Ja 12: Nigrodhamigajātakavaṇṇanā

Nigrodham-eva seveyyā ti idaṁ satthā jetavane viharanto kumārakassapattherassa mātaraṁ ārabbha kathesi. Sā kira rājagahanagare mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā ahosi ussannakusalamūlā parimadditasaṅkhārā pacchimabhavikā, antoghaṭe padīpo viya tassā hadaye arahattūpanissayo jalati. Sā attānaṁ jānanakālato paṭṭhāya gehe anabhiratā pabbajitukāmā hutvā mātāpitaro āha: “amma tātā, mayhaṁ gharāvāse cittaṁ nābhiramati, ahaṁ niyyānike buddhasāsane pabbajitukāmā, pabbājetha man”-ti. Amma, kiṁ vadesi, idaṁ kulaṁ bahuvibhavaṁ, tvañca amhākaṁ ekadhītā, na labbhā tayā pabbajitunti. Sā punappunaṁ yācitvā pi mātāpitūnaṁ santikā pabbajjaṁ alabhamānā cintesi: “Hotu, patikulaṁ gatā sāmikaṁ ārādhetvā pabbajissāmī” ti. Sā vayappattā patikulaṁ gantvā patidevatā hutvā sīlavatī kalyāṇadhammā agāraṁ ajjhāvasi.

Athassā saṁvāsamanvāya kucchiyaṁ gabbho patiṭṭhahi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṁ na aññāsi. Atha tasmiṁ nagare nakkhattaṁ ghosayiṁsu, sakalanagaravāsino {1.146} nakkhattaṁ kīḷiṁsu, nagaraṁ devanagaraṁ viya alaṅkatapaṭiyattaṁ ahosi. Sā pana tāva uḷārāya pi nakkhattakīḷāya vattamānāya attano sarīraṁ na vilimpati nālaṅkaroti, pakativeseneva vicarati.

Atha naṁ sāmiko āha: “bhadde, sakalanagaraṁ nakkhattanissitaṁ, tvaṁ pana sarīraṁ nappaṭijaggasī” ti. Ayyaputta, dvattiṁsāya me kuṇapehi pūritaṁ sarīraṁ, kiṁ iminā alaṅkatena, ayañhi kāyo neva devanimmito, na brahmanimmito, na suvaṇṇamayo, na maṇimayo, na haricandanamayo, na puṇḍarīkakumuduppalagabbhasambhūto, na amatosadhapūrito, atha kho kuṇape jāto, mātāpettikasambhavo, aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammo, kaṭasivaḍḍhano, taṇhūpādinno, sokānaṁ nidānaṁ, paridevānaṁ vatthu, sabbarogānaṁ ālayo, kammakaraṇānaṁ paṭiggaho, antopūti, bahi niccapaggharaṇo, kimikulānaṁ āvāso, sivathikapayāto, maraṇapariyosāno, sabbalokassa cakkhupathe vattamāno pi:

Aṭṭhinahārusaṁyutto, tacamaṁsāvalepano,
Chaviyā kāyo paṭicchanno, yathābhūtaṁ na dissati.

Antapūro udarapūro, yakanapeḷassa vatthino,
Hadayassa papphāsassa, vakkassa pihakassa ca.

Siṅghāṇikāya kheḷassa, sedassa ca medassa ca,
Lohitassa lasikāya, pittassa ca vasāya ca.

Athassa navahi sotehi, asucī savati sabbadā,
Akkhimhā akkhigūthako, kaṇṇamhā kaṇṇagūthako.

Siṅghāṇikā ca nāsato, mukhena vamatekadā,
Pittaṁ semhañca vamati, kāyamhā sedajallikā.

Athassa susiraṁ sīsaṁ, matthaluṅgassa pūritaṁ,
Subhato naṁ maññati bālo, avijjāya purakkhato. (Snp. 196-201).

Anantādīnavo kāyo, visarukkhasamūpamo,
Āvāso sabbarogānaṁ, puñjo dukkhassa kevalo. (Tha-ap. 55).

