Ja 28: Nandivisālajātakavaṇṇanā

Manuññam-eva {1.191} bhāseyyā ti idaṁ satthā jetavane viharanto chabbaggiyānaṁ bhikkhūnaṁ omasavādaṁ ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye chabbaggiyā kalahaṁ karontā pesale bhikkhū khuṁsenti vambhenti ovijjhanti, dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Bhikkhū bhagavato ārocesuṁ. Bhagavā chabbaggiye pakkosāpetvā: “Saccaṁ kira bhikkhavo” ti pucchitvā: “Saccan”-ti vutte vigarahitvā: “Bhikkhave, pharusavācā nāma tiracchānagatānam-pi amanāpā, pubbe pi eko tiracchānagato attānaṁ pharusena samudācarantaṁ sahassaṁ parājesī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṁ gandhārarājā rajjaṁ kāresi. Tadā bodhisatto goyoniyaṁ nibbatti. Atha naṁ taruṇavacchakakāle yeva eko brāhmaṇo godakkhiṇādāyakānaṁ santikā labhitvā: “Nandivisālo” ti nāmaṁ katvā puttaṭṭhāne ṭhapetvā sampiyāyamāno yāgubhattādīni datvā posesi. Bodhisatto vayappatto cintesi: “Ahaṁ iminā brāhmaṇena kicchena paṭijaggito, mayā ca saddhiṁ sakalajambudīpe añño samadhuro goṇo nāma natthi, yaṁnūnāhaṁ attano balaṁ dassetvā brāhmaṇassa posāvaniyaṁ dadeyyan”-ti so ekadivasaṁ brāhmaṇaṁ āha: “Gaccha, brāhmaṇa, ekaṁ govittakaseṭṭhiṁ upasaṅkamitvā ‘mayhaṁ balibaddo atibaddhaṁ sakaṭasataṁ pavaṭṭetī’ ti vatvā sahassena abbhutaṁ karohī” ti. So brāhmaṇo seṭṭhissa santikaṁ gantvā kathaṁ samuṭṭhāpesi: “Imasmiṁ nagare kassa goṇo thāmasampanno” ti. Atha naṁ seṭṭhi: “Asukassa ca asukassa cā” ti vatvā: “Sakalanagare pana amhākaṁ goṇehi sadiso nāma natthī” ti āha. Brāhmaṇo: “Mayhaṁ eko goṇo atibaddhaṁ sakaṭasataṁ pavaṭṭetuṁ samattho atthī” ti āha. Seṭṭhi gahapati: “Kuto evarūpo goṇo” ti āha. Brāhmaṇo: “Mayhaṁ gehe atthī” ti. “Tena hi abbhutaṁ karohī” ti. “Sādhu karomī” ti sahassena abbhutaṁ {1.192} akāsi.

So sakaṭasataṁ vālukāsakkharapāsāṇānaṁ yeva pūretvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā sabbāni akkhabandhanayottena ekato bandhitvā nandivisālaṁ nhāpetvā gandhapañcaṅgulikaṁ katvā kaṇṭhe mālaṁ piḷandhitvā purimasakaṭadhure ekakam-eva yojetvā sayaṁ dhure nisīditvā patodaṁ ukkhipitvā: “Gaccha kūṭa, vahassu kūṭā” ti āha. Bodhisatto: “Ayaṁ maṁ akūṭaṁ kūṭavādena samudācaratī” ti cattāro pāde thambhe viya niccale katvā aṭṭhāsi. Seṭṭhi taṅkhaṇaññeva brāhmaṇaṁ sahassaṁ āharāpesi. Brāhmaṇo sahassaparājito goṇaṁ muñcitvā gharaṁ gantvā sokābhibhūto nipajji. Nandivisālo caritvā āgato brāhmaṇaṁ sokābhibhūtaṁ disvā upasaṅkamitvā: “Kiṁ, brāhmaṇa, niddāyasī” ti āha. “Kuto me, niddā, sahassaparājitassāti, brāhmaṇa, mayā ettakaṁ kālaṁ tava gehe vasantena atthi kiñci bhājanaṁ vā bhinditapubbaṁ, koci vā madditapubbo, aṭṭhāne vā pana uccārapassāvo katapubbo” ti? “Natthi tātā” ti. Atha tvaṁ maṁ kasmā kūṭavādena samudācarasi, taveveso doso, mayhaṁ doso natthi, gaccha, tena saddhiṁ dvīhi sahassehi abbhutaṁ karohi, kevalaṁ maṁ akūṭaṁ kūṭavādena mā samudācarasīti.

Brāhmaṇo tassa vacanaṁ sutvā gantvā dvīhi sahassehi abbhutaṁ katvā purimanayeneva sakaṭasataṁ atibandhitvā nandivisālaṁ maṇḍetvā purimasakaṭadhure yojesi. Kathaṁ yojesīti? Yugaṁ dhure niccalaṁ bandhitvā ekāya koṭiyā nandivisālaṁ yojetvā ekaṁ koṭiṁ dhurayottena paliveṭhetvā yugakoṭiñca akkhapādañca nissāya muṇḍarukkhadaṇḍakaṁ datvā tena yottena niccalaṁ bandhitvā ṭhapesi. Evañhi kate yugaṁ etto vā ito vā na gacchati, sakkā hoti ekeneva goṇena ākaḍḍhituṁ. Athassa brāhmaṇo dhure nisīditvā nandivisālassa piṭṭhiṁ parimajjitvā: “Gaccha bhadra, vahassu, bhandrā” ti āha. Bodhisatto atibaddhaṁ sakaṭasataṁ ekavegeneva ākaḍḍhitvā pacchā ṭhitaṁ sakaṭaṁ purato ṭhitassa sakaṭassa {1.193} ṭhāne ṭhapesi. Govittakaseṭṭhi parājito brāhmaṇassa dve sahassāni adāsi. Aññe pi manussā bodhisattassa bahuṁ dhanaṁ adaṁsu, sabbaṁ brāhmaṇasseva ahosi. Evaṁ so bodhisattaṁ nissāya bahuṁ dhanaṁ labhi.

Satthā: “Na, bhikkhave, pharusavacanaṁ nāma kassaci manāpan”-ti chabbaggiye bhikkhū garahitvā sikkhāpadaṁ paññapetvā abhisambuddho hutvā imaṁ gāthamāha.

1. Manuññam-eva bhāseyya, nāmanuññaṁ kudācanaṁ,
Manuññaṁ bhāsamānassa, garuṁ bhāraṁ udaddhari,
Dhanañca naṁ alābhesi, tena cattamano ahū ti.

Tattha manuññam-eva bhāseyyā ti parena saddhiṁ bhāsamāno catudosavirahitaṁ madhuraṁ manāpaṁ saṇhaṁ mudukaṁ piyavacanam-eva bhāseyya. Garuṁ bhāraṁ udaddharī ti nandivisālo balibaddo amanāpaṁ bhāsamānassa bhāraṁ anuddharitvā pacchā manāpaṁ piyavacanaṁ bhāsamānassa brāhmaṇassa garuṁ bhāraṁ uddhari, uddharitvā kaḍḍhitvā pavaṭṭesī ti attho, da-kāro panettha byañjanasandhivasena padasandhikaro.

Iti satthā: “Manuññam-eva bhāseyyā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā brāhmaṇo ānando ahosi, nandivisālo pana aham-eva ahosin”-ti.

Nandivisālajātakavaṇṇanā aṭṭhamā