Ja 67: Ucchaṅgajātakavaṇṇanā

Ucchaṅge deva me putto ti idaṁ satthā jetavane viharanto aññataraṁ jānapaditthiṁ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye kosalaraṭṭhe tayo janā aññatarasmiṁ aṭavimukhe kasanti. Tasmiṁ samaye antoaṭaviyaṁ corā manusse vilumpitvā palāyiṁsu. Manussā te {1.307} core pariyesitvā apassantā taṁ ṭhānaṁ āgamma: “Tumhe aṭaviyaṁ vilumpitvā idāni kassakā viya hothā” ti: “Te corā ime” ti bandhitvā ānetvā kosalarañño adaṁsu. Athekā itthī āgantvā: “Acchādanaṁ me detha, acchādanaṁ me dethā” ti paridevantī punappunaṁ rājanivesanaṁ pariyāti. Rājā tassā saddaṁ sutvā: “Gacchatha, detha imissā acchādanan”-ti āha. Manussā sāṭakaṁ gahetvā adaṁsu. Sā taṁ disvā: “Nāhaṁ etaṁ acchādanaṁ yācāmi, sāmikacchādanaṁ yācāmī” ti āha. Manussā gantvā rañño ārocayiṁsu: “Na kiresā idaṁ acchādanaṁ katheti, sāmikacchādanaṁ kathetī” ti. Atha naṁ rājā pakkosāpetvā: “Tvaṁ kira sāmikacchādanaṁ yācasī” ti pucchi. Āma, deva, itthiyā hi sāmiko acchādanaṁ nāma, sāmike hi asati sahassamūlam-pi sāṭakaṁ nivatthā itthī naggā yeva nāma. Imassa panatthassa sādhanatthaṁ:

Naggā nadī anūdakā, naggaṁ raṭṭhaṁ arājakaṁ,
Itthī pi vidhavā naggā, yassā pi dasa bhātaro ti. (Ja. 547.195).

Idaṁ suttaṁ āharitabbaṁ.

Rājā tassā pasanno: “Ime te tayo janā ke hontī” ti pucchi. “Eko me, deva, sāmiko, eko bhātā, eko putto” ti. Rājā: “Ahaṁ te tuṭṭho, imesu tīsu ekaṁ demi, kataraṁ icchasī” ti pucchi. Sā āha: “Ahaṁ, deva, jīvamānā ekaṁ sāmikaṁ labhissāmi, puttam-pi labhissāmi yeva, mātāpitūnaṁ pana me matattā bhātāva dullabho, bhātaraṁ me dehi, devā” ti. Rājā tussitvā tayo pi vissajjesi. Evaṁ taṁ ekikaṁ nissāya te tayo janā dukkhato muttā. Taṁ kāraṇaṁ bhikkhusaṅghe pākaṭaṁ jātaṁ. Athekadivasaṁ bhikkhū dhammasabhāyaṁ sannipatitā: “Āvuso, ekaṁ itthiṁ nissāya tayo janā dukkhato muttā” ti tassā guṇakathāya nisīdiṁsu. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, esā itthī idāneva te tayo jane dukkhā moceti, pubbe pi mocesiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente tayo janā aṭavimukhe kasantīti sabbaṁ purimasadisam-eva. Tadā pana raññā: “Tīsu janesu kaṁ icchasī” ti vutte sā āha: “tayo pi dātuṁ na sakkotha, devā” ti? “Āma, na sakkomī” ti. “Sace {1.308} tayo dātuṁ na sakkotha, bhātaraṁ me dethā” ti. “Puttaṁ vā sāmikaṁ vā gaṇha, kiṁ te bhātarā” ti ca vuttā: “Ete nāma deva sulabhā, bhātā pana dullabho” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

1. Ucchaṅge deva me putto, pathe dhāvantiyā pati,
Tañca desaṁ na passāmi, yato sodariyamānaye ti.

Tattha ucchaṅge, deva, me putto ti deva, mayhaṁ putto ucchaṅge yeva. Yathā hi araññaṁ pavisitvā ucchaṅge katvā ḍākaṁ uccinitvā tattha pakkhipantiyā ucchaṅge ḍākaṁ nāma sulabhaṁ hoti, evaṁ itthiyā putto pi sulabho ucchaṅge ḍākasadiso va. Tena vuttaṁ: “Ucchaṅge, deva, me putto” ti. Pathe dhāvantiyā patī ti maggaṁ āruyha ekikāya gacchamānāya pi hi itthiyā pati nāma sulabho, diṭṭhadiṭṭho yeva hoti. Tena vuttaṁ: “Pathe dhāvantiyā patī” ti. Tañca desaṁ na passāmi, yato sodariyamānaye ti yasmā pana me mātāpitaro natthi, tasmā idāni taṁ mātukucchisaṅkhātaṁ aññaṁ desaṁ na passāmi. Yato ahaṁ samāne udare jātattā saudariyasaṅkhātaṁ bhātaraṁ āneyyaṁ, tasmā bhātaraṁ yeva me dethāti.

Rājā: “Saccaṁ esā vadatī” ti tuṭṭhacitto tayo pi jane bandhanāgārato ānetvā adāsi, sā tayo pi te gahetvā gatā.

Satthāpi: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesā ime tayo jane dukkhato mocesiyevā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “atīte cattāro va etarahi cattāro, rājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Ucchaṅgajātakavaṇṇanā sattamā