1. Ekakanipāto

8. Varuṇavaggo

Ja 71: Varuṇajātakavaṇṇanā

Yo {1.316} pubbe karaṇīyānī ti idaṁ satthā jetavane viharanto kuṭumbikaputtatissattheraṁ ārabbha kathesi. Ekasmiṁ kira divase sāvatthivāsino aññamaññasahāyakā tiṁsamattā kulaputtā gandhapupphavatthādīni gahetvā: “Satthu dhammadesanaṁ suṇissāmā” ti mahājanaparivutā jetavanaṁ gantvā nāgamāḷakasālamāḷakādīsu thokaṁ nisīditvā sāyanhasamaye satthari surabhigandhavāsitāya gandhakuṭito nikkhamitvā dhammasabhaṁ gantvā alaṅkatabuddhāsane nisinne saparivārā dhammasabhaṁ gantvā satthāraṁ gandhapupphehi pūjetvā cakkaṅkitatalesu phullapadumasassirikesu pādesu vanditvā ekamantaṁ nisinnā dhammaṁ suṇiṁsu.

Atha nesaṁ etadahosi: “Yathā yathā kho mayaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāma, pabbajeyyāmā” ti. Te tathāgatassa dhammasabhāto nikkhantakāle tathāgataṁ upasaṅkamitvā vanditvā pabbajjaṁ yāciṁsu, satthā tesaṁ pabbajjaṁ adāsi. Te ācariyupajjhāye ārādhetvā upasampadaṁ labhitvā pañca vassāni ācariyupajjhāyānaṁ santike vasitvā dve mātikā paguṇaṁ katvā kappiyākappiyaṁ ñatvā tisso anumodanā uggaṇhitvā cīvarāni sibbetvā rajitvā: “Samaṇadhammaṁ karissāmā” ti ācariyupajjhāye āpucchitvā satthāraṁ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṁ nisīditvā: “Mayaṁ, bhante, bhavesu ukkaṇṭhitā jātijarābyādhimaraṇabhayabhītā, tesaṁ no saṁsāraparimocanatthāya kammaṭṭhānaṁ kathethā” ti yāciṁsu. Satthā tesaṁ aṭṭhatiṁsāya kammaṭṭhānesu sappāyaṁ vicinitvā kammaṭṭhānaṁ kathesi. Te satthu santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā satthāraṁ vanditvā padakkhiṇaṁ katvā pariveṇaṁ gantvā ācariyupajjhāye oloketvā pattacīvaramādāya: “Samaṇadhammaṁ karissāmā” ti nikkhamiṁsu.

Atha nesaṁ abbhantare eko bhikkhu nāmena kuṭumbikaputtatissatthero nāma kusīto hīnavīriyo rasagiddho. So evaṁ cintesi: “Ahaṁ neva araññe vasituṁ, na padhānaṁ padahituṁ, na bhikkhācariyāya yāpetuṁ sakkhissāmi, ko me gamanena attho, nivattissāmī” ti so vīriyaṁ ossajitvā te bhikkhū anugantvā nivatti. Te pi kho bhikkhū kosalesu cārikaṁ caramānā aññataraṁ paccantagāmaṁ {1.317} gantvā taṁ upanissāya ekasmiṁ araññāyatane vassaṁ upagantvā antotemāsaṁ appamattā ghaṭentā vāyamantā vipassanāgabbhaṁ gāhāpetvā pathaviṁ unnādayamānā arahattaṁ patvā vutthavassā pavāretvā: “Paṭiladdhaguṇaṁ satthu ārocessāmā” ti tato nikkhamitvā anupubbena jetavanaṁ patvā pattacīvaraṁ paṭisāmetvā ācariyupajjhāye disvā tathāgataṁ daṭṭhukāmā satthu santikaṁ gantvā vanditvā nisīdiṁsu. Satthā tehi saddhiṁ madhurapaṭisanthāraṁ akāsi. Te katapaṭisanthārā attanā paṭiladdhaguṇaṁ tathāgatassa ārocesuṁ, satthā te bhikkhū pasaṁsi. Kuṭumbikaputtatissatthero satthāraṁ tesaṁ guṇakathaṁ kathentaṁ disvā sayam-pi samaṇadhammaṁ kātukāmo jāto. Te pi kho bhikkhū: “Mayaṁ, bhante, tam-eva araññavāsaṁ gantvā vasissāmā” ti satthāraṁ āpucchiṁsu. Satthā: “Sādhū” ti anujāni. Te satthāraṁ vanditvā pariveṇaṁ agamaṁsu.

