ekekā udakacāṭiyo uṭṭhahantū” ti cintesi, udakacāṭiyo uṭṭhahiṁsu.

Ettakaṁ māpetvā brāhmaṇassa santikaṁ gantvā: “Ehi ayya, tava maṇḍapaṁ oloketvā mayhaṁ bhatiṁ dehī” ti āha. Mahāpuriso gantvā maṇḍapaṁ olokesi, olokentassevassa sakalasarīraṁ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṁ phuṭaṁ ahosi. Athassa maṇḍapaṁ olokayato etadahosi: “nāyaṁ maṇḍapo manussabhūtena kato, mayhaṁ pana ajjhāsayaṁ mayhaṁ guṇaṁ āgamma addhā sakkabhavanaṁ uṇhaṁ ahosi, tato sakkena devaraññā ayaṁ maṇḍapo kārito bhavissatī” ti. “Na kho pana me yuttaṁ evarūpe maṇḍape ekadivasaṁ yeva dānaṁ dātuṁ, sattāhaṁ dassāmī” ti cintesi. Bāhirakadānañhi kittakam-pi samānaṁ bodhisattānaṁ tuṭṭhiṁ kātuṁ na sakkoti, alaṅkatasīsaṁ pana chinditvā añjitaakkhīni uppāṭetvā hadayamaṁsaṁ vā ubbaṭṭetvā dinnakāle bodhisattānaṁ cāgaṁ nissāya tuṭṭhi nāma hoti. Amhākam-pi hi bodhisattassa sivijātake (Ja. 499) devasikaṁ pañca kahāpaṇasatasahassāni vissajjetvā catūsu dvāresu nagaramajjhe ca dānaṁ dentassa taṁ dānaṁ cāgatuṭṭhiṁ uppādetuṁ nāsakkhi. Yadā panassa brāhmaṇavaṇṇena āgantvā sakko devarājā akkhīni yāci, tadā tāni uppāṭetvā dadamānasseva hāso uppajji, kesaggamattam-pi cittassa aññathattaṁ nāhosi. Evaṁ dānaṁ nissāya bodhisattānaṁ titti nāma natthi. Tasmā so pi mahāpuriso: “Sattāhaṁ mayā koṭisatasahassasaṅkhānaṁ bhikkhūnaṁ dānaṁ dātuṁ vaṭṭatī” ti cintetvā tasmiṁ maṇḍape buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ nisīdāpetvā sattāhaṁ gavapānaṁ nāma dānaṁ adāsi. Gavapānanti mahante mahante kolambe khīrassa pūretvā uddhanesu āropetvā ghanapākapakke khīre thoke taṇḍule pakkhipitvā pakkamadhusakkarācuṇṇasappīhi abhisaṅkhataṁ bhojanaṁ vuccati. Manussā yeva pana parivisituṁ nāsakkhiṁsu, devā pi ekantarikā hutvā parivisiṁsu. Dvādasaterasayojanappamāṇaṁ ṭhānam-pi bhikkhū gaṇhituṁ nappahosi yeva. Te pana bhikkhū attano attano ānubhāvena nisīdiṁsu. Pariyosānadivase sabbabhikkhūnaṁ pattāni dhovāpetvā bhesajjatthāya sappinavanītamadhuphāṇitādīni pūretvā ticīvarehi saddhiṁ adāsi, saṅghanavakabhikkhunā laddhacīvarasāṭakā satasahassagghanakā ahesuṁ.

Satthā anumodanaṁ karonto: “Ayaṁ puriso evarūpaṁ mahādānaṁ adāsi, ko nu kho bhavissatī” ti upadhārento: “Anāgate kappasatasahassādhikānaṁ dvinnaṁ asaṅkhyeyyānaṁ matthake gotamo nāma buddho bhavissatī” ti disvā mahāpurisaṁ āmantetvā: “Tvaṁ ettakaṁ {1.34} nāma kālaṁ atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissasī” ti byākāsi. Mahāpuriso byākaraṇaṁ sutvā: “Ahaṁ kira buddho bhavissāmi, ko me gharāvāsena attho, pabbajissāmī” ti cintetvā tathārūpaṁ sampattiṁ kheḷapiṇḍaṁ viya pahāya satthu santike pabbajitvā buddhavacanaṁ uggaṇhitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā āyupariyosāne brahmaloke nibbatti.

