Ja 14: Vātamigajātakavaṇṇanā

Na kiratthi rasehi pāpiyo ti idaṁ satthā jetavane viharanto cūḷapiṇḍapātikatissattheraṁ ārabbha kathesi. Satthari kira rājagahaṁ upanissāya veḷuvane viharante tissakumāro nāma mahāvibhavassa seṭṭhikulassa putto ekadivasaṁ veḷuvanaṁ gantvā satthu dhammadesanaṁ sutvā pabbajitukāmo pabbajjaṁ yācitvā mātāpitūhi ananuññātattā paṭikkhitto sattāhaṁ bhattacchedaṁ katvā raṭṭhapālatthero viya mātāpitaro anujānāpetvā satthu santike pabbaji. Satthā taṁ pabbājetvā aḍḍhamāsamattaṁ veḷuvane viharitvā jetavanaṁ agamāsi. Tatrāyaṁ kulaputto terasa dhutaṅgāni samādāya sāvatthiyaṁ sapadānaṁ piṇḍāya caramāno kālaṁ vītināmeti, “cūḷapiṇḍapātikatissatthero nāmā” ti vutte gaganatale puṇṇacando viya buddhasāsane pākaṭo paññāto ahosi.

Tasmiṁ kāle rājagahe nakkhattakīḷāya vattamānāya therassa mātāpitaro yaṁ tassa gihikāle ahosi ābharaṇabhaṇḍakaṁ, taṁ ratanacaṅkoṭake nikkhipitvā ure ṭhapetvā: “Aññāsu nakkhattakīḷāsu amhākaṁ putto iminā alaṅkārena alaṅkato nakkhattaṁ kīḷati, taṁ no ekaputtaṁ gahetvā samaṇo gotamo sāvatthinagaraṁ gato, kahaṁ nu kho so etarahi nisinno, kahaṁ ṭhito” ti vatvā rodanti.

Athekā vaṇṇadāsī taṁ kulaṁ gantvā seṭṭhibhariyaṁ rodantiṁ disvā pucchi: “Kiṁ pana, ayye, rodasī” ti? “Sā tamatthaṁ ārocesi”. “Kiṁ pana, ayye, ayyaputto piyāyatī” ti? “Asukañca asukañcā” ti. “Sace tumhe imasmiṁ gehe sabbaṁ issariyaṁ mayhaṁ detha, ahaṁ vo puttaṁ ānessāmī” ti. Seṭṭhibhariyā: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā paribbayaṁ datvā mahantena parivārena taṁ uyyojesi: “Gaccha, attano balena mama puttaṁ ānehī” ti. Sā paṭicchannayāne nisinnā sāvatthiṁ gantvā therassa bhikkhācāravīthiyaṁ nivāsaṁ gahetvā seṭṭhikulā āgate manusse {1.157} therassa adassetvā attano parivāreneva parivutā therassa piṇḍāya paviṭṭhassa ādito va uḷuṅkayāguñca rasakabhikkhañca datvā rasataṇhāya bandhitvā anukkamena gehe nisīdāpetvā bhikkhaṁ dadamānā ca attano vasaṁ upagatabhāvaṁ ñatvā gilānālayaṁ dassetvā antogabbhe nipajji. Thero pi bhikkhācāravelāya sapadānaṁ caranto gehadvāraṁ agamāsi. Parijano therassa pattaṁ gahetvā theraṁ ghare nisīdāpesi. Thero nisīditvāva: “Kahaṁ upāsikā” ti pucchi. “Gilānā, bhante, tumhākaṁ dassanaṁ icchatī” ti. So rasataṇhāya baddho attano vatasamādānaṁ bhinditvā tassā nipannaṭṭhānaṁ pāvisi. Sā attano āgatakāraṇaṁ kathetvā taṁ palobhetvā rasataṇhāya bandhitvā uppabbājetvā attano vase ṭhapetvā yāne nisīdāpetvā mahantena parivārena rājagaham-eva agamāsi. Sā pavatti pākaṭā jātā.

