Ja 13: Kaṇḍijātakavaṇṇanā

Dhiratthu kaṇḍinaṁ sallan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṁ ārabbha kathesi. Taṁ aṭṭhakanipāte indriyajātake (Ja. 423) āvi bhavissati.

Sāvatthiyaṁ kireko kulaputto satthu dhammadesanaṁ sutvā: “Na sakkā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ brahmacariyaṁ carituṁ, niyyānikasāsane pabbajitvā dukkhassantaṁ karissāmī” ti ghare vibhavaṁ puttadārassa niyyādetvā nikkhamitvā satthāraṁ pabbajjaṁ yāci. Satthāpissa pabbajjaṁ dāpesi. Tassa ācariyupajjhāyehi saddhiṁ piṇḍāya carato navakattā ceva bhikkhūnaṁ bahubhāvena ca kulaghare vā āsanasālāya vā āsanaṁ na pāpuṇāti, saṅghanavakānaṁ koṭiyaṁ pīṭhakaṁ vā phalakaṁ vā pāpuṇāti. Āhāro pi uḷuṅkapiṭṭhena ghaṭṭitā bhinnasitthakayāgu vā pūtisukkhakhajjakaṁ vā jhāmasukkhakūro vā pāpuṇāti, yāpanapamāṇaṁ na hoti. So attanā {3.462} laddhaṁ gahetvā purāṇadutiyikāya santikaṁ gacchati. Athassa sā pattaṁ gahetvā vanditvā pattato bhattaṁ nīharitvā susampāditāni yāgubhattasūpabyañjanāni deti. Mahallako rasataṇhāya bajjhitvā purāṇadutiyikaṁ jahituṁ na sakkoti. Sā cintesi: “Baddho nu kho, noti vīmaṁsissāmi nan”-ti.

Athekadivasaṁ janapadamanussaṁ setamattikāya nhāpetvā gehe nisīdāpetvā aññepissa katipaye parivāramanusse āṇāpetvā thokathokaṁ pānabhojanaṁ dāpesi. Te khādantā bhuñjantā nisīdiṁsu. Gehadvāre ca cakkesu goṇe bandhāpetvā ekaṁ sakaṭam-pi ṭhapāpesi, sayaṁ pana piṭṭhigabbhe nisīditvā pūve paci. Mahallako āgantvā dvāre aṭṭhāsi. Taṁ disvā eko mahallakapuriso: “Ayye, eko thero dvāre ṭhito” ti āha. “Vanditvā aticchāpehī” ti. So: “Aticchatha, bhante” ti punappunaṁ kathetvā pi taṁ agacchantaṁ disvā: “Ayye, thero na gacchatī” ti āha. Sā āgantvā sāṇiṁ ukkhipitvā oloketvā: “Ambho ayaṁ mama dārakapitā” ti vatvā nikkhamitvā pattaṁ gahetvā gehaṁ pavesetvā parivisitvā bhojanapariyosāne vanditvā: “Bhante, tumhe idheva parinibbāyatha, mayaṁ ettakaṁ kālaṁ aññaṁ kulaṁ na gaṇhimha, asāmike pana ghare gharāvāso na saṇṭhāti, mayaṁ aññaṁ kulaṁ gaṇhāma, dūraṁ janapadaṁ gacchissāma, tumhe appamattā hotha, sace me doso atthi, khamathā” ti āha. Mahallakassa hadayaphālanakālo viya ahosi. Atha naṁ: “Ahaṁ taṁ jahituṁ na sakkomi, mā gaccha, vibbhamissāmi, asukaṭṭhāne me sāṭakaṁ pesehi, pattacīvaraṁ paṭicchāpetvā āgacchissāmī” ti āha. Sā: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Mahallako vihāraṁ gantvā ācariyupajjhāye pattacīvaraṁ paṭicchāpento: “Kasmā, āvuso, evaṁ karosī” ti vutto: “Purāṇadutiyikaṁ jahituṁ na sakkomi vibbhamissāmī” ti āha. Atha naṁ te anicchantaññeva satthu santikaṁ netvā: “Kiṁ, bhikkhave, imaṁ anicchantaññeva ānayitthā” ti vutte: “Bhante, ayaṁ ukkaṇṭhitvā vibbhamitukāmo” ti vadiṁsu. Atha naṁ satthā: “Saccaṁ kira tvaṁ bhikkhu ukkaṇṭhitosī” ti pucchi. “Saccaṁ, bhante” ti. “Ko taṁ ukkaṇṭhāpesī” ti? “Purāṇadutiyikā bhante” ti vutte: “Bhikkhu na idāneva sā itthī tuyhaṁ anatthakārikā, pubbe pi tvaṁ taṁ nissāya catūhi jhānehi parihīno mahādukkhaṁ patvā maṁ nissāya tamhā dukkhā muccitvā naṭṭhajjhānaṁ paṭilabhī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Bhagavā pana taṁ bhikkhuṁ etad-avoca: “Bhikkhu, pubbe pi tvaṁ etaṁ mātugāmaṁ nissāya jīvitakkhayaṁ patvā vītaccitesu aṅgāresu pakko” ti. Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthāya bhagavantaṁ yāciṁsu, bhagavā bhavantarena paṭicchannakāraṇaṁ pākaṭaṁ akāsi.

Ito paraṁ pana bhikkhūnaṁ yācanaṁ {1.154} bhavantarapaṭicchannatañca avatvā: “Atītaṁ āharī” ti ettakam-eva vakkhāma, ettake vutte pi yācanañca valāhakagabbhato candanīharaṇūpamāya bhavantarapaṭicchannakāraṇabhāvo cāti sabbametaṁ heṭṭhā vuttanayeneva yojetvā veditabbaṁ.