Atha so kuṭumbikaputtatissatthero rattibhāgasamanantare accāraddhavīriyo hutvā ativegena samaṇadhammaṁ karonto majjhimayāmasamanantare ālambanaphalakaṁ nissāya ṭhitako va niddāyanto parivattitvā pati, ūruṭṭhikaṁ bhijji, vedanā mahantā jātā. Tesaṁ bhikkhūnaṁ taṁ paṭijaggantānaṁ gamanaṁ na sampajji. Atha ne upaṭṭhānavelāyaṁ āgate satthā pucchi: “Nanu tumhe, bhikkhave, ‘sve gamissāmā’ ti hiyyo āpucchitthā” ti? “Āma, bhante, apica kho pana amhākaṁ sahāyako kuṭumbikaputtatissatthero akāle ativegena samaṇadhammaṁ karonto niddābhibhūto parivattitvā patito, ūruṭṭhissa bhinnaṁ, taṁ nissāya amhākaṁ gamanaṁ na sampajjī” ti. Satthā: “Na, bhikkhave, idānevesa attano hīnavīriyabhāvena akāle ativegena vīriyaṁ karonto tumhākaṁ gamanantarāyaṁ karoti, pubbepesa tumhākaṁ gamanantarāyaṁ akāsiyevā” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṁ bodhisatto disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca māṇavakasatāni sippaṁ uggaṇhāpesi. Athassa te māṇavā ekadivasaṁ dāruṁ āharaṇatthāya araññaṁ gantvā dārūni uddhariṁsu. Tesaṁ antare eko kusītamāṇavo mahantaṁ varuṇarukkhaṁ disvā: “Sukkharukkho eso” ti saññāya: “Muhuttaṁ tāva nipajjitvā pacchā rukkhaṁ abhiruhitvā {1.318} dārūni pātetvā ādāya gamissāmī” ti uttarisāṭakaṁ pattharitvā nipajjitvā kākacchamāno niddaṁ okkami. Itare māṇavakā dārukalāpe bandhitvā ādāya gacchantā taṁ pādena piṭṭhiyaṁ paharitvā pabodhetvā agamaṁsu. Kusītamāṇavo uṭṭhāya akkhīni puñchitvā puñchitvā avigataniddo va varuṇarukkhaṁ abhiruhitvā sākhaṁ gahetvā attano abhimukhaṁ ākaḍḍhitvā bhañjanto bhijjitvā uṭṭhitakoṭiyā attano akkhiṁ bhindāpetvā ekena hatthena taṁ pidhāya ekena hatthena alladārūni bhañjitvā rukkhato oruyha dārukalāpaṁ bandhitvā ukkhipitvā vegena gantvā tehi pātitānaṁ dārūnaṁ upari pātesi.

Taṁ divasañca janapadagāmake ekaṁ kulaṁ: “Sve brāhmaṇavācanakaṁ karissāmā” ti ācariyaṁ nimantesi. Ācariyo māṇavake āha: “Tātā, sve ekaṁ gāmakaṁ gantabbaṁ, tumhe pana nirāhārā na sakkhissatha gantuṁ, pāto va yāguṁ pacāpetvā tattha gantvā attanā laddhakoṭṭhāsañca amhākaṁ pattakoṭṭhāsañca sabbamādāya āgacchathā” ti. Te pāto va yāgupacanatthāya dāsiṁ uṭṭhāpetvā: “Khippaṁ no yāguṁ pacāhī” ti āhaṁsu. Sā dārūni gaṇhantī upari ṭhitāni allavaruṇadārūni gahetvā punappunaṁ mukhavātaṁ dadamānā pi aggiṁ ujjāletuṁ asakkontī sūriyaṁ uṭṭhāpesi. Māṇavakā: “Atidivā jāto, idāni na sakkā gantun”-ti ācariyassa santikaṁ agamiṁsu. Ācariyo: “Kiṁ, tātā, na gatatthā” ti? “Āma, ācariya na gatamhā” ti. “Kiṁkāraṇā” ti? “Asuko nāma kusītamāṇavo amhehi saddhiṁ dārūnamatthāya araññaṁ gantvā varuṇarukkhamūle niddāyitvā pacchā vegena rukkhaṁ āruyha akkhiṁ bhindāpetvā allavaruṇadārūni āharitvā amhehi ānītadārūnaṁ upari pakkhi pi. Yāgupācikā tāni sukkhadārusaññāya gahetvā yāva sūriyuggamanā ujjāletuṁ nāsakkhi. Iminā no kāraṇena gamanantarāyo jāto” ti. Ācariyo māṇavena katakammaṁ sutvā: “Andhabālānaṁ kammaṁ nissāya evarūpā parihāni hotī” ti vatvā imaṁ gāthaṁ samuṭṭhāpesi:

1. Yo {1.319} pubbe karaṇīyāni, pacchā so kātumicchati,
Varuṇakaṭṭhabhañjova, sa pacchā manutappatī ti.

Tattha sa pacchā manutappatī ti yo koci puggalo: “Idaṁ pubbe kattabbaṁ, idaṁ pacchā” ti avīmaṁsitvā pubbe karaṇīyāni paṭhamam-eva kattabbakammāni pacchā karoti, ayaṁ varuṇakaṭṭhabhañjo amhākaṁ māṇavako viya so bālapuggalo pacchā anutappati socati paridevatī ti attho.

Evaṁ bodhisatto antevāsikānaṁ imaṁ kāraṇaṁ kathetvā dānādīni puññāni karitvā jīvitapariyosāne yathākammaṁ gato.

Satthā: “Na, bhikkhave, idānevesa tumhākaṁ antarāyaṁ karoti, pubbe pi akāsiyevā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “Tadā akkhibhedaṁ patto māṇavo ūrubhedaṁ pattabhikkhu ahosi, sesamāṇavā buddhaparisā, ācariyabrāhmaṇo pana aham-eva ahosin”-ti.

Varuṇajātakavaṇṇanā paṭhamā