Sace imassa kāyassa, anto bāhirako siyā,
Daṇḍaṁ nūna gahetvāna, kāke soṇe ca vāraye.

Duggandho asuci kāyo, kuṇapo ukkarūpamo,
Nindito cakkhubhūtehi, kāyo bālābhinandito.
Allacammapaṭicchanno, navadvāro mahāvaṇo,
Samantato paggharati, asucī pūtigandhiyo ti. (Vsm. 1.122).

Ayyaputta {1.147}, imaṁ kāyaṁ alaṅkaritvā kiṁ karissāmi? Nanu imassa alaṅkatakaraṇaṁ gūthapuṇṇaghaṭassa bahi cittakammakaraṇaṁ viya hotīti? Seṭṭhiputto tassā vacanaṁ sutvā āha: “Bhadde, tvaṁ imassa sarīrassa ime dose passamānā kasmā na pabbajasī” ti? “Ayyaputta, ahaṁ pabbajjaṁ labhamānā ajjeva pabbajeyyan”-ti. Seṭṭhiputto: “Sādhu, ahaṁ taṁ pabbājessāmī” ti vatvā mahādānaṁ pavattetvā mahāsakkāraṁ katvā mahantena parivārena bhikkhunupassayaṁ netvā taṁ pabbājento devadattapakkhiyānaṁ bhikkhunīnaṁ santike pabbājesi. Sā pabbajjaṁ labhitvā paripuṇṇasaṅkappā attamanā ahosi.

Athassā gabbhe paripākaṁ gacchante indriyānaṁ aññathattaṁ hatthapādapiṭṭhīnaṁ bahalattaṁ udarapaṭalassa ca mahantataṁ disvā bhikkhuniyo taṁ pucchiṁsu: “Ayye, tvaṁ gabbhinī viya paññāyasi, kiṁ etan”-ti? Ayye, “idaṁ nāma kāraṇan”-ti na jānāmi, sīlaṁ pana me paripuṇṇanti. Atha naṁ tā bhikkhuniyo devadattassa santikaṁ netvā devadattaṁ pucchiṁsu: “Ayya, ayaṁ kuladhītā kicchena sāmikaṁ ārādhetvā pabbajjaṁ labhi, idāni panassā gabbho paññāyati, mayaṁ imassa gabbhassa gihikāle vā pabbajitakāle vā laddhabhāvaṁ na jānāma, kiṁdāni karomā” ti? Devadatto attano abuddhabhāvena ca khantimettānuddayānañca natthitāya evaṁ cintesi: “Devadattapakkhikā bhikkhunī kucchinā gabbhaṁ pariharati, devadatto ca taṁ ajjhupekkhatiyevā ti mayhaṁ garahā uppajjissati, mayā imaṁ uppabbājetuṁ vaṭṭatī” ti. So avīmaṁsitvāva selaguḷaṁ pavaṭṭayamāno viya pakkhanditvā: “Gacchatha, imaṁ uppabbājethā” ti āha. Tā tassa vacanaṁ sutvā uṭṭhāya vanditvā upassayaṁ gatā.