Bhikkhū dhammasabhāyaṁ sannisinnā: “Cūḷapiṇḍapātikatissattheraṁ kira ekā vaṇṇadāsī rasataṇhāya bandhitvā ādāya gatā” ti kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ. Satthā dhammasabhaṁ upagantvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti āha. Te taṁ pavattiṁ kathayiṁsu. “Na, bhikkhave, idāneva eso bhikkhu rasataṇhāya bajjhitvā tassā vasaṁ gato, pubbe pi tassā vasaṁ gatoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ rañño brahmadattassa sañjayo nāma uyyānapālo ahosi. Atheko vātamigo taṁ uyyānaṁ āgantvā sañjayaṁ disvā palāyati, sañjayo pi na taṁ tajjetvā nīharati. So punappunaṁ āgantvā uyyāne yeva carati. Uyyānapālo uyyāne nānappakārāni pupphaphalāni gahetvā divase divase rañño abhiharati. Atha naṁ ekadivasaṁ rājā pucchi: “Samma uyyānapāla, uyyāne kiñci acchariyaṁ passasī” ti? “Deva, aññaṁ na passāmi, eko pana vātamigo āgantvā uyyāne carati, etaṁ passāmī” ti. “Sakkhissati pana taṁ gahetun”-ti. “Thokaṁ madhuṁ labhanto anto rājanivesanam-pi naṁ ānetuṁ sakkhissāmi, devā” ti. Rājā tassa madhuṁ dāpesi. So taṁ gahetvā uyyānaṁ gantvā vātamigassa caraṇaṭṭhāne tiṇāni madhunā {1.158} makkhetvā nilīyi. Migo āgantvā madhumakkhitāni tiṇāni khāditvā rasataṇhāya baddho aññatra agantvā uyyānam-eva āgacchati. Uyyānapālo tassa madhumakkhitatiṇesu paluddhabhāvaṁ ñatvā anukkamena attānaṁ dassesi. So taṁ disvā katipāhaṁ palāyitvā punappunaṁ passanto vissāsaṁ āpajjitvā anukkamena uyyānapālassa hatthe ṭhitatiṇāni khādituṁ ārabhi.

So tassa vissāsaṁ āpannabhāvaṁ ñatvā yāva rājanivesanā vīthiṁ kilañjehi parikkhipitvā tahiṁ tahiṁ sākhābhaṅgaṁ pātetvā madhulābukaṁ aṁse laggetvā tiṇakalāpaṁ upakacchake ṭhapetvā madhumakkhitāni tiṇāni migassa purato purato vikiranto antorājanivesanaṁ yeva agamāsi. Mige anto paviṭṭhe dvāraṁ pidahiṁsu. Migo manusse disvā kampamāno maraṇabhayatajjito antonivesanaṅgaṇe ādhāvati paridhāvati. Rājā pāsādā oruyha taṁ kampamānaṁ disvā: “Vātamigo nāma manussānaṁ diṭṭhaṭṭhānaṁ sattāhaṁ na gacchati, tajjitaṭṭhānaṁ yāvajīvaṁ na gacchati, so evarūpo gahananissito vātamigo rasataṇhāya baddho idāni evarūpaṁ ṭhānaṁ āgato, natthi vata bho loke rasataṇhāya pāpataraṁ nāmā” ti imāya gāthāya dhammadesanaṁ paṭṭhapesi:

1. Na kiratthi rasehi pāpiyo, āvāsehiva santhavehi vā,
Vātamigaṁ gahananissitaṁ, vasamānesi rasehi sañjayo ti.

Tattha kirā ti anussavanatthe nipāto. Rasehī ti jivhāviññeyyehi madhurambilādīhi. Pāpiyo ti pāpataro. Āvāsehiva santhavehi vā ti nibaddhavasanaṭṭhānasaṅkhātesu hi āvāsesu pi mittasanthavesu pi chandarāgo pāpakova, tehi pana sacchandarāgaparibhogehi āvāsehi vā mittasanthavehi vā sataguṇena ca sahassaguṇena ca satasahassaguṇena ca dhuvapaṭisevanaṭṭhena āhāraṁ vinā jīvitindriyapālanāya abhāvena ca sacchandarāgaparibhogarasāva pāpatarāti. Bodhisatto pana anussavāgataṁ {1.159} viya imamatthaṁ katvā: “Na kiratthi rasehi pāpiyo, āvāsehiva santhavehi vā” ti āha. Idāni tesaṁ pāpiyabhāvaṁ dassento: “Vātamigan”-ti ādimāha. Tattha gahananissitan-ti gahanaṭṭhānanissitaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti: passatha rasānaṁ pāpiyabhāvaṁ, idaṁ nāma araññāyatane gahananissitaṁ vātamigaṁ sañjayo uyyānapālo madhurasehi attano vasaṁ ānesi, sabbathā pi sacchandarāgaparibhogehi rasehi nāma aññaṁ pāpataraṁ lāmakataraṁ natthīti rasataṇhāya ādīnavaṁ kathesi. Kathetvā ca pana taṁ migaṁ araññam-eva pesesi.

Satthāpi: “Na, bhikkhave, sā vaṇṇadāsī idāneva etaṁ rasataṇhāya bandhitvā attano vase karoti, pubbe pi akāsiyevā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi. “Tadā sañjayo ayaṁ vaṇṇadāsī ahosi, vātamigo cūḷapiṇḍapātiko, bārāṇasirājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Vātamigajātakavaṇṇanā catutthā