Ja 37: Tittirajātakavaṇṇanā

Ye vuḍḍhamapacāyantī ti idaṁ satthā sāvatthiṁ gacchanto sāriputtattherassa senāsanapaṭibāhanaṁ ārabbha kathesi. Anāthapiṇḍikena hi vihāraṁ kāretvā dūte pesite satthā rājagahā nikkhamma vesāliṁ patvā tattha yathābhirantaṁ viharitvā: “Sāvatthiṁ gamissāmī” ti maggaṁ paṭipajji. Tena ca samayena chabbaggiyānaṁ antevāsikā purato purato gantvā therānaṁ senāsanesu aggahitesveva: “Idaṁ senāsanaṁ amhākaṁ upajjhāyassa, idaṁ ācariyassa, idaṁ amhākam-eva bhavissatī” ti senāsanāni palibundhenti. Pacchā āgatā therā senāsanāni na labhanti. Sāriputtattherassā pi antevāsikā therassa senāsanaṁ pariyesantā na labhiṁsu. Thero senāsanaṁ alabhanto satthu senāsanassa avidūre ekasmiṁ rukkhamūle nisajjāya ca caṅkamena ca rattiṁ vītināmesi. Satthā paccūsasamaye nikkhamitvā ukkāsi, thero pi ukkāsi. “Ko eso” ti? “Ahaṁ, bhante, sāriputto” ti. “Sāriputta, imāya velāya idha kiṁ karosī” ti? “So taṁ pavattiṁ ārocesi”. Satthā therassa vacanaṁ sutvā: “Idāni tāva mayi jīvante yeva bhikkhū aññamaññaṁ agāravā apatissā viharanti, parinibbute kiṁ nu kho karissantī” ti āvajjentassa dhammasaṁvego udapādi.

So pabhātāya rattiyā bhikkhusaṅghaṁ sannipātāpetvā bhikkhū pucchi: “Saccaṁ kira, bhikkhave, chabbaggiyā bhikkhū purato purato gantvā therānaṁ bhikkhūnaṁ senāsanaṁ paṭibāhantī” ti. “Saccaṁ, bhagavā” ti? Tato chabbaggiye garahitvā dhammiṁ kathaṁ katvā bhikkhū āmantesi: “Ko nu kho, bhikkhave, aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍaṁ arahatī” ti? Ekacce: “Khattiyakulā pabbajito” ti āhaṁsu, ekacce: “Brāhmaṇakulā, gahapatikulā pabbajito” ti, apare: “Vinayadharo, dhammakathiko, paṭhamassa jhānassa lābhī, dutiyassa, tatiyassa, catutthassa jhānassa lābhī” ti. Apare: “Sotāpanno, sakadāgāmī, anāgāmī, arahā, tevijjo, chaḷabhiñño” ti āhaṁsu. Evaṁ tehi bhikkhūhi attano attano rucivasena aggāsanādirahānaṁ kathitakāle satthā āha: “na, bhikkhave, mayhaṁ {1.218} sāsane aggāsanādīni patvā khattiyakulā pabbajito pamāṇaṁ, na brāhmaṇakulā pabbajito, na gahapatikulā pabbajito, na vinayadharo, na suttantiko, na ābhidhammiko, na paṭhamajjhānādilābhino, na sotāpannādayo pamāṇaṁ, atha kho, bhikkhave, imasmiṁ sāsane yathāvuḍḍhaṁ abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammaṁ kātabbaṁ, aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍo laddhabbo. Idamettha pamāṇaṁ. Tasmā vuḍḍhataro bhikkhu etesaṁ anucchaviko. Idāni kho pana, bhikkhave, sāriputto mayhaṁ aggasāvako anudhammacakkappavattako mamānantaraṁ senāsanaṁ laddhuṁ arahati, so imaṁ rattiṁ senāsanaṁ alabhanto rukkhamūle vītināmesi, tumhe idāneva evaṁ agāravā apatissā, gacchante gacchante kāle kinti katvā viharissathā” ti. Atha nesaṁ ovādadānatthāya: “Pubbe, bhikkhave, tiracchānagatā pi ‘na kho panetaṁ amhākaṁ patirūpaṁ, yaṁ mayaṁ aññamaññaṁ agāravā apatissā asabhāgavuttino vihareyyāma, amhesu mahallakataraṁ jānitvā tassa abhivādanādīni karissāmā’ ti sādhukaṁ vīmaṁsitvā ‘ayaṁ no mahallako’ ti ñatvā tassa abhivādanādīni katvā devapathaṁ pūrayamānā gatā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte himavantappadese ekaṁ mahānigrodhaṁ upanissāya tayo sahāyā vihariṁsu: tittiro, makkaṭo, hatthīti. Te aññamaññaṁ agāravā apatissā asabhāgavuttino ahesuṁ. Atha nesaṁ etadahosi: “Na yuttaṁ amhākaṁ evaṁ viharituṁ, yaṁnūna mayaṁ yo no mahallakataro, tassa abhivādanādīni karontā vihareyyāmā” ti. “Ko pana no mahallakataro” ti cintentā ekadivasaṁ: “Attheso upāyo” ti tayo pi janā nigrodhamūle nisīditvā tittiro ca makkaṭo ca hatthiṁ pucchiṁsu: “Samma hatthi, tvaṁ imaṁ nigrodharukkhaṁ kīvappamāṇakālato paṭṭhāya jānāsī” ti? So āha: “Sammā, ahaṁ taruṇapotakakāle imaṁ nigrodhagacchaṁ antarasatthīsu katvā gacchāmi, avattharitvā ṭhitakāle ca pana me etassa aggasākhā nābhiṁ ghaṭṭeti, evāhaṁ imaṁ gacchakālato paṭṭhāya jānāmī” ti puna ubho pi janā purimanayeneva makkaṭaṁ pucchiṁsu. So āha: “Ahaṁ sammā makkaṭacchāpako samāno bhūmiyaṁ nisīditvā gīvaṁ {1.219} anukkhipitvāva imassa nigrodhapotakassa aggaṅkure khādāmi, evāhaṁ imaṁ khuddakakālato paṭṭhāya jānāmī” ti. Atha itare ubho pi purimanayeneva tittiraṁ pucchiṁsu. So āha: “Sammā, pubbe asukasmiṁ nāma ṭhāne mahānigrodharukkho ahosi, ahaṁ tassa phalāni khāditvā imasmiṁ ṭhāne vaccaṁ pātesiṁ, tato esa rukkho jāto, evāhaṁ imaṁ ajātakālato paṭṭhāya jānāmi, tasmā ahaṁ tumhehi jātiyā mahallakataro” ti.

