Ja 38: Bakajātakavaṇṇanā

Nāccantaṁ nikatippañño ti idaṁ satthā jetavane viharanto cīvaravaḍḍhakaṁ bhikkhu ārabbha kathesi. Eko kira jetavanavāsiko bhikkhu yaṁkiñci cīvare kattabbaṁ chedanaghaṭṭanavicāraṇasibbanādikaṁ kammaṁ, tattha sukusalo. So tāya kusalatāya cīvaraṁ vaḍḍheti, tasmā: “Cīvaravaḍḍhako” tveva paññāyittha. Kiṁ panesa karotīti? Jiṇṇapilotikāsu hatthakammaṁ dassetvā suphassikaṁ manāpaṁ cīvaraṁ katvā rajanapariyosāne piṭṭhodakena rajitvā saṅkhena ghaṁsitvā ujjalaṁ manuññaṁ katvā nikkhipati. Cīvarakammaṁ kātuṁ ajānantā bhikkhū ahate sāṭake gahetvā tassa santikaṁ āgantvā: “Mayaṁ cīvaraṁ kātuṁ na jānāma, cīvaraṁ no katvā dethā” ti vadanti. So: “Cīvaraṁ āvuso kariyamānaṁ cirena niṭṭhāti, mayā katacīvaram-eva atthi, ime sāṭake ṭhapetvā taṁ gaṇhitvā gacchathā” ti nīharitvā dasseti. Te tassa vaṇṇasampattim-eva disvā antaraṁ ajānantā: “Thiran”-ti saññāya ahatasāṭake cīvaravaḍḍhakassa datvā taṁ gaṇhitvā gacchanti. Taṁ tehi thokaṁ kiliṭṭhakāle uṇhodakena dhoviyamānaṁ attano pakatiṁ dasseti, tattha tattha jiṇṇaṭṭhānaṁ paññāyati, te vippaṭisārino honti. Evaṁ āgatāgate pilotikāhi vañcento so bhikkhu sabbattha pākaṭo jāto.

Yathā cesa jetavane, tathā aññatarasmiṁ gāmake pi eko cīvaravaḍḍhako lokaṁ vañceti. Tassa {1.221} sambhattā bhikkhū: “Bhante, jetavane kira eko cīvaravaḍḍhako evaṁ lokaṁ vañcetī” ti ārocesuṁ. Athassa etadahosi: “Handāhaṁ, taṁ nagaravāsikaṁ vañcemī” ti pilotikacīvaraṁ atimanāpaṁ katvā surattaṁ rajitvā taṁ pārupitvā jetavanaṁ agamāsi. Itaro taṁ disvāva lobhaṁ uppādetvā: “Bhante, imaṁ cīvaraṁ tumhehi katan”-ti pucchi. “Āmāvuso” ti. “Bhante, imaṁ cīvaraṁ mayhaṁ detha, tumhe aññaṁ labhissathā” ti? “Āvuso, mayaṁ gāmavāsikā dullabhapaccayā, imāhaṁ tuyhaṁ datvā attanā kiṁ pārupissāmī” ti? “Bhante, mama santike ahatasāṭakā atthi, te gahetvā tumhākaṁ cīvaraṁ karothā” ti. “Āvuso, mayā ettha hatthakammaṁ dassitaṁ, tayi pana evaṁ vadante kiṁ sakkā kātuṁ, gaṇhāhi nan”-ti tassa pilotikacīvaraṁ datvā ahatasāṭake ādāya taṁ vañcetvā pakkāmi. Jetavanavāsiko pi taṁ cīvaraṁ pārupitvā katipāhaccayena uṇhodakena dhovanto jiṇṇapilotikabhāvaṁ disvā lajjito: “Gāmavāsicīvaravaḍḍhakena kira jetavanavāsiko vañcito” ti tassa vañcitabhāvo saṅghamajjhe pākaṭo jāto.