Atha sā daharā tā bhikkhuniyo āha: “ayye, na devadattatthero buddho, nā pi mayhaṁ tassa santike pabbajjā, loke pana aggapuggalassa sammāsambuddhassa santike mayhaṁ pabbajjā, sā ca pana me dukkhena laddhā, mā naṁ antaradhāpetha, etha maṁ gahetvā satthu santikaṁ jetavanaṁ gacchathā” ti. Tā taṁ ādāya rājagahā pañcacattālīsayojanikaṁ maggaṁ atikkamma anupubbena jetavanaṁ patvā satthāraṁ vanditvā tamatthaṁ ārocesuṁ. Satthā cintesi: “kiñcā pi gihikāle etissā gabbho patiṭṭhito, evaṁ sante pi ‘samaṇo gotamo devadattena {1.148} jahitaṁ ādāya caratī’ ti titthiyānaṁ okāso bhavissati. Tasmā imaṁ kathaṁ pacchindituṁ sarājikāya parisāya majjhe imaṁ adhikaraṇaṁ vinicchituṁ vaṭṭatī” ti. Punadivase rājānaṁ pasenadikosalaṁ mahāanāthapiṇḍikaṁ cūḷaanāthapiṇḍikaṁ visākhaṁ mahāupāsikaṁ aññāni ca abhiññātāni mahākulāni pakkosāpetvā sāyanhasamaye catūsu parisāsu sannipatitāsu upālittheraṁ āmantesi: “Gaccha, tvaṁ catuparisamajjhe imissā daharabhikkhuniyā kammaṁ sodhehī” ti. “Sādhu, bhante” ti thero parisamajjhaṁ gantvā attano paññattāsane nisīditvā rañño purato visākhaṁ upāsikaṁ pakkosāpetvā imaṁ adhikaraṇaṁ paṭicchāpesi: “Gaccha visākhe, ‘ayaṁ daharā asukamāse asukadivase pabbajitā’ ti tathato ñatvā imassa gabbhassa pure vā pacchā vā laddhabhāvaṁ jānāhī” ti. Upāsikā: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā sāṇiṁ parikkhipāpetvā antosāṇiyaṁ daharabhikkhuniyā hatthapādanābhiudarapariyosānādīni oloketvā māsadivase samānetvā gihibhāve gabbhassa laddhabhāvaṁ tathato ñatvā therassa santikaṁ gantvā tamatthaṁ ārocesi. Thero catuparisamajjhe taṁ bhikkhuniṁ suddhaṁ akāsi. Sā suddhā hutvā bhikkhusaṅghañca satthārañca vanditvā bhikkhunīhi saddhiṁ upassayam-eva gatā. Sā gabbhaparipākamanvāya padumuttarapādamūle patthitapatthanaṁ mahānubhāvaṁ puttaṁ vijāyi.

Athekadivasaṁ rājā bhikkhunupassayasamīpena gacchanto dārakasaddaṁ sutvā amacce pucchi. Amaccā taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Deva, daharabhikkhunī puttaṁ vijātā, tasseso saddo” ti āhaṁsu. “Bhikkhunīnaṁ, bhaṇe, dārakapaṭijagganaṁ nāma palibodho, mayaṁ naṁ paṭijaggissāmā” ti rājā taṁ dārakaṁ nāṭakitthīnaṁ dāpetvā kumāraparihārena vaḍḍhāpesi. Nāmaggahaṇadivase cassa: “Kassapo” ti nāmaṁ akaṁsu. Atha naṁ kumāraparihārena vaḍḍhitattā: “Kumārakassapo” ti sañjāniṁsu. So sattavassikakāle satthu santike pabbajitvā paripuṇṇavasso upasampadaṁ labhitvā gacchante gacchante kāle dhammakathikesu citrakathī ahosi. Atha naṁ satthā: “Etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ cittakathikānaṁ yadidaṁ kumārakassapo” ti (AN. 1.209, 217) etadagge ṭhapesi. So pacchā vammikasutte (MN. 23) arahattaṁ pāpuṇi. Mātāpissa bhikkhunī vipassanaṁ vaḍḍhetvā aggaphalaṁ pattā. Kumārakassapatthero buddhasāsane gaganamajjhe {1.149} puṇṇacando viya pākaṭo jāto.

