1. Ekakanipāto

5. Atthakāmavaggo

Ja 41: Losakajātakavaṇṇanā

Yo atthakāmassā ti idaṁ satthā jetavane viharanto losakatissattheraṁ nāma ārabbha kathesi. Ko panesa losakatissatthero nāmāti? Kosalaraṭṭhe eko attano kulanāsako kevaṭṭaputtako alābhī bhikkhu. So kira nibbattaṭṭhānetā cavitvā kosalaraṭṭhe ekasmiṁ kulasahassavāse kevaṭṭagāme ekissā kevaṭṭiyā kucchismiṁ paṭisandhiṁ gaṇhi. Tassa paṭisandhiggahaṇadivase taṁ kulasahassaṁ jālahatthaṁ nadiyañca taḷākādīsu ca macche pariyesantaṁ ekaṁ khuddakamaccham-pi nālattha. Tato paṭṭhāya ca te kevaṭṭā parihāyanti yeva. Tasmiñhi kucchigate yeva nesaṁ gāmo satta vāre agginā daḍḍho, satta vāre raññā daṇḍito. Evaṁ anukkamena duggatā jātā. Te cintayiṁsu: “Pubbe amhākaṁ evarūpaṁ natthi, idāni pana parihāyāma, amhākaṁ antare ekāya kāḷakaṇṇiyā bhavitabbaṁ, dve bhāgā homā” ti pañca pañca kulasatāni ekato ahesuṁ. Tato yattha tassa mātāpitaro, so va koṭṭhāso parihāyati, itaro vaḍḍhati. Te tam-pi koṭṭhāsaṁ dvidhā, tam-pi dvidhāti evaṁ yāva tam-eva kulaṁ ekaṁ ahosi, tāva vibhajitvā tesaṁ kāḷakaṇṇibhāvaṁ ñatvā pothetvā nikkaḍḍhiṁsu.

Athassa {1.235} mātā kicchena jīvamānā paripakke gabbhe ekasmiṁ ṭhāne vijāyi. Pacchimabhavikasattaṁ na sakkā nāsetuṁ, antoghaṭe padīpo viya tassa hadaye arahattassa upanissayo jalati. Sā taṁ dārakaṁ paṭijaggitvā ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle ekamassa kapālakaṁ hatthe datvā: “Putta, etaṁ gharaṁ pavisā” ti pesetvā palātā. So tato paṭṭhāya ekako va hutvā tattha tattha bhikkhaṁ pariyesitvā ekasmiṁ ṭhāne sayati, na nhāyati, na sarīraṁ paṭijaggati, paṁsupisācako viya kicchena jīvikaṁ kappeti. So anukkamena sattavassiko hutvā ekasmiṁ gehadvāre ukkhalidhovanassa chaḍḍitaṭṭhāne kāko viya ekekaṁ bhattasitthaṁ uccinitvā khādati.

Atha naṁ dhammasenāpati sāvatthiyaṁ piṇḍāya caramāno disvā: “Ayaṁ satto atikāruññappatto, kataragāmavāsiko nu kho” ti tasmiṁ mettacittaṁ vaḍḍhetvā: “Ehi, re” ti āha. So āgantvā theraṁ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṁ thero: “Kataragāmavāsikosi, kahaṁ vā te mātāpitaro” ti pucchi. “Ahaṁ, bhante, nippaccayo, mayhaṁ mātāpitaro maṁ nissāya ‘kilantamhā’ ti maṁ chaḍḍetvā palātā” ti. “Api pana pabbajissasī” ti. “Bhante, ahaṁ tāva pabbajeyyaṁ, mādisaṁ pana kapaṇaṁ ko pabbājessasī” ti? “Ahaṁ pabbājessāmī” ti. “Sādhu, bhante, pabbājethā” ti. Thero tassa khādanīyabhojanīyaṁ datvā taṁ vihāraṁ netvā sahattheneva nhāpetvā pabbājetvā paripuṇṇavassaṁ upasampādesi. So mahallakakāle: “Losakatissatthero” ti paññāyittha appapuñño appalābho. Tena kira asadisadāne pi kucchipūro na laddhapubbo, jīvitaghaṭanamattam-eva labhati. Tassa hi patte ekasmiṁ yeva yāguuḷuṅke dinne patto samatittiko viya hutvā paññāyati. Atha manussā: “Imassa patto pūro” ti heṭṭhā yāguṁ denti. Tassa patte yāguṁ dānakāle manussānaṁ bhājane yāgu antaradhāyatīti pi vadanti. Khajjakādīsu pi eseva nayo.