Athekadivasaṁ bhikkhū dhammasabhāyaṁ taṁ kathaṁ kathentā nisīdiṁsu. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchi. Te tamatthaṁ ārocesuṁ. Satthā: “Na, bhikkhave, jetavanavāsī cīvaravaḍḍhako idāneva aññe vañceti, pubbe pi vañcesi yeva. Na gāmavāsikenā pi idāneva esa jetavanavāsī cīvaravaḍḍhako vañcito, pubbe pi vañcitoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte ekasmiṁ araññāyatane bodhisatto aññataraṁ padumasaraṁ nissāya ṭhite varaṇarukkhe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tadā aññatarasmiṁ nātimahante sare nidāghasamaye udakaṁ mandaṁ ahosi, bahū cettha macchā honti. Atheko bako te macche disvā: “Ekena upāyena ime macche vañcetvā khādissāmī” ti gantvā udakapariyante cintento nisīdi. Atha naṁ macchā disvā: “Kiṁ, ayya, cintento nisinnosī” ti pucchiṁsu. “Tumhākaṁ cintento nisinnomhī” ti. “Kiṁ amhākaṁ cintesi, ayyā” ti? “‘Imasmiṁ sare udakaṁ parittaṁ, gocaro mando, nidāgho ca mahanto, idānime macchā kiṁ nāma karissantī’ ti tumhākaṁ cintento nisinnomhī” ti. “Atha kiṁ karoma, ayyā” ti? “Tumhe sace mayhaṁ vacanaṁ kareyyātha {1.222}, ahaṁ vo ekekaṁ mukhatuṇḍakena gahetvā ekaṁ pañcavaṇṇapadumasañchannaṁ mahāsaraṁ netvā vissajjeyyan”-ti. “Ayya, paṭhamakappikato paṭṭhāya macchānaṁ cintanakabako nāma natthi, tvaṁ amhesu ekekaṁ khāditukāmosī” ti. “Nāhaṁ tumhe mayhaṁ saddahante khādissāmi”. “Sace pana sarassa atthibhāvaṁ mayhaṁ na saddahatha, ekaṁ macchaṁ mayā saddhiṁ saraṁ passituṁ pesethā” ti. Macchā tassa saddahitvā: “Ayaṁ jale pi thale pi samattho” ti ekaṁ kāḷamahāmacchaṁ adaṁsu: “Imaṁ gahetvā gacchathā” ti. So taṁ gahetvā netvā sare vissajjetvā sabbaṁ saraṁ dassetvā puna ānetvā tesaṁ macchānaṁ santike vissajjesi. So tesaṁ macchānaṁ sarassa sampattiṁ vaṇṇesi. Te tassa kathaṁ sutvā gantukāmā hutvā: “Sādhu, ayya, amhe gaṇhitvā gacchāhī” ti āhaṁsu.

Bako paṭhamaṁ taṁ kāḷamahāmaccham-eva gahetvā saratīraṁ netvā saraṁ dassetvā saratīre jāte varaṇarukkhe nilīyitvā taṁ viṭapantare pakkhipitvā tuṇḍena vijjhanto jīvitakkhayaṁ pāpetvā maṁsaṁ khāditvā kaṇṭake rukkhamūle pātetvā puna gantvā: “Vissaṭṭho, me so maccho, añño āgacchatū” ti etenupāyena ekekaṁ gahetvā sabbe macche khāditvā puna āgato ekaṁ maccham-pi nāddasa. Eko panettha kakkaṭako avasiṭṭho. Bako tam-pi khāditukāmo hutvā: “Bho, kakkaṭaka, mayā sabbete macchā netvā padumasañchanne mahāsare vissajjitā, ehi tam-pi nessāmī” ti. “Maṁ gahetvā gacchanto kathaṁ gaṇhissasī” ti? “Ḍaṁsitvā gaṇhissāmī” ti. “Tvaṁ evaṁ gahetvā gacchanto maṁ pātessasi, nāhaṁ tayā saddhiṁ gamissāmī” ti. “Mā bhāyi, ahaṁ taṁ suggahitaṁ gahetvā gamissāmī” ti. Kakkaṭako cintesi: “Imassa macche netvā sare vissajjanaṁ nāma natthi. Sace pana maṁ sare vissajjessati, iccetaṁ kusalaṁ. No ce vissajjessati, gīvamassa chinditvā jīvitaṁ harissāmī” ti.