Maṅgalassa pana bhagavato nagaraṁ uttaraṁ nāma ahosi, pitā pi uttaro nāma khattiyo, mātā pi uttarā nāma devī, sudevo ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, pālito nāmupaṭṭhāko, sīvalī ca asokā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṁ sarīraṁ ahosi. Navutivassasahassāni ṭhatvā parinibbute pana tasmiṁ bhagavati ekappahāreneva dasa cakkavāḷasahassāni ekandhakārāni ahesuṁ. Sabbacakkavāḷesu manussānaṁ mahantaṁ ārodanaparidevanaṁ ahosi.

Koṇḍaññassa aparena, maṅgalo nāma nāyako,
Tamaṁ loke nihantvāna, dhammokkamabhidhārayī ti.

Evaṁ dasasahassilokadhātuṁ andhakāraṁ katvā parinibbutassa tassa bhagavato aparabhāge sumano nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṁ, dutiye kañcanapabbatamhi navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā mahāsatto atulo nāma nāgarājā ahosi mahiddhiko mahānubhāvo. So: “Buddho uppanno” ti sutvā ñātisaṅghaparivuto nāgabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassabhikkhuparivārassa tassa bhagavato dibbatūriyehi upahāraṁ kāretvā mahādānaṁ pavattetvā paccekaṁ dussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi. So pi naṁ satthā: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato nagaraṁ khemaṁ nāma ahosi, sudatto nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, saraṇo ca bhāvitatto ca dve aggasāvakā, udeno nāmupaṭṭhāko, soṇā ca upasoṇā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, navutihatthubbedhaṁ sarīraṁ, navuti yeva vassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.

Maṅgalassa aparena, sumano nāma nāyako,
Sabbadhammehi asamo, sabbasattānamuttamo ti.

Tassa {1.35} aparabhāge revato nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte gaṇanā natthi, dutiye koṭisatasahassabhikkhū ahesuṁ, tathā tatiye. Tadā bodhisatto atidevo nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṁ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya sirasmiṁ añjaliṁ ṭhapetvā tassa satthuno kilesappahāne vaṇṇaṁ vatvā uttarāsaṅgena pūjaṁ akāsi. So pi naṁ: “Buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa pana bhagavato nagaraṁ dhaññavatī nāma ahosi, pitā vipulo nāma khattiyo, mātā pi vipulā nāma devī, varuṇo ca brahmadevo ca dve aggasāvakā, sambhavo nāmupaṭṭhāko, bhaddā ca subhaddā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho va bodhi, sarīraṁ asītihatthubbedhaṁ ahosi, āyu saṭṭhi vassasahassānīti.

Sumanassa aparena, revato nāma nāyako,
Anūpamo asadiso, atulo uttamo jino ti.

Tassa aparabhāge sobhito nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte koṭisatabhikkhū ahesuṁ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto ajito nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṁ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ adāsi. So pi naṁ: “Buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa pana bhagavato sudhammaṁ nāma nagaraṁ ahosi, pitā pi sudhammo nāma rājā, mātā pi sudhammā nāma devī, asamo ca sunetto ca dve aggasāvakā, anomo nāmupaṭṭhāko, nakulā ca sujātā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho va bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṁ sarīraṁ ahosi, navuti vassasahassāni āyuppamāṇanti.

Revatassa aparena, sobhito nāma nāyako,
Samāhito santacitto, asamo appaṭipuggalo ti.

Tassa aparabhāge ekaṁ asaṅkhyeyyaṁ atikkamitvā ekasmiṁ yeva kappe tayo buddhā nibbattiṁsu anomadassī padumo nārado ti. Anomadassissa bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte bhikkhū aṭṭhasatasahassāni ahesuṁ, dutiye satta, tatiye cha. Tadā bodhisatto eko yakkhasenāpati ahosi mahiddhiko mahānubhāvo anekakoṭisatasahassānaṁ {1.36} yakkhānaṁ adhipati. So: “Buddho uppanno” ti sutvā āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ adāsi. Satthā pi naṁ: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Anomadassissa pana bhagavato candavatī nāma nagaraṁ ahosi, yasavā nāma rājā pitā, yasodharā nāma mātā, nisabho ca anomo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāmupaṭṭhāko, sundarī ca sumanā ca dve aggasāvikā, ajjunarukkho bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṁ sarīraṁ ahosi, vassasatasahassaṁ āyūti.

Sobhitassa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Anomadassī amitayaso, tejassī duratikkamo ti.