So aparena samayena vipassanaṁ vaḍḍhetvā aggaphale arahatte patiṭṭhito pi appalābho va ahosi. Athassa anupubbena āyusaṅkhāresu parihīnesu parinibbānadivaso sampāpuṇi. Dhammasenāpati āvajjento tassa parinibbānabhāvaṁ ñatvā: “Ayaṁ losakatissatthero ajja parinibbāyissati, ajja mayā etassa yāvadatthaṁ āhāraṁ dātuṁ vaṭṭatī” ti taṁ ādāya sāvatthiṁ piṇḍāya pāvisi. Thero taṁ nissāya tāva bahumanussāya sāvatthiyā hatthaṁ pasāretvā vandanamattam-pi nālattha. Atha naṁ thero: “Gacchāvuso, āsanasālāya nisīdā” ti uyyojetvā gato. Taṁ āgatam-eva manussā: “Ayyo, āgato” ti āsane nisīdāpetvā bhojesi. Thero pi: “Imaṁ losakassa dethā” ti {1.236} laddhāhāraṁ pesesi. Taṁ gahetvā gatā losakatissattheraṁ asaritvā sayam-eva bhuñjiṁsu. Atha therassa uṭṭhāya vihāraṁ gamanakāle losakatissatthero āgantvā theraṁ vandi, thero nivattitvā ṭhitakova: “Laddhaṁ te, āvuso, bhattan”-ti pucchi. Labhissāma no, bhanteti. Thero saṁvegapatto kālaṁ olokesi, kālo atikkanto. Thero: “Hotāvuso, idheva nisīdā” ti losakattheraṁ āsanasālāyaṁ nisīdāpetvā kosalarañño nivesanaṁ agamāsi. Rājā therassa pattaṁ gāhāpetvā: “Bhattassa akālo” ti pattapūraṁ catumadhuraṁ dāpesi. Thero taṁ ādāya gantvā: “Ehāvuso, tissa imaṁ catumadhuraṁ bhuñjā” ti vatvā pattaṁ gahetvā aṭṭhāsi. So there gāravena lajjanto na paribhuñjati. Atha naṁ thero: “Ehāvuso tissa, ahaṁ imaṁ pattaṁ gahetvāva ṭhassāmi, tvaṁ nisīditvā paribhuñja. Sace ahaṁ pattaṁ hatthato muñceyyaṁ, kiñci na bhaveyyā” ti āha. Athāyasmā losakatissatthero aggasāvake dhammasenāpatimhi pattaṁ gahetvā ṭhite catumadhuraṁ paribhuñji. Taṁ therassa ariyiddhibalena parikkhayaṁ na agamāsi. Tadā losakatissatthero yāvadatthaṁ udarapūraṁ katvā paribhuñji, taṁ divasaṁ yeva ca anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Sammāsambuddho santike ṭhatvā sarīranikkhepaṁ kāresi, dhātuyo gahetvā cetiyaṁ kariṁsu.

Tadā bhikkhū dhammasabhāyaṁ sannipatitvā: “Āvuso, aho losakatissatthero appapuñño appalābhī, evarūpena nāma appapuññena appalābhinā kathaṁ ariyadhammo laddho” ti kathentā nisīdiṁsu. Satthā dhammasabhaṁ gantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchi. Te: “Imāya nāma, bhante” ti ārocayiṁsu. Satthā: “Bhikkhave, eso bhikkhu attano alābhibhāvañca ariyadhammalābhibhāvañca attanāva akāsi. Ayañhi pubbe paresaṁ lābhantarāyaṁ katvā appalābhī jāto, “aniccaṁ, dukkhaṁ, anattā” ti vipassanāya yuttabhāvassa balena ariyadhammalābhī jāto” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte kira kassapasammāsambuddhakāle aññataro bhikkhu ekaṁ kuṭumbikaṁ nissāya gāmakāvāse vasati pakatatto sīlavā vipassanāya yuttappayutto. Atheko khīṇāsavatthero samavattavāsaṁ vasamāno anupubbena tassa bhikkhuno upaṭṭhākakuṭumbikassa vasanagāmaṁ sampatto. Kuṭumbiko therassa {1.237} iriyāpathe yeva pasīditvā pattaṁ ādāya gharaṁ pavesetvā sakkaccaṁ bhojetvā thokaṁ dhammakathaṁ sutvā theraṁ vanditvā: “Bhante, amhākaṁ dhuravihāram-eva gacchatha, mayaṁ sāyanhasamaye āgantvā passissāmā” ti āha. Thero vihāraṁ gantvā nevāsikattheraṁ vanditvā āpucchitvā ekamantaṁ nisīdi. So pi tena saddhiṁ paṭisanthāraṁ katvā: “Laddho te, āvuso, bhikkhāhāro” ti pucchi. “Āma, laddho” ti. “Kahaṁ laddho” ti? “Tumhākaṁ dhuragāme kuṭumbikaghare” ti. Evañca pana vatvā attano senāsanaṁ pucchitvā paṭijaggitvā pattacīvaraṁ paṭisāmetvā jhānasukhena phalasukhena ca vītināmento nisīdi.

