Ja 74: Rukkhadhammajātakavaṇṇanā

Sādhū sambahulā ñātī ti idaṁ satthā jetavane viharanto udakakalahe attano ñātakānaṁ mahāvināsaṁ paccupaṭṭhitaṁ ñatvā ākāsena gantvā rohiṇīnadiyā upari pallaṅkena nisīditvā nīlaraṁsiṁ vissajjetvā ñātake saṁvejetvā ākāsā oruyha nadītīre nisinno taṁ kalahaṁ ārabbha kathesi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana kuṇālajātake (Ja. 536) āvi bhavissati. Tadā pana satthā ñātake āmantetvā: “Mahārājā {1.328}, tumhe ñātakā, ñātakehi nāma samaggehi sammodamānehi bhavituṁ vaṭṭati. Ñātakānañhi sāmaggiyā sati paccāmittā okāsaṁ na labhanti, tiṭṭhantu tāva manussabhūtā, acetanānaṁ rukkhānam-pi sāmaggiṁ laddhuṁ vaṭṭati. Atītasmiñhi himavantappadese mahāvāto sālavanaṁ pahari, tassa pana sālavanassa aññamaññaṁ rukkhagacchagumbalatāhi sambandhattā ekarukkham-pi pātetuṁ asakkonto matthakamatthakeneva agamāsi. Ekaṁ pana aṅgaṇe ṭhitaṁ sākhāviṭapasampannam-pi mahārukkhaṁ aññehi rukkhehi asambandhattā ummūletvā bhūmiyaṁ pātesi, iminā kāraṇena tumhehi pi samaggehi sammodamānehi bhavituṁ vaṭṭatī” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente paṭhamaṁ uppanno vessavaṇo mahārājā cavi, sakko aññaṁ vessavaṇaṁ ṭhapesi. Etasmiṁ vessavaṇe parivatte pacchā nibbattavessavaṇo: “Rukkhagacchagumbalatānaṁ attano attano ruccanaṭṭhāne vimānaṁ gaṇhantū” ti sāsanaṁ pesesi. Tadā bodhisatto himavantappadese ekasmiṁ sālavane rukkhadevatā hutvā nibbatti. So ñātake āha: “Tumhe vimānāni gaṇhantā aṅgaṇe ṭhitarukkhesu mā gaṇhatha, imasmiṁ pana sālavane mayā gahitavimānaṁ parivāretvā ṭhitavimānāni gaṇhathā” ti. Tattha bodhisattassa vacanakarā paṇḍitadevatā bodhisattassa vimānaṁ parivāretvā ṭhitavimānāni gaṇhiṁsu. Apaṇḍitā pana devatā: “Kiṁ amhākaṁ attho araññavimānehi, mayaṁ manussapathe gāmanigamarājadhānidvāresu vimānāni gaṇhissāma. Gāmādayo hi upanissāya vasamānā devatā lābhaggayasaggappattā hontī” ti manussapathe aṅgaṇaṭṭhāne nibbattamahārukkhesu vimānāni gaṇhiṁsu.

Athekasmiṁ divase mahatī vātavuṭṭhi uppajji. Vātassa atibalavatāya daḷhamūlā vanajeṭṭhakarukkhā pi saṁbhaggasākhāviṭapā samūlā nipatiṁsu. Taṁ pana aññamaññaṁ sambandhanena ṭhitaṁ sālavanaṁ patvā ito cito ca paharanto ekarukkham-pi pātetuṁ nāsakkhi. Bhaggavimānā devatā nippaṭisaraṇā dārake hatthesu gahetvā himavantaṁ gantvā attano pavattiṁ sālavanadevatānaṁ {1.329} kathayiṁsu. Tā tāsaṁ evaṁ āgatabhāvaṁ bodhisattassa ārocesuṁ. Bodhisatto: “Paṇḍitānaṁ vacanaṁ aggahetvā nippaccayaṭṭhānaṁ gatā nāma evarūpāva hontī” ti vatvā dhammaṁ desento imaṁ gāthamāha.

1. Sādhū sambahulā ñātī, api rukkhā araññajā,
Vāto vahati ekaṭṭhaṁ, brahantam-pi vanappatin-ti.

Tattha sambahulā ñātī ti cattāro upādāya tatuttari satasahassam-pi sambahulā nāma, evaṁ sambahulā aññamaññaṁ nissāya vasantā ñātakā. Sādhū ti sobhanā pasatthā, parehi appadhaṁsiyā ti attho. Api rukkhā araññajā ti tiṭṭhantu manussabhūtā, araññe jātarukkhā pi sambahulā aññamaññūpatthambhena ṭhitā sādhu yeva. Rukkhānam-pi hi sapaccayabhāvo laddhuṁ vaṭṭati. Vāto vahati ekaṭṭhan-ti puratthimādibhedo vāto vāyanto aṅgaṇaṭṭhāne ṭhitaṁ ekaṭṭhaṁ ekakam-eva ṭhitaṁ brahantam-pi vanappatiṁ sākhāviṭapasampannaṁ mahārukkham-pi vahati, ummūletvā pātetī ti attho. Bodhisatto imaṁ kāraṇaṁ kathetvā āyukkhaye yathākammaṁ gato.

Satthāpi: “Evaṁ, mahārājā, ñātakānaṁ tāva sāmaggi yeva laddhuṁ vaṭṭati, samaggā sammodamānā piyasaṁvāsam-eva vasathā” ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā devatā buddhaparisā ahesuṁ, paṇḍitadevatā pana aham-eva ahosin”-ti.

Rukkhadhammajātakavaṇṇanā catutthā