Tassa aparabhāge padumo nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo bhāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṁ, dutiye tīṇi satasahassāni, tatiye agāmake araññe mahāvanasaṇḍavāsīnaṁ bhikkhūnaṁ dve satasahassāni. Tadā tathāgate tasmiṁ vanasaṇḍe vasante bodhisatto sīho hutvā satthāraṁ nirodhasamāpattiṁ samāpannaṁ disvā pasannacitto vanditvā padakkhiṇaṁ katvā pītisomanassajāto tikkhattuṁ sīhanādaṁ naditvā sattāhaṁ buddhārammaṇapītiṁ avijahitvā pītisukheneva gocarāya apakkamitvā jīvitapariccāgaṁ katvā payirupāsamāno aṭṭhāsi. Satthā sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhito sīhaṁ oloketvā: “Bhikkhusaṅghe pi cittaṁ pasādetvā saṅghaṁ vandissatīti bhikkhusaṅgho āgacchatū” ti cintesi. Bhikkhū tāvadeva āgamiṁsu. Sīho saṅghe cittaṁ pasādesi. Satthā tassa manaṁ oloketvā: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Padumassa pana bhagavato campakaṁ nāma nagaraṁ ahosi, asamo nāma rājā pitā, asamā nāma devī mātā, sālo ca upasālo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāmupaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, soṇarukkho nāma bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṁ sarīraṁ ahosi, āyu vassasatasahassanti.

Anomadassissa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Padumo nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo ti.

Tassa aparabhāge nārado nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṁ, dutiye {1.37} navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto isipabbajjaṁ pabbajitvā pañcasu abhiññāsu aṭṭhasu ca samāpattīsu ciṇṇavasī hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ datvā lohitacandanena pūjaṁ akāsi. So pi naṁ: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato dhaññavatī nāma nagaraṁ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, anomā nāma mātā, saddasālo ca jitamitto ca dve aggasāvakā, vāseṭṭho nāmupaṭṭhāko, uttarā ca phaggunī ca dve aggasāvikā, mahāsoṇarukkho nāma bodhi, sarīraṁ aṭṭhāsītihatthubbedhaṁ ahosi, navutivassasahassāni āyūti.
Padumassa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Nārado nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo ti.

Nāradabuddhassa aparabhāge ekaṁ asaṅkhyeyyaṁ atikkamitvā ito satasahassakappamatthake ekasmiṁ kappe eko va padumuttarabuddho nāma udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhame koṭisatasahassabhikkhū ahesuṁ, dutiye vebhārapabbate navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto jaṭilo nāma mahāraṭṭhiyo hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṁ dānaṁ adāsi. So pi naṁ: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Padumuttarassa pana bhagavato kāle titthiyā nāma nāhesuṁ. Sabbe devamanussā buddham-eva saraṇaṁ agamaṁsu. Tassa nagaraṁ haṁsavatī nāma ahosi, pitā ānando nāma khattiyo, mātā sujātā nāma devī, devalo ca sujāto ca dve aggasāvakā, sumano nāmupaṭṭhāko, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, salalarukkho bodhi, sarīraṁ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṁ ahosi, sarīrappabhā samantato dvādasa yojanāni gaṇhi, vassasatasahassaṁ āyūti.

Nāradassa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Padumuttaro nāma jino, akkhobho sāgarūpamo ti.

Tassa aparabhāge sattati kappasahassāni atikkamitvā sumedho sujāto cāti ekasmiṁ kappe dve buddhā nibbattiṁsu. Sumedhassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ, paṭhamasannipāte sudassananagare koṭisatakhīṇāsavā ahesuṁ, dutiye pana navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uttaro nāma māṇavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṁ yeva asītikoṭidhanaṁ {1.38} vissajjetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ datvā dhammaṁ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji. So pi naṁ: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Sumedhassa bhagavato sudassanaṁ nāma nagaraṁ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, mātā pi sudattā nāma, saraṇo ca sabbakāmo ca dve aggasāvakā, sāgaro nāmupaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, mahānīparukkho bodhi, sarīraṁ aṭṭhāsītihatthubbedhaṁ ahosi, āyu navuti vassasahassānīti.

Padumuttarassa aparena, sumedho nāma nāyako,
Durāsado uggatejo, sabbalokuttamo munī ti.