Athekadivasaṁ tathāgato pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhūnaṁ ovādaṁ datvā gandhakuṭiṁ pāvisi. Bhikkhū ovādaṁ gahetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu divasabhāgaṁ khepetvā sāyanhasamaye dhammasabhāyaṁ sannipatitvā: “Āvuso, devadattena attano abuddhabhāvena ceva khantimettādīnañca abhāvena kumārakassapatthero ca therī ca ubho nāsitā, sammāsambuddho pana attano dhammarājatāya ceva khantimettānuddayasampattiyā ca ubhinnam-pi tesaṁ paccayo jāto” ti buddhaguṇe vaṇṇayamānā nisīdiṁsu. Satthā buddhalīlāya dhammasabhaṁ āgantvā paññattāsane nisīditvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchi. “Bhante, tumhākam-eva guṇakathāyā” ti sabbaṁ ārocayiṁsu. Na, bhikkhave, tathāgato idāneva imesaṁ ubhinnaṁ paccayo ca patiṭṭhā ca jāto, pubbe pi ahosiyevā ti. Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthāya bhagavantaṁ yāciṁsu. Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṁ kāraṇaṁ pākaṭaṁ akāsi.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārayamāne bodhisatto migayoniyaṁ paṭisandhiṁ gaṇhi. So mātukucchito nikkhanto suvaṇṇavaṇṇo ahosi, akkhīni panassa maṇiguḷasadisāni ahesuṁ, siṅgāni rajatavaṇṇāni, mukhaṁ rattakambalapuñjavaṇṇaṁ, hatthapādapariyantā lākhārasaparikammakatā viya, vāladhi camarassa viya ahosi, sarīraṁ panassa mahantaṁ assapotakappamāṇaṁ ahosi. So pañcasatamigaparivāro araññe vāsaṁ kappesi nāmena nigrodhamigarājā nāma. Avidūre panassa añño pi pañcasatamigaparivāro sākhamigo nāma vasati, so pi suvaṇṇavaṇṇo va ahosi.

Tena samayena bārāṇasirājā migavadhappasuto hoti, vinā maṁsena na bhuñjati, manussānaṁ kammacchedaṁ katvā sabbe negamajānapade sannipātetvā devasikaṁ migavaṁ gacchati. Manussā cintesuṁ: “ayaṁ rājā amhākaṁ kammacchedaṁ karoti, yaṁnūna mayaṁ uyyāne {1.150} migānaṁ nivāpaṁ vapitvā pānīyaṁ sampādetvā bahū mige uyyānaṁ pavesetvā dvāraṁ bandhitvā rañño niyyādeyyāmā” ti. Te sabbe uyyāne migānaṁ nivāpatiṇāni ropetvā udakaṁ sampādetvā dvāraṁ yojetvā vāgurāni ādāya muggarādinānāvudhahatthā araññaṁ pavisitvā mige pariyesamānā: “Majjhe ṭhite mige gaṇhissāmā” ti yojanamattaṁ ṭhānaṁ parikkhipitvā saṅkhipamānā nigrodhamigasākhamigānaṁ vasanaṭṭhānaṁ majjhe katvā parikkhipiṁsu. Atha naṁ migagaṇaṁ disvā rukkhagumbādayo ca bhūmiñca muggarehi paharantā migagaṇaṁ gahanaṭṭhānato nīharitvā asisattidhanuādīni āvudhāni uggiritvā mahānādaṁ nadantā taṁ migagaṇaṁ uyyānaṁ pavesetvā dvāraṁ pidhāya rājānaṁ upasaṅkamitvā: “Deva, nibaddhaṁ migavaṁ gacchantā amhākaṁ kammaṁ nāsetha, amhehi araññato mige ānetvā tumhākaṁ uyyānaṁ pūritaṁ, ito paṭṭhāya tesaṁ maṁsāni khādathā” ti rājānaṁ āpucchitvā pakkamiṁsu.

