Ja 50: Dummedhajātakavaṇṇanā

Dummedhānan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto lokatthacariyaṁ ārabbha kathesi. Sā dvādasakanipāte mahākaṇhajātake (Ja. 469) āvi bhavissati.

Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṁ nisīditvā: “Yāvañcidaṁ, āvuso, satthā bahujanahitāya paṭipanno attano phāsuvihāraṁ pahāya lokasseva atthaṁ carati, paramābhisambodhiṁ patvā sayaṁ pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanamaggaṁ gantvā pañcavaggiyattherānaṁ dhammacakkaṁ (SN. 5.1081; Mv. 13; Ps. 2.30) pavattetvā pañcamiyā pakkhassa anattalakkhaṇasuttaṁ (SN. 5.59; Mv. 20) kathetvā sabbesaṁ arahattaṁ adāsi. Uruvelaṁ gantvā tebhātikajaṭilānaṁ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā pabbājetvā gayāsīse ādittapariyāyaṁ (SN. 3.235; Mv. 54) kathetvā jaṭilasahassānaṁ arahattaṁ adāsi, mahākassapassa tīṇi gāvutāni paccuggamanaṁ gantvā tīhi ovādehi upasampadaṁ adāsi. Eko pacchābhattaṁ pañcacattālīsayojanamaggaṁ gantvā pukkusātikulaputtaṁ anāgāmiphale patiṭṭhāpesi, mahākappinassa vīsayojanasataṁ paccuggamanaṁ katvā arahattaṁ adāsi, eko pacchābhattaṁ tiṁsayojanamaggaṁ gantvā tāva kakkhaḷaṁ pharusaṁ aṅgulimālaṁ arahatte patiṭṭhāpesi, tiṁsayojanamaggaṁ gantvā āḷavakaṁ yakkhaṁ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā kumārassa sotthiṁ akāsi. Tāvatiṁsabhavane temāsaṁ vasanto asītiyā devatākoṭīnaṁ dhammābhisamayaṁ sampādesi, brahmalokaṁ gantvā bakabrahmuno diṭṭhiṁ bhinditvā dasannaṁ brahmasahassānaṁ arahattaṁ adāsi, anusaṁvaccharaṁ tīsu maṇḍalesu cārikaṁ caramāno upanissayasampannānaṁ manussānaṁ saraṇāni ceva sīlānica maggaphalāni ca deti, nāgasupaṇṇādīnam-pi {4.181} nānappakāraṁ atthaṁ caratī” ti dasabalassa lokatthacariyaguṇaṁ kathayiṁsu. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Anacchariyaṁ, bhikkhave, sohaṁ idāni abhisambodhiṁ patvā lokassa atthaṁ careyyaṁ, pubbe sarāgakāle pi lokassa atthaṁ acarin”-ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhi. Tassa mātukucchito nikkhantassa nāmaggahaṇadivase: “Brahmadattakumāro” ti nāmaṁ akaṁsu. So soḷasavassuddesiko hutvā takkasilāyaṁ sippaṁ uggaṇhitvā tiṇṇaṁ vedānaṁ pāraṁ gantvā aṭṭhārasannaṁ vijjaṭṭhānānaṁ nipphattiṁ pāpuṇi, athassa pitā oparajjaṁ adāsi. Tasmiṁ samaye bārāṇasivāsino devatāmaṅgalikā honti, devatā namassanti, bahū ajeḷakakukkuṭabhūkarādayo vadhitvā nānappakārehi pupphagandhehi ceva maṁsalohitehi ca balikammaṁ karonti. Bodhisatto cintesi: “Idāni sattā devatāmaṅgalikā, bahuṁ pāṇavadhaṁ karonti, mahājano yebhuyyena adhammasmiṁ yeva niviṭṭho, ahaṁ pitu accayena rajjaṁ labhitvā ekam-pi akilametvā upāyeneva pāṇavadhaṁ kātuṁ na dassāmī” ti. So ekadivasaṁ rathaṁ abhiruyha nagarā nikkhanto addasa ekasmiṁ mahante vaṭarukkhe mahājanaṁ sannipatitaṁ, tasmiṁ rukkhe nibbattadevatāya santike puttadhītuyasadhanādīsu yaṁ yaṁ icchati, taṁ taṁ patthentaṁ. So taṁ disvā rathā oruyha taṁ rukkhaṁ upasaṅkamitvā gandhapupphehi pūjetvā udakena abhisekaṁ katvā rukkhaṁ padakkhiṇaṁ katvā devatāmaṅgaliko viya hutvā devataṁ namassitvā rathaṁ abhiruyha nagaraṁ pāvisi. Tato paṭṭhāya imināva niyāmena antarantare tattha gantvā devatāmaṅgaliko {1.260} viya pūjaṁ karoti.