Tassa aparabhāge sujāto nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṁ, dutiye paññāsaṁ, tatiye cattālīsaṁ. Tadā bodhisatto cakkavattirājā hutvā: “Buddho uppanno” ti sutvā upasaṅkamitvā dhammaṁ sutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa saddhiṁ sattahi ratanehi catumahādīparajjaṁ datvā satthu santike pabbaji. Sakalaraṭṭhavāsino raṭṭhuppādaṁ gahetvā ārāmikakiccaṁ sādhentā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niccaṁ mahādānaṁ adaṁsu. So pi naṁ satthā: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato nagaraṁ sumaṅgalaṁ nāma ahosi, uggato nāma rājā pitā, pabhāvatī nāma mātā, sudassano ca sudevo ca dve aggasāvakā, nārado nāmupaṭṭhāko, nāgā ca nāgasamālā ca dve aggasāvikā, mahāveḷurukkho bodhi. So kira mandacchiddo ghanakkhandho upari niggatāhi mahāsākhāhi morapiñchakalāpo viya virocittha. Tassa bhagavato sarīraṁ paṇṇāsahatthubbedhaṁ ahosi, āyu navuti vassasahassānīti.

Tattheva maṇḍakappamhi, sujāto nāma nāyako,
Sīhahanusabhakkhandho, appameyyo durāsado ti.

Tassa aparabhāge ito aṭṭhārasakappasatamatthake ekasmiṁ kappe piyadassī, atthadassī, dhammadassī ti tayo buddhā nibbattiṁsu. Piyadassissā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhame koṭisatasahassā bhikkhū ahesuṁ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto kassapo nāma māṇavo tiṇṇaṁ vedānaṁ pāraṁ gato hutvā satthu dhammadesanaṁ sutvā koṭisatasahassadhanapariccāgena saṅghārāmaṁ {1.39} kāretvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāsi. Atha naṁ satthā: “Aṭṭhārasakappasataccayena buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato anomaṁ nāma nagaraṁ ahosi, pitā sudinno nāma rājā, mātā candā nāma devī, pālito ca sabbadassī ca dve aggasāvakā, sobhito nāmupaṭṭhāko, sujātā ca dhammadinnā ca dve aggasāvikā, kakudharukkho bodhi, sarīraṁ asītihatthubbedhaṁ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti.

Sujātassa aparena, sayambhū lokanāyako,
Durāsado asamasamo, piyadassī mahāyaso ti.

Tassa aparabhāge atthadassī nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhame aṭṭhanavuti bhikkhusatasahassāni ahesuṁ, dutiye aṭṭhāsītisatasahassāni, tathā tatiye. Tadā bodhisatto susīmo nāma mahiddhiko tāpaso hutvā devalokato mandāravapupphacchattaṁ āharitvā satthāraṁ pūjesi, so pi naṁ: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato sobhitaṁ nāma nagaraṁ ahosi, sāgaro nāma rājā pitā, sudassanā nāma mātā, santo ca upasanto ca dve aggasāvakā, abhayo nāmupaṭṭhāko, dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā, campakarukkho bodhi, sarīraṁ asītihatthubbedhaṁ ahosi, sarīrappabhā samantato sabbakālaṁ yojanamattaṁ pharitvā aṭṭhāsi, āyu vassasatasahassanti.

Tattheva maṇḍakappamhi, atthadassī narāsabho,
Mahātamaṁ nihantvāna, patto sambodhimuttaman-ti.

Tassa aparabhāge dhammadassī nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhame koṭisataṁ bhikkhū ahesuṁ, dutiye sattatikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto sakko devarājā hutvā dibbagandhapupphehi ca dibbatūriyehi ca pūjaṁ akāsi, so pi naṁ: “Anāgate buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato saraṇaṁ nāma nagaraṁ ahosi, pitā saraṇo nāma rājā, mātā sunandā nāma, padumo ca phussadevo ca dve aggasāvakā, sunetto nāmupaṭṭhāko, khemā ca sabbanāmā ca dve aggasāvikā, rattaṅkurarukkho bodhi, “bimbijālo” ti pi vuccati, sarīraṁ panassa asītihatthubbedhaṁ ahosi, vassasatasahassaṁ āyūti.

Tattheva maṇḍakappamhi, dhammadassī mahāyaso,
Tamandhakāraṁ vidhamitvā, atirocati sadevake ti.

Tassa {1.40} aparabhāge ito catunavutikappamatthake ekasmiṁ kappe eko va siddhattho nāma buddho udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṁ bhikkhū ahesuṁ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uggatejo abhiññābalasampanno maṅgalo nāma tāpaso hutvā mahājambuphalaṁ āharitvā tathāgatassa adāsi. Satthā taṁ phalaṁ paribhuñjitvā: “Catunavutikappamatthake buddho bhavissasī” ti bodhisattaṁ byākāsi. Tassa bhagavato nagaraṁ vebhāraṁ nāma ahosi, pitā jayaseno nāma rājā, mātā suphassā nāma, sambalo ca sumitto ca dve aggasāvakā, revato nāmupaṭṭhāko, sīvalī ca surāmā ca dve aggasāvikā, kaṇikārarukkho bodhi, sarīraṁ saṭṭhihatthubbedhaṁ ahosi, vassasatasahassaṁ āyūti.