So pi kuṭumbiko sāyanhe gandhamālañceva padīpeyyañca gāhāpetvā vihāraṁ gantvā nevāsikattheraṁ vanditvā: “Bhante, eko āgantukatthero atthi, āgato nu kho” ti pucchi. “Āma, āgato” ti. “Idāni kahan”-ti. “Asukasenāsane nāmā” ti. So tassa santikaṁ gantvā vanditvā ekamantaṁ nisinno dhammakathaṁ sutvā sītalavelāya cetiyañca bodhiñca pūjetvā dīpe jāletvā ubho pi jane nimantetvā gato. Nevāsikatthero pi kho: “Ayaṁ kuṭumbiko paribhinno, sacāyaṁ bhikkhu imasmiṁ vihāre vasissati, na maṁ esa kismiñci gaṇayissatī” ti there anattamanataṁ āpajjitvā: “Imasmiṁ vihāre etassa avasanākāro mayā kātuṁ vaṭṭatī” ti tena upaṭṭhānavelāya āgatena saddhiṁ kiñci na kathesi. Khīṇāsavatthero tassa ajjhāsayaṁ jānitvā: “Ayaṁ thero mama kule vā gaṇe vā apalibuddhabhāvaṁ na jānātī” ti attano vasanaṭṭhānaṁ gantvā jhānasukhena phalasukhena vītināmesi.

Nevāsiko pi punadivase nakhapiṭṭhena gaṇḍiṁ paharitvā nakhena dvāraṁ ākoṭetvā kuṭumbikassa gehaṁ agamāsi. So tassa pattaṁ gahetvā paññattāsane nisīdāpetvā: “Āgantukatthero kahaṁ, bhante” ti pucchi. “Nāhaṁ tava kulūpakassa pavattiṁ jānāmi, gaṇḍiṁ paharanto pi dvāraṁ ākoṭento pi pabodhetuṁ nāsakkhiṁ, hiyyo tava gehe paṇītabhojanaṁ bhuñjitvā {1.238} jīrāpetuṁ asakkonto idāni niddaṁ okkanto yeva bhavissati, tvaṁ pasīdamāno evarūpesu yeva ṭhānesu pasīdasī” ti āha: “khīṇāsavatthero pi attano bhikkhācāravelaṁ sallakkhetvā sarīraṁ paṭijaggitvā pattacīvaramādāya ākāse uppatitvā aññattha agamāsi. So kuṭumbiko nevāsikattheraṁ sappimadhusakkharābhisaṅkhataṁ pāyāsaṁ pāyetvā pattaṁ gandhacuṇṇehi ubbaṭṭetvā puna pūretvā: “Bhante, so thero maggakilanto bhavissati, idamassa harathā” ti adāsi. Itaro apaṭikkhipitvāva gahetvā gacchanto: “Sace so bhikkhu imaṁ pāyāsaṁ pivissati, gīvāyaṁ gahetvā nikkaḍḍhiyamāno pi na gamissati. Sace panāhaṁ imaṁ pāyāsaṁ manussānaṁ dassāmi, pākaṭaṁ me kammaṁ bhavissati. Sace udake o pilāpessāmi, udakapiṭṭhe sappi paññāyissati. Sace bhūmiyaṁ chaḍḍessāmi, kākasannipātena paññāyissati. Kattha nu kho imaṁ chaḍḍeyyan”-ti upadhārento ekaṁ jhāmakkhettaṁ disvā aṅgāre viyūhitvā tattha pakkhipitvā upari aṅgārehi paṭicchādetvā vihāraṁ gato taṁ bhikkhuṁ adisvā cintesi: “Addhā so bhikkhu khīṇāsavo mama ajjhāsayaṁ viditvā aññattha gato bhavissati, aho mayā udarahetu ayuttaṁ katan”-ti tāvadevassa mahantaṁ domanassaṁ udapādi. Tato paṭṭhā yeva ca manussapeto hutvā na cirasseva kālaṁ katvā niraye nibbatti.

So bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā pakkāvasesena paṭipāṭiyā pañcajātisatesu yakkho hutvā ekadivasam-pi udarapūraṁ āhāraṁ na labhi. Ekadivasaṁ pana gabbhamalaṁ udarapūraṁ labhi. Puna pañcajātisatesu sunakho ahosi. Tadā pi ekadivasaṁ bhattavamanaṁ udarapūraṁ labhi, sesakāle pana tena udarapūro āhāro nāma na laddhapubbo. Sunakhayonito pana cavitvā kāsiraṭṭhe ekasmiṁ gāme duggatakule nibbatti. Tassa nibbattito paṭṭhāya taṁ kulaṁ paramaduggatam-eva jātaṁ, jātito uddhaṁ udakakañjikāmattam-pi na labhi. Tassa pana: “Mittavindako” ti nāmaṁ ahosi. Mātāpitaro {1.239} chātakadukkhaṁ adhivāsetuṁ asakkontā: “Gaccha kāḷakaṇṇī” ti taṁ pothetvā nīhariṁsu. So apaṭisaraṇo vicaranto bārāṇasiṁ agamāsi. Tadā bodhisatto bārāṇasiyaṁ disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca māṇavakasatāni sippaṁ vāceti. Tadā bārāṇasivāsino duggatānaṁ paribbayaṁ datvā sippaṁ sikkhāpenti. Ayam-pi mittavindako bodhisattassa santike sippaṁ sikkhati. So pharuso anovādakkhamo taṁ taṁ paharanto vicarati, bodhisattena ovadiyamāno pi ovādaṁ na gaṇhāti. Taṁ nissāya āyo pissa mando jāto.

Atha so māṇavakehi saddhiṁ bhaṇḍitvā ovādaṁ aggaṇhanto tato palāyitvā āhiṇḍanto ekaṁ paccantagāmaṁ patvā bhatiṁ katvā jīvati. So tattha ekāya duggatitthiyā saddhiṁ saṁvāsaṁ kappesi. Sā taṁ nissāya dve dārake vijāyi. Gāmavāsino: “Amhākaṁ susāsanaṁ dussāsanaṁ āroceyyāsī” ti mittavindakassa bhatiṁ datvā taṁ gāmadvāre kuṭikāya vasāpesuṁ. Taṁ pana mittavindakaṁ nissāya te paccantagāmavāsino sattakkhattuṁ rājadaṇḍaṁ agamaṁsu, sattakkhattuṁ nesaṁ gehāni jhāyiṁsu, sattakkhattuṁ taḷākaṁ bhijji. Te cintayiṁsu: “Amhākaṁ pubbe imassa mittavindakassa anāgamanakāle evarūpaṁ natthi, idāni panassa āgatakālato paṭṭhāya parihāyāmā” ti taṁ pothetvā nīhariṁsu.

So attano dārake gahetvā aññattha gacchanto ekaṁ amanussapariggahaṁ aṭaviṁ pāvisi. Tatthassa amanussā dārake ca bhariyañca māretvā maṁsaṁ khādiṁsu. So tato palāyitvā tato tato āhiṇḍanto ekaṁ gambhīraṁ nāma paṭṭanagāmaṁ nāvāvissajjanadivase yeva patvā kammakārako hutvā nāvaṁ abhiruhi. Nāvā samuddapiṭṭhe sattāhaṁ gantvā sattame divase samuddamajjhe ākoṭetvā ṭhapitā viya aṭṭhāsi. Te kāḷakaṇṇisalākaṁ cāresuṁ, sattakkhattuṁ mittavindakasseva pāpuṇi. Manussā tassekaṁ veḷukalāpaṁ datvā hatthe gahetvā samuddapiṭṭhe khipiṁsu, tasmiṁ khittamatte nāvā agamāsi. Mittavindako {1.240} veḷukalāpe nipajjitvā samuddapiṭṭhe gacchanto kassapasammāsambuddhakāle rakkhitasīlassa phalena samuddapiṭṭhe ekasmiṁ phalikavimāne catasso devadhītaro paṭilabhitvā tāsaṁ santike sukhaṁ anubhavamāno sattāhaṁ vasi. Tā pana vimānapetiyo sattāhaṁ sukhaṁ anubhavanti, sattāhaṁ dukkhaṁ. Sattāhaṁ dukkhaṁ anubhavituṁ gacchamānā: “Yāva mayaṁ āgacchāma, tāva idheva hohī” ti vatvā agamaṁsu.