Rājā tesaṁ vacanaṁ sutvā uyyānaṁ gantvā mige olokento dve suvaṇṇamige disvā tesaṁ abhayaṁ adāsi. Tato paṭṭhāya pana kadāci sayaṁ gantvā ekaṁ migaṁ vijjhitvā āneti, kadācissa bhattakārako gantvā vijjhitvā āharati. Migā dhanuṁ disvāva maraṇabhayena tajjitā palāyanti, dve tayo pahāre labhitvā kilamanti pi, gilānā pi honti, maraṇam-pi pāpuṇanti. Migagaṇo taṁ pavattiṁ bodhisattassa ārocesi. So sākhaṁ pakkosāpetvā āha: “samma, bahū migā nassanti, ekaṁsena maritabbe sati ito paṭṭhāya mā kaṇḍena mige vijjhantu, dhammagaṇḍikaṭṭhāne migānaṁ vāro hotu. Ekadivasaṁ mama parisāya vāro pāpuṇātu, ekadivasaṁ tava parisāya, vārappatto migo gantvā dhammagaṇḍikāya gīvaṁ ṭhapetvā nipajjatu, evaṁ sante migā kilantā na bhavissantī” ti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Tato paṭṭhāya vārappatto va migo gantvā dhammagaṇḍikāya {1.151} gīvaṁ ṭhapetvā nipajjati, bhattakārako āgantvā tattha nipannakam-eva gahetvā gacchati.

Athekadivasaṁ sākhamigassa parisāya ekissā gabbhinimigiyā vāro pāpuṇi. Sā sākhaṁ upasaṅkamitvā: “Sāmi, ahaṁ gabbhinī, puttaṁ vijāyitvā dve janā vāraṁ gamissāma, mayhaṁ vāraṁ atikkāmehī” ti āha. So: “Na sakkā tava vāraṁ aññesaṁ pāpetuṁ, tvam-eva tuyhaṁ vāraṁ jānissasi, gacchāhī” ti āha. Sā tassa santikā anuggahaṁ alabhamānā bodhisattaṁ upasaṅkamitvā tamatthaṁ ārocesi. So tassā vacanaṁ sutvā: “Hotu gaccha tvaṁ, ahaṁ te vāraṁ atikkāmessāmī” ti sayaṁ gantvā dhammagaṇḍikāya sīsaṁ katvā nipajji. Bhattakārako taṁ disvā: “Laddhābhayo migarājā dhammagaṇḍikāya nipanno, kiṁ nu kho kāraṇan”-ti vegena gantvā rañño ārocesi.

Rājā tāvadeva rathaṁ āruyha mahantena parivārena āgantvā bodhisattaṁ disvā āha: “Samma migarāja, nanu mayā tuyhaṁ abhayaṁ dinnaṁ, kasmā tvaṁ idha nipanno” ti. Mahārāja, gabbhinī migī āgantvā: “Mama vāraṁ aññassa pāpehī” ti āha, na sakkā kho pana mayā ekassa maraṇadukkhaṁ aññassa upari nikkhipituṁ, svāhaṁ attano jīvitaṁ tassā datvā tassā santakaṁ maraṇaṁ gahetvā idha nipanno, mā aññaṁ kiñci āsaṅkittha, mahārājāti. Rājā āha: “sāmi, suvaṇṇavaṇṇamigarāja, mayā na tādiso khantimettānuddayasampanno manussesu pi diṭṭhapubbo, tena te pasannosmi, uṭṭhehi, tuyhañca tassā ca abhayaṁ dammī” ti. “Dvīhi abhaye laddhe avasesā kiṁ karissanti, narindā” ti? “Avasesānam-pi abhayaṁ dammi, sāmī” ti. “Mahārāja, evam-pi uyyāne yeva migā abhayaṁ labhissanti, sesā kiṁ karissantī” ti? “Etesam-pi abhayaṁ dammi, sāmī” ti. “Mahārāja, migā tāva abhayaṁ labhantu, sesā catuppadā kiṁ karissantī” ti {1.152}? “Etesam-pi abhayaṁ dammi, sāmī” ti. “Mahārāja, catuppadā tāva abhayaṁ labhantu, dijagaṇā kiṁ karissantī” ti? “Etesam-pi abhayaṁ dammi, sāmī” ti. “Mahārāja, dijagaṇā tāva abhayaṁ labhantu, udake vasantā macchā kiṁ karissantī” ti? “Etesam-pi abhayaṁ dammi, sāmī” ti. Evaṁ mahāsatto rājānaṁ sabbasattānaṁ abhayaṁ yācitvā uṭṭhāya rājānaṁ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā: “Dhammaṁ cara, mahārāja, mātāpitūsu puttadhītāsu brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu dhammaṁ caranto samaṁ caranto kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ gamissasī” ti rañño buddhalīlāya dhammaṁ desetvā katipāhaṁ uyyāne vasitvā rañño ovādaṁ datvā migagaṇaparivuto araññaṁ pāvisi. Sā pi kho migadhenu pupphakaṇṇikasadisaṁ puttaṁ vijāyi. So kīḷamāno sākhamigassa santikaṁ gacchati. Atha naṁ mātā tassa santikaṁ gacchantaṁ disvā: “Putta, ito paṭṭhāya mā etassa santikaṁ gaccha, nigrodhasseva santikaṁ gaccheyyāsī” ti ovadantī imaṁ gāthamāha.