Dhammadassissa aparena, siddhattho nāma nāyako,
Nihanitvā tamaṁ sabbaṁ, sūriyo abbhuggato yathā ti.

Tassa aparabhāge ito dvānavutikappamatthake tisso phusso ti ekasmiṁ kappe dve buddhā nibbattiṁsu. Tissassa bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte bhikkhūnaṁ koṭisataṁ ahosi, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto mahābhogo mahāyaso sujāto nāma khattiyo hutvā isipabbajjaṁ pabbajitvā mahiddhikabhāvaṁ patvā: “Buddho uppanno” ti sutvā dibbamandāravapadumapāricchattakapupphāni ādāya catuparisamajjhe gacchantaṁ tathāgataṁ pūjesi, ākāse pupphavitānaṁ akāsi. So pi naṁ satthā: “Ito dvānavutikappe buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato khemaṁ nāma nagaraṁ ahosi, pitā janasandho nāma khattiyo, mātā padumā nāma, brahmadevo ca udayo ca dve aggasāvakā, samaṅgo nāmupaṭṭhāko, phussā ca sudattā ca dve aggasāvikā, asanarukkho bodhi, sarīraṁ saṭṭhihatthubbedhaṁ ahosi, vassasatasahassaṁ āyūti.

Siddhatthassa aparena, asamo appaṭipuggalo,
Anantasīlo amitayaso, tisso lokagganāyako ti.

Tassa aparabhāge phusso nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṁ, dutiye paṇṇāsa, tatiye dvattiṁsa. Tadā bodhisatto vijitāvī nāma khattiyo hutvā mahārajjaṁ pahāya satthu santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni {1.41} uggahetvā mahājanassa dhammakathaṁ kathesi, sīlapāramiñca pūresi. So pi naṁ: “Buddho bhavissasī” ti tatheva byākāsi. Tassa bhagavato kāsī nāma nagaraṁ ahosi, jayaseno nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, surakkhito ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, sabhiyo nāmupaṭṭhāko, cālā ca upacālā ca dve aggasāvikā, āmalakarukkho bodhi, sarīraṁ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṁ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti.

Tattheva maṇḍakappamhi, ahu satthā anuttaro,
Anūpamo asamasamo, phusso lokagganāyako ti.

Tassa aparabhāge ito ekanavutikappe vipassī nāma bhagavā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte aṭṭhasaṭṭhi bhikkhusatasahassaṁ ahosi, dutiye ekasatasahassaṁ, tatiye asītisahassāni. Tadā bodhisatto mahiddhiko mahānubhāvo atulo nāma nāgarājā hutvā sattaratanakhacitaṁ sovaṇṇamayaṁ mahāpīṭhaṁ bhagavato adāsi. So pi naṁ: “Ito ekanavutikappe buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato bandhumatī nāma nagaraṁ ahosi, bandhumā nāma rājā pitā, bandhumatī nāma mātā, khaṇḍo ca tisso ca dve aggasāvakā, asoko nāmupaṭṭhāko, candā ca candamittā ca dve aggasāvikā, pāṭalirukkho bodhi, sarīraṁ asītihatthubbedhaṁ ahosi, sarīrappabhā sadā satta yojanāni pharitvā aṭṭhāsi, asīti vassasahassāni āyūti.

Phussassa ca aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Vipassī nāma nāmena, loke uppajji cakkhumā ti.

Tassa aparabhāge ito ekatiṁsakappe sikhī ca vessabhū cāti dve buddhā ahesuṁ. Sikhissā pi bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte bhikkhusatasahassaṁ ahosi, dutiye asītisahassāni, tatiye sattattisahassāni. Tadā bodhisatto arindamo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṁ mahādānaṁ pavattetvā sattaratanapaṭimaṇḍitaṁ hatthiratanaṁ datvā hatthippamāṇaṁ katvā kappiyabhaṇḍaṁ adāsi. So pi naṁ: “Ito katiṁsakappe buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa bhagavato aruṇavatī nāma nagaraṁ ahosi, aruṇo nāma khattiyo pitā, pabhāvatī nāma mātā, abhibhū ca sambhavo ca dve aggasāvakā, khemaṅkaro nāmupaṭṭhāko, sakhilā ca padumā ca dve aggasāvikā, puṇḍarīkarukkho bodhi, sarīraṁ {1.42} sattatihatthubbedhaṁ ahosi, sarīrappabhā yojanattayaṁ pharitvā aṭṭhāsi, sattati vassasahassāni āyūti.