Atīte magadharaṭṭhe rājagahe magadharājā rajjaṁ kāresi. Magadhavāsikānaṁ sassasamaye migānaṁ mahāparipantho hoti. Te araññe pabbatapādaṁ pavisanti. Tattha eko araññavāsī pabbateyyamigo ekāya gāmantavāsiniyā migapotikāya saddhiṁ santhavaṁ katvā tesaṁ migānaṁ pabbatapādato oruyha puna gāmantaṁ otaraṇakāle migapotikāya paṭibaddhacittattā tehi saddhiṁ yeva otari. Atha naṁ sā āha: “tvaṁ khosi, ayya, pabbateyyo bālamigo, gāmanto ca nāma sāsaṅko sappaṭibhayo, mā amhehi saddhiṁ otarī” ti. So tassā paṭibaddhacittattā anivattitvā saddhiṁ yeva agamāsi. Magadhavāsino: “Idāni migānaṁ pabbatapādā otaraṇakālo” ti ñatvā magge paṭicchannakoṭṭhakesu tiṭṭhanti. Tesam-pi dvinnaṁ āgamanamagge eko luddako paṭicchannakoṭṭhake ṭhito hoti. Migapotikā manussagandhaṁ ghāyitvā: “Eko luddako ṭhito bhavissatī” ti taṁ bālamigaṁ purato katvā sayaṁ pacchato ahosi. Luddako ekeneva sarappahārena migaṁ tattheva pāteti. Migapotikā tassa viddhabhāvaṁ ñatvā uppatitvā vātagatiyāva palāyi. Luddako koṭṭhakato nikkhamitvā migaṁ okkantitvā aggiṁ katvā vītaccitesu aṅgāresu madhuramaṁsaṁ pacitvā khāditvā pānīyaṁ pivitvā avasesaṁ lohitabindūhi paggharantehi kājenādāya dārake tosento gharaṁ agamāsi.

Tadā bodhisatto tasmiṁ vanasaṇḍe rukkhadevatā hutvā nibbatto hoti. So taṁ kāraṇaṁ disvā: “Imassa bālamigassa maraṇaṁ neva mātaraṁ nissāya, na pitaraṁ nissāya, atha kho kāmaṁ nissāya. Kāmanimittañhi {1.155} sattā sugatiyaṁ hatthacchedādikaṁ, duggatiyañca pañcavidhabandhanādinānappakārakaṁ dukkhaṁ pāpuṇanti, paresaṁ maraṇadukkhuppādanam-pi nāma imasmiṁ loke garahitam-eva. Yaṁ janapadaṁ mātugāmo vicāreti anusāsati, so itthipariṇāyako janapado pi garahito yeva. Ye sattā mātugāmassa vasaṁ gacchanti, te pi garahitāyevā” ti ekāya gāthāya tīṇi garahavatthūni dassetvā vanadevatāsu sādhukāraṁ datvā gandhapupphādīhi pūjayamānāsu madhurena sarena taṁ vanasaṇḍaṁ unnādento imāya gāthāya dhammaṁ desesi:

1. Dhiratthu kaṇḍinaṁ sallaṁ, purisaṁ gāḷhavedhinaṁ,
Dhiratthu taṁ janapadaṁ, yatthitthī pariṇāyikā,
Te cā pi dhikkitā sattā, ye itthīnaṁ vasaṁ gatā ti.

Tattha dhiratthū ti garahaṇatthe nipāto, svāyamidha uttāsubbegavasena garahaṇe daṭṭhabbo. Uttasitubbiggo hi honto bodhisatto evamāha. Kaṇḍamassa atthīti kaṇḍī, taṁ kaṇḍinaṁ. Taṁ pana kaṇḍaṁ anupavisanaṭṭhena: “Sallan”-ti vuccati, tasmā kaṇḍinaṁ sallan-ti ettha sallakaṇḍinanti attho. Sallaṁ vā assatthīti pi sallo, taṁ sallaṁ. Mahantaṁ vaṇamukhaṁ katvā balavappahāraṁ dento gāḷhaṁ vijjhatīti gāḷhavedhī, taṁ gāḷhavedhinaṁ. Nānappakārena kaṇḍena, kumudapattasaṇṭhānathalena ujukagamaneneva sallena ca samannāgataṁ gāḷhavedhinaṁ purisaṁ dhiratthūti ayamettha attho. Pariṇāyikā ti issarā saṁvidhāyikā. Dhikkitā ti garahitā. Sesamettha uttānattham-eva. Ito paraṁ pana ettakam-pi avatvā yaṁ yaṁ anuttānaṁ, taṁ tadeva vaṇṇayissāma. Evaṁ ekāya gāthāya tīṇi garahavatthūni dassetvā bodhisatto vanaṁ unnādetvā buddhalīlāya dhammaṁ desesi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā dve vatthūni {1.156} kathetvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi. Ito paraṁ pana: “Dve vatthūni kathetvā” ti idaṁ avatvā: “Anusandhiṁ ghaṭetvā” ti ettakam-eva vakkhāma, avuttam-pi pana heṭṭhā vuttanayeneva yojetvā gahetabbaṁ. Tadā pabbateyyamigo ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, migapotikā purāṇadutiyikā, kāmesu dosaṁ dassetvā dhammadesakadevatā pana aham-eva ahosinti.

Kaṇḍijātakavaṇṇanā tatiyā