Mittavindako tāsaṁ gatakāle veḷukalāpe nipajjitvā purato gacchanto rajatavimāne aṭṭha devadhītaro labhi. Tato pi paraṁ gacchanto maṇivimāne soḷasa, kanakavimāne dvattiṁsa devadhītaro labhi. Tāsam-pi vacanaṁ akatvā parato gacchanto antaradīpake ekaṁ yakkhanagaraṁ addasa. Tatthekā yakkhinī ajarūpena vicarati. Mittavindako tassā yakkhinibhāvaṁ ajānanto: “Ajamaṁsaṁ khādissāmī” ti taṁ pāde aggahesi, sā yakkhānubhāvena taṁ ukkhipitvā khi pi. So tāya khitto samuddamatthakena gantvā bārāṇasiyaṁ parikhāpiṭṭhe ekasmiṁ kaṇṭakagumbamatthake patitvā pavaṭṭamāno bhūmiyaṁ patiṭṭhāsi. Tasmiñca samaye tasmiṁ parikhāpiṭṭhe rañño ajikā caramānā corā haranti. Ajikagopakā: “Core gaṇhissāmā” ti ekamantaṁ nilīnā aṭṭhaṁsu. Mittavindako pavaṭṭitvā bhūmiyaṁ ṭhito tā ajikā disvā cintesi: “Ahaṁ samudde ekasmiṁ dīpake ajikaṁ pāde gahetvā tāya khitto idha patito. Sace idāni ekaṁ ajikaṁ pāde gahessāmi, sā maṁ parato samuddapiṭṭhe vimānadevatānaṁ santike khipissatī” ti. So evaṁ ayoniso manasikaritvā ajikaṁ pāde gaṇhi, sā gahitamattā viravi. Ajikagopakā ito cito ca āgantvā taṁ gahetvā: “Ettakaṁ kālaṁ rājakule ajikakhādako esa coro” ti taṁ koṭṭetvā bandhitvā rañño santikaṁ nenti.

Tasmiṁ khaṇe bodhisatto pañcasatamāṇavakaparivuto nagarā nikkhamma nhāyituṁ gacchanto mittavindakaṁ disvā sañjānitvā te manusse āha: “tātā, ayaṁ amhākaṁ antevāsiko, kasmā naṁ gaṇhathā” ti? “Ajikacorako, ayya, ekaṁ ajikaṁ pāde gaṇhi, tasmā gahito” ti. “Tena hetaṁ {1.241} amhākaṁ dāsaṁ katvā detha, amhe nissāya jīvissatī” ti. Te, “sādhu ayyā” ti taṁ vissajjetvā agamaṁsu. Atha naṁ bodhisatto: “Mittavindaka, tvaṁ ettakaṁ kālaṁ kahaṁ vasī” ti pucchi. So sabbaṁ attanā katakammaṁ ārocesi. Bodhisatto: “Atthakāmānaṁ vacanaṁ akaronto evaṁ dukkhaṁ pāpuṇātī” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

1. Yo atthakāmassa hitānukampino, ovajjamāno na karoti sāsanaṁ,
Ajiyā pādamolamba, mittako viya socatī ti.

Tattha atthakāmassā ti vuḍḍhiṁ icchantassa. Hitānukampino ti hitena anukampamānassa. Ovajjamāno ti mudukena hitacittena ovadiyamāno. Na karoti sāsanan-ti anusiṭṭhaṁ na karoti, dubbaco anovādako hoti. Mittako viya socatī ti yathāyaṁ mittavindako ajikāya pādaṁ gahetvā socati kilamati, evaṁ niccakālaṁ socatīti imāya gāthāya bodhisatto dhammaṁ desesi.

Evaṁ tena therena ettake addhāne tīsu yeva attabhāvesu kucchipūro laddhapubbo. Yakkhena hutvā ekadivasaṁ gabbhamalaṁ laddhaṁ, sunakhena hutvā ekadivasaṁ bhattavamanaṁ, parinibbānadivase dhammasenāpatissānubhāvena catumadhuraṁ laddhaṁ. Evaṁ parassa lābhantarāyakaraṇaṁ nāma mahādosanti veditabbaṁ. Tasmiṁ pana kāle so pi ācariyo mittavindako pi yathākammaṁ gato.

Satthā: “Evaṁ, bhikkhave, attano appalābhibhāvañca ariyadhammalābhibhāvañca sayam-eva esa akāsī” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā mittavindako losakatissatthero ahosi, disāpāmokkhācariyo pana aham-eva ahosin”-ti.

Losakajātakavaṇṇanā paṭhamā