Vipassissa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Sikhivhayo nāma jino, asamo appaṭipuggalo ti.

Tassa aparabhāge vessabhū nāma satthā udapādi. Tassā pi tayo sāvakasannipātā ahesuṁ. Paṭhamasannipāte asīti bhikkhusahassāni ahesuṁ, dutiye sattati, tatiye saṭṭhi. Tadā bodhisatto sudassano nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṁ mahādānaṁ datvā tassa santike pabbajitvā ācāraguṇasampanno buddharatane cittīkārapītibahulo ahosi. So pi naṁ bhagavā: “Ito ekatiṁsakappe buddho bhavissasī” ti byākāsi. Tassa pana bhagavato anomaṁ nāma nagaraṁ ahosi, suppatīto nāma rājā pitā, yasavatī nāma mātā, soṇo ca uttaro ca dve aggasāvakā, upasanto nāmupaṭṭhāko, dāmā ca samālā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṁ saṭṭhihatthubbedhaṁ ahosi, saṭṭhi vassasahassāni āyūti.
Tattheva maṇḍakappamhi, asamo appaṭipuggalo,
Vessabhū nāma nāmena, loke uppajji so jino ti.

Tassa aparabhāge imasmiṁ kappe cattāro buddhā nibbattā kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṁ bhagavā ti. Kakusandhassa bhagavato eko va sāvakasannipāto, tattha cattālīsa bhikkhusahassāni ahesuṁ. Tadā bodhisatto khemo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sapattacīvaraṁ mahādānañceva añjanādibhesajjāni ca datvā satthu dhammadesanaṁ sutvā pabbaji. So pi naṁ satthā byākāsi. Kakusandhassa pana bhagavato khemaṁ nāma nagaraṁ ahosi, aggidatto nāma brāhmaṇo pitā, visākhā nāma brāhmaṇī mātā, vidhuro ca sañjīvo ca dve aggasāvakā, buddhijo nāmupaṭṭhāko, sāmā ca campakā ca dve aggasāvikā, mahāsirīsarukkho bodhi, sarīraṁ cattālīsahatthubbedhaṁ ahosi, cattālīsa vassasahassāni āyūti.

Vessabhussa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Kakusandho nāma nāmena, appameyyo durāsado ti.

Tassa {1.43} aparabhāge koṇāgamano nāma satthā udapādi. Tassā pi eko sāvakasannipāto, tattha tiṁsa bhikkhusahassāni ahesuṁ. Tadā bodhisatto pabbato nāma rājā hutvā amaccagaṇaparivuto satthu santikaṁ gantvā dhammadesanaṁ sutvā buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ nimantetvā mahādānaṁ pavattetvā paṭṭuṇṇacīnapaṭṭakoseyyakambaladukūlāni ceva suvaṇṇapādukañca datvā satthu santike pabbaji. So pi naṁ byākāsi. Tassa bhagavato sobhavatī nāma nagaraṁ ahosi, yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā, uttarā nāma brāhmaṇī mātā, bhiyyaso ca uttaro ca dve aggasāvakā, sotthijo nāmupaṭṭhāko, samuddā ca uttarā ca dve aggasāvikā, udumbararukkho bodhi, sarīraṁ tiṁsahatthubbedhaṁ ahosi, tiṁsa vassasahassāni āyūti.

Kakusandhassa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Koṇāgamano nāma jino, lokajeṭṭho narāsabho ti.

Tassa aparabhāge kassapo nāma satthā udapādi. Tassā pi eko sāvakasannipāto, tattha vīsati bhikkhusahassāni ahesuṁ. Tadā bodhisatto jotipālo nāma māṇavo hutvā tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū bhūmiyañca antalikkhe ca pākaṭo ghaṭīkārassa kumbhakārassa mitto ahosi. So tena saddhiṁ satthāraṁ upasaṅkamitvā dhammakathaṁ sutvā pabbajitvā āraddhavīriyo tīṇi piṭakāni uggahetvā vattāvattasampattiyā buddhassa sāsanaṁ sobhesi. So pi naṁ byākāsi. Tassa bhagavato jātanagaraṁ bārāṇasī nāma ahosi, brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā, dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā, tisso ca bhāradvājo ca dve aggasāvakā, sabbamitto nāmupaṭṭhāko, anuḷā ca uruveḷā ca dve aggasāvikā, nigrodharukkho bodhi, sarīraṁ vīsatihatthubbedhaṁ ahosi, vīsati vassasahassāni āyūti.