1. Nigrodham-eva seveyya, na sākhamupasaṁvase,
Nigrodhasmiṁ mataṁ seyyo, yañce sākhasmi jīvitan-ti.

Tattha nigrodham-eva seveyyā ti tāta tvaṁ vā añño vā attano hitakāmo nigrodham-eva seveyya bhajeyya upasaṅkameyya, na sākhamupasaṁvase ti sākhamigaṁ pana na upasaṁvase upagamma na saṁvaseyya, etaṁ nissāya jīvikaṁ na kappeyya. Nigrodhasmiṁ mataṁ seyyo ti nigrodharañño pādamūle maraṇam-pi seyyo varaṁ uttamaṁ. Yañce sākhasmi jīvitan-ti yaṁ pana sākhassa santike jīvitaṁ, taṁ neva seyyo na varaṁ na uttamanti attho.

Tato paṭṭhāya ca pana abhayaladdhakā migā manussānaṁ sassāni khādanti, manussā: “Laddhābhayā ime migā” ti mige paharituṁ vā palāpetuṁ vā na visahanti, te rājaṅgaṇe sannipatitvā rañño tamatthaṁ ārocesuṁ. Rājā: “Mayā pasannena nigrodhamigarājassa {1.153} varo dinno, ahaṁ rajjaṁ jaheyyaṁ, na ca taṁ paṭiññaṁ bhindāmi, gacchatha na koci mama vijite mige paharituṁ labhatī” ti āha. Nigrodhamigo taṁ pavattiṁ sutvā migagaṇaṁ sannipātāpetvā: “Ito paṭṭhāya paresaṁ sassaṁ khādituṁ na labhissathā” ti mige ovaditvā manussānaṁ ārocāpesi: “Ito paṭṭhāya sassakārakā manussā sassarakkhaṇatthaṁ vatiṁ mā karontu, khettaṁ pana āvijjhitvā paṇṇasaññaṁ bandhantū” ti. Tato paṭṭhāya kira khettesu paṇṇabandhanasaññā udapādi. Tato paṭṭhāya paṇṇasaññaṁ atikkamanamigo nāma natthi. Ayaṁ kira nesaṁ bodhisattato laddhaovādo. Evaṁ migagaṇaṁ ovaditvā bodhisatto yāvatāyukaṁ ṭhatvā saddhiṁ migehi yathākammaṁ gato, rājā pi bodhisattassa ovāde ṭhatvā puññāni katvā yathākammaṁ gato.

Satthā: “Na, bhikkhave, idānevāhaṁ theriyā ca kumārakassapassa ca avassayo, pubbe pi avassayo evā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā catusaccadhammadesanaṁ vinivaṭṭetvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “Tadā sākhamigo devadatto ahosi, parisāpissa devadattaparisāva, migadhenu therī ahosi, putto kumārakassapo, rājā ānando, nigrodhamigarājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Nigrodhamigajātakavaṇṇanā dutiyā