So aparena samayena pitu accayena rajje patiṭṭhāya catasso agatiyo vajjetvā dasa rājadhamme akopento dhammena rajjaṁ kārento cintesi: “Mayhaṁ manoratho matthakaṁ patto, rajje patiṭṭhitomhi. Yaṁ panāhaṁ pubbe ekaṁ atthaṁ cintayiṁ, idāni taṁ matthakaṁ pāpessāmī” ti amacce ca brāhmaṇagahapatikādayo ca sannipātāpetvā āmantesi: “Jānātha bho mayā kena kāraṇena rajjaṁ pattan”-ti? “Na jānāma, devā” ti. “Api vohaṁ asukaṁ nāma vaṭarukkhaṁ gandhādīhi pūjetvā añjaliṁ paggahetvā namassamāno diṭṭhapubbo” ti. “Āma, devā” ti. Tadāhaṁ patthanaṁ akāsiṁ: “Sace rajjaṁ pāpuṇissāmi, balikammaṁ te karissāmī” ti. “Tassā me devatāya ānubhāvena idaṁ rajjaṁ laddhaṁ, idānissā balikammaṁ karissāmi, tumhe papañcaṁ akatvā khippaṁ devatāya balikammaṁ sajjethā” ti. “Kiṁ kiṁ gaṇhāma, devā” ti? Bho ahaṁ devatāya āyācamāno: “Ye mayhaṁ rajje pāṇātipātādīni pañca dussīlakammāni dasa akusalakammapathe samādāya vattissanti, te ghātetvā antavaṭṭimaṁsalohitādīhi balikammaṁ karissāmī” ti āyāciṁ. Tasmā tumhe evaṁ bheriṁ carāpetha: “Amhākaṁ rājā uparājakāle yeva evaṁ āyāci ‘sacāhaṁ rajjaṁ pāpuṇissāmi, ye me rajje dussīlā bhavissanti, te sabbe ghātetvā balikammaṁ karissāmī’ ti, so idāni pañcavidhaṁ dussīlakammaṁ dasavidhaṁ akusalakammapathaṁ samādāya vattamānānaṁ dussīlānaṁ sahassaṁ ghātetvā tesaṁ hadayamaṁsādīni gāhāpetvā devatāya balikammaṁ kātukāmo, evaṁ nagaravāsino jānantū” ti. Evañca pana vatvā: “Yedāni ito paṭṭhāya dussīlakamme vattissanti, tesaṁ sahassaṁ ghātetvā yaññaṁ yajitvā āyācanato muccissāmī” ti etamatthaṁ pakāsento imaṁ gāthamāha.

1. Dummedhānaṁ sahassena, yañño me upayācito,
Idāni khohaṁ yajissāmi, bahu adhammiko jano ti.

Tattha {1.261} dummedhānaṁ sahassenāti: “Idaṁ kammaṁ kātuṁ vaṭṭati, idaṁ na vaṭṭatī” ti ajānanabhāvena, dasasu vā pana akusalakammapathesu samādāya vattanabhāvena duṭṭhā medhā etesanti dummedhā, tesaṁ dummedhānaṁ nippaññānaṁ bālapuggalānaṁ gaṇitvā gahitena sahassena. Yañño me upayācito ti mayā devataṁ upasaṅkamitvā: “Evaṁ yajissāmī” ti yañño yācito. Idāni khohaṁ yajissāmī ti so ahaṁ iminā āyācanena rajjassa paṭiladdhattā idāni yajissāmi. Kiṁkāraṇā? Idāni hi bahu adhammiko jano, tasmā idāneva naṁ gahetvā balikammaṁ karissāmīti.

Amaccā bodhisattassa vacanaṁ sutvā: “Sādhu, devā” ti dvādasayojanike bārāṇasinagare bheriṁ carāpesuṁ. Bheriyā āṇaṁ sutvā ekam-pi dussīlakammaṁ samādāya ṭhito ekapuriso pi nāhosi. Iti yāva bodhisatto rajjaṁ kāresi, tāva ekapuggalo pi pañcasu dasasu vā dussīlakammesu ekam-pi kammaṁ karonto na paññāyittha. Evaṁ bodhisatto ekapuggalam-pi akilamento sakalaraṭṭhavāsino sīlaṁ rakkhāpetvā sayam-pi dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne attano parisaṁ ādāya devanagaraṁ pūrento agamāsi.

Satthāpi: “Na, bhikkhave, tathāgato idāneva lokassa atthaṁ carati, pubbe pi cariyevā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadāparisā buddhaparisā ahesuṁ, bārāṇasirājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Dummedhajātakavaṇṇanā dasamā

Atthakāmavaggo pañcamo

Tassuddānaṁ:

Losakatissakapota, veḷukaṁ makasam-pi ca,
Rohiṇī ārāmadūsaṁ, vāruṇīdūsavedabbaṁ,
Nakkhattaṁ dummedhaṁ dasāti.

Paṭhamo paṇṇāsako.