Evaṁ vutte makkaṭo ca hatthī ca tittirapaṇḍitaṁ āhaṁsu: “Samma, tvaṁ amhehi mahallakataro, ito paṭṭhāya mayaṁ tava sakkāragarukāramānanavandanapūjanāni ceva abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammāni ca karissāma, ovāde ca te ṭhassāma, tvaṁ pana ito paṭṭhāya amhākaṁ ovādānusāsaniṁ dadeyyāsī” ti. Tato paṭṭhāya tittiro tesaṁ ovādaṁ adāsi, sīlesu patiṭṭhāpesi, sayam-pi sīlāni samādiyi. Te tayo pi janā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya aññamaññaṁ sagāravā sappatissā sabhāgavuttino hutvā jīvitapariyosāne devalokaparāyaṇā ahesuṁ. Tesaṁ tiṇṇaṁ samādānaṁ tittiriyaṁ brahmacariyaṁ nāma ahosi.

Te hi nāma, bhikkhave, tiracchānagatā aññamaññaṁ sagāravā sappatissā vihariṁsu, tumhe evaṁ svākhāte dhammavinaye pabbajitvā kasmā aññamaññaṁ agāravā apatissā viharatha. Anujānāmi, bhikkhave, ito paṭṭhāya tumhākaṁ yathāvuḍḍhaṁ abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammaṁ, yathāvuḍḍhaṁ aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍaṁ, na ito paṭṭhāya ca navakatarena vuḍḍhataro senāsanena paṭibāhitabbo, yo paṭibāheyya, āpattidukkaṭassāti evaṁ satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā abhisambuddho hutvā imaṁ gāthamāha.

1. Ye vuḍḍhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā,
Diṭṭheva dhamme pāsaṁsā, samparāye ca suggatī ti.

Tattha ye vuḍḍhamapacāyantī ti jātivuḍḍho, vayovuḍḍho, guṇavuḍḍhoti tayo vuḍḍhā. Tesu jātisampanno jātivuḍḍho nāma, vaye ṭhito vayovuḍḍho nāma {1.220}, guṇasampanno guṇavuḍḍho nāma. Tesu guṇasampanno vayovuḍḍho imasmiṁ ṭhāne: “Vuḍḍho” ti adhippeto. Apacāyantī ti jeṭṭhāpacāyikakammena pūjenti. Dhammassa kovidā ti jeṭṭhāpacāyanadhammassa kovidā kusalā. Diṭṭheva dhamme ti imasmiṁ yeva attabhāve. Pāsaṁsā ti pasaṁsārahā. Samparāye ca suggatī ti samparetabbe imaṁ lokaṁ hitvā gantabbe paraloke pi tesaṁ sugati yeva hotīti. Ayaṁ panettha piṇḍattho: bhikkhave, khattiyā vā hontu brāhmaṇā vā vessā vā suddā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā tiracchānagatā vā, ye keci sattā jeṭṭhāpacitikamme chekā kusalā guṇasampannānaṁ vayovuḍḍhānaṁ apacitiṁ karonti, te imasmiñca attabhāve jeṭṭhāpacitikārakāti pasaṁsaṁ vaṇṇanaṁ thomanaṁ labhanti, kāyassa ca bhedā sagge nibbattantīti.

Evaṁ satthā jeṭṭhāpacitikammassa guṇaṁ kathetvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā hatthināgo moggallāno ahosi, makkaṭo sāriputto, tittirapaṇḍito pana aham-eva ahosin”-ti.

Tittirajātakavaṇṇanā sattamā