Koṇāgamanassa aparena, sambuddho dvipaduttamo,
Kassapo nāma gottena, dhammarājā pabhaṅkaro ti.

Yasmiṁ pana kappe dīpaṅkaro dasabalo udapādi, tasmiṁ aññe pi tayo buddhā ahesuṁ. Tesaṁ santikā bodhisattassa byākaraṇaṁ natthi, tasmā {1.44} te idha na dassitā. Aṭṭhakathāyaṁ pana tamhā kappā paṭṭhāya sabbe pi buddhe dassetuṁ idaṁ vuttaṁ:

Taṇhaṅkaro medhaṅkaro, atho pi saraṇaṅkaro,
Dīpaṅkaro ca sambuddho, koṇḍañño dvipaduttamo.

Maṅgalo ca sumano ca, revato sobhito muni,
Anomadassī padumo, nārado padumuttaro.

Sumedho ca sujāto ca, piyadassī mahāyaso,
Atthadassī dhammadassī, siddhattho lokanāyako.

Tisso phusso ca sambuddho, vipassī sikhi vessabhū,
Kakusandho koṇāgamano, kassapo cāti nāyako.

Ete ahesuṁ sambuddhā, vītarāgā samāhitā,
Sataraṁsīva uppannā, mahātamavinodanā,
Jalitvā aggikhandhāva, nibbutā te sasāvakā ti.

Tattha amhākaṁ bodhisatto dīpaṅkarādīnaṁ catuvīsatiyā buddhānaṁ santike adhikāraṁ karonto kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni āgato. Kassapassa pana bhagavato orabhāge ṭhapetvā imaṁ sammāsambuddhaṁ añño buddho nāma natthi. Iti dīpaṅkarādīnaṁ catuvīsatiyā buddhānaṁ santike laddhabyākaraṇo pana bodhisatto yenena:

Manussattaṁ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṁ,
Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā,
Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī ti. (Bv. 2.59).

Ime aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārena: “Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito” ti ussāhaṁ katvā: “Vicinanto tadādakkhiṁ, paṭhamaṁ dānapāramin”-ti dānapāramitādayo buddhakārakadhammā diṭṭhā, te pūrento yeva yāva vessantarattabhāvā āgami. Āgacchanto ca ye te katābhinīhārānaṁ bodhisattānaṁ ānisaṁsā saṁvaṇṇitā:

Evaṁ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā,
Saṁsaraṁ dīghamaddhānaṁ, kappakoṭisatehi pi.

Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu ca,
Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kālakañjakā.

Na honti khuddakā pāṇā, uppajjantā pi duggatiṁ,
Jāyamānā {1.45} manussesu, jaccandhā na bhavanti te.

Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā,
Itthibhāvaṁ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā.

Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā,
Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā.

Micchādiṭṭhiṁ na sevanti, kammakiriyadassanā,
Vasamānā pi saggesu, asaññaṁ nūpapajjare.

Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati,
Nekkhammaninnā sappurisā, visaṁyuttā bhavābhave,
Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī ti.

Te ānisaṁse adhigantvāva āgato. Pāramiyo pūrentassa cassa akittibrāhmaṇakāle saṅkhabrāhmaṇakāle dhanañcayarājakāle mahāsudassanakāle mahāgovindakāle nimimahārājakāle candakumārakāle visayhaseṭṭhikāle sivirājakāle vessantarakāleti dānapāramitāya pūritattabhāvānaṁ parimāṇaṁ nāma natthi. Ekantena panassa sasapaṇḍitajātake (Ja. 316).

Bhikkhāya upagataṁ disvā, sakattānaṁ pariccajiṁ,
Dānena me samo natthi, esā me dānapāramī ti. (Cp. 1. tassuddānaṁ).

Evaṁ attapariccāgaṁ karontassa dānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā sīlavarājakāle campeyyanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle chaddantanāgarājakāle jayaddisarājaputtakāle alīnasattukumārakāleti sīlapāramitāya pūritattabhāvānaṁ parimāṇaṁ nāma natthi. Ekantena panassa saṅkhapālajātake (Ja. 524).