Atha naṁ evamāha: “Samma baka, na kho tvaṁ suggahitaṁ gahetuṁ sakkhissasi, amhākaṁ pana gahaṇaṁ suggahaṇaṁ {1.223}, sacāhaṁ aḷehi tava gīvaṁ gahetuṁ labhissāmi, tava gīvaṁ suggahitaṁ katvā tayā saddhiṁ gamissāmī” ti. So taṁ: “Vañcetukāmo esa man”-ti ajānanto: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Kakkaṭako attano aḷehi kammārasaṇḍāsena viya tassa gīvaṁ suggahitaṁ katvā: “Idāni gacchā” ti āha. So taṁ netvā saraṁ dassetvā varaṇarukkhābhimukho pāyāsi. Kakkaṭako āha: “Mātula, ayaṁ saro etto, tvaṁ pana ito kiṁ nesī” ti? Bako: “Na te mātulo ahaṁ, na bhaginiputtosi vata me tvan”-ti vatvā: “Tvaṁ ‘esa maṁ ukkhipitvā vicaranto mayhaṁ dāso’ ti saññaṁ karosi maññe, passetaṁ varaṇarukkhassa mūle kaṇṭakarāsiṁ, yathā me te sabbe macchā khāditā, tam-pi tatheva khādissāmī” ti āha. Kakkaṭako: “Ete macchā attano bālatāya tayā khāditā, ahaṁ pana te maṁ khādituṁ na dassāmi, taññeva pana vināsaṁ pāpessāmi. Tvañhi bālatāya mayā vañcitabhāvaṁ na jānāsi, marantā ubho pi marissāma, ahaṁ te sīsaṁ chinditvā bhūmiyaṁ khipissāmī” ti vatvā kammārasaṇḍāsena viya aḷehi tassa gīvaṁ nippīḷesi. So vivaṭena mukhena akkhīhi assunā paggharantena maraṇabhayatajjito: “Sāmi, ahaṁ taṁ na khādissāmi, jīvitaṁ me dehī” ti āha. “Yadi evaṁ otaritvā maṁ sarasmiṁ vissajjehī” ti. So nivattitvā saram-eva otaritvā kakkaṭakaṁ sarapariyante paṅkapiṭṭhe ṭhapesi, kakkaṭako kattarikāya kumudanāḷaṁ kappento viya tassa gīvaṁ kappetvā udakaṁ pāvisi.

Taṁ acchariyaṁ disvā varaṇarukkhe adhivatthā devatā sādhukāraṁ dadamānā vanaṁ unnādayamānā madhurassarena imaṁ gāthamāha.

1. Nāccantaṁ nikatippañño, nikatyā sukhamedhati,
Ārādheti nikatippañño, bako kakkaṭakāmivā ti.

Tattha nāccantaṁ nikatippañño, nikatyā sukhamedhatī ti nikati vuccati vañcanā, nikatippañño vañcanapañño puggalo tāya nikatyā nikatiyā vañcanāya {1.224} na accantaṁ sukhamedhati, niccakāle sukhasmiṁ yeva patiṭṭhātuṁ na sakkoti, ekaṁsena pana vināsaṁ pāpuṇātiyevā ti attho. Ārādhetī ti paṭilabhati. Nikatippañño ti kerāṭikabhāvaṁ sikkhitapañño pāpapuggalo attanā katassa pāpassa phalaṁ ārādheti paṭilabhati vindatī ti attho. Kathaṁ? Bako kakkaṭakāmiva, yathā bako kakkaṭakā gīvacchedaṁ pāpuṇāti, evaṁ pāpapuggalo attanā katapāpato diṭṭhadhamme vā samparāye vā bhayaṁ ārādheti paṭilabhatīti imamatthaṁ pakāsento mahāsatto vanaṁ unnādento dhammaṁ desesi.

Satthā: “Na, bhikkhave, idāneva gāmavāsicīvaravaḍḍhakenesa vañcito, atīte pi vañcitoyevā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā so bako jetavanavāsī cīvaravaḍḍhako ahosi, kakkaṭako gāmavāsī cīvaravaḍḍhako, rukkhadevatā pana aham-eva ahosin”-ti.

Bakajātakavaṇṇanā aṭṭhamā