Sūlehi vijjhiyanto pi, koṭṭiyanto pi sattihi,
Bhojaputte na kuppāmi, esā me sīlapāramī ti. (Cp. 2.91).

Evaṁ attapariccāgaṁ karontassa sīlapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā somanassakumārakāle, hatthipālakumārakāle, ayogharapaṇḍitakāleti mahārajjaṁ pahāya nekkhammapāramitāya pūritattabhāvānaṁ parimāṇaṁ nāma natthi. Ekantena panassa cūḷasutasomajātake (Ja. 525).

Mahārajjaṁ {1.46} hatthagataṁ, kheḷapiṇḍaṁva chaḍḍayiṁ,
Cajato na hoti laggaṁ, esā me nekkhammapāramī ti.

Evaṁ nissaṅgatāya rajjaṁ chaḍḍetvā nikkhamantassa nekkhammapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā vidhurapaṇḍitakāle, mahāgovindapaṇḍitakāle, kuddālapaṇḍitakāle, arakapaṇḍitakāle, bodhiparibbājakakāle, mahosadhapaṇḍitakāleti, paññāpāramitāya pūritattabhāvānaṁ parimāṇaṁ nāma natthi. Ekantena panassa sattubhastajātake (Ja. 402) senakapaṇḍitakāle:

Paññāya vicinantohaṁ, brāhmaṇaṁ mocayiṁ dukhā,
Paññāya me samo natthi, esā me paññāpāramī ti.

Antobhastagataṁ sappaṁ dassentassa paññāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā vīriyapāramitādīnam-pi pūritattabhāvānaṁ parimāṇaṁ nāma natthi. Ekantena panassa mahājanakajātake (Ja. 539).

Atīradassī jalamajjhe, hatā sabbeva mānusā,
Cittassa aññathā natthi, esā me vīriyapāramī ti.

Evaṁ mahāsamuddaṁ tarantassa pavattā vīriyapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Khantivādījātake (Ja. 313).

Acetanaṁva koṭṭente, tiṇhena pharasunā mamaṁ,
Kāsirāje na kuppāmi, esā me khantipāramī ti.

Evaṁ acetanabhāvena viya mahādukkhaṁ adhivāsentassa khantipāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Mahāsutasomajātake (Ja. 537).

Saccavācaṁ anurakkhanto, cajitvā mama jīvitaṁ,
Mocesiṁ ekasataṁ khattiye, esā me saccapāramī ti.

Evaṁ jīvitaṁ cajitvā saccamanurakkhantassa saccapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Mūgapakkhajātake (Ja. 538).

Mātā pitā na me dessā, na pi me dessaṁ mahāyasaṁ,
Sabbaññutaṁ piyaṁ mayhaṁ, tasmā vatamadhiṭṭhahin-ti. (Cp. 3.6 thokaṁ visadisaṁ).

Evaṁ {1.47} jīvitam-pi cajitvā vataṁ adhiṭṭhahantassa adhiṭṭhānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Ekarājajātake (Ja. 303).

Na maṁ koci uttasati, napihaṁ bhāyāmi kassaci,
Mettābalenupatthaddho, ramāmi pavane tadā ti. (Cp. 3.113).

Evaṁ jīvitam-pi anoloketvā mettāyantassa mettāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Lomahaṁsajātake (Ja. 94).

Susāne seyyaṁ kappemi, chavaṭṭhikaṁ upadhāyahaṁ,
Gāmaṇḍalā upāgantvā, rūpaṁ dassentinappakan-ti. (Cp. 3.119).

Evaṁ gāmadārakesu niṭṭhubhanādīhi ceva mālāgandhūpahārādīhi ca sukhadukkhaṁ uppādentesu pi upekkhaṁ anativattantassa upekkhāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesa attho cariyāpiṭakato gahetabbo. Evaṁ pāramiyo pūretvā vessantarattabhāve ṭhito:

Acetanāyaṁ pathavī, aviññāya sukhaṁ dukhaṁ,
Sā pi dānabalā mayhaṁ, sattakkhattuṁ pakampathā ti. (Cp. 1.124).

Evaṁ mahāpathavikampanādīni mahāpuññāni katvā āyupariyosāne tato cuto tusitabhavane nibbatti. Iti dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya yāva ayaṁ tusitapure nibbatti, ettakaṁ ṭhānaṁ dūrenidānaṁ nāmāti veditabbaṁ.

Dūrenidānakathā niṭṭhitā