1. Ekakanipāto

9. Apāyimhavaggo

Ja 81: Surāpānajātakavaṇṇanā

Apāyimha {1.360} anaccimhā ti idaṁ satthā kosambiṁ upanissāya ghositārāme viharanto sāgatattheraṁ ārabbha kathesi. Bhagavati hi sāvatthiyaṁ vassaṁ vasitvā cārikāgamanena bhaddavatikaṁ nāma nigamaṁ sampatte gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino ca satthāraṁ disvā vanditvā: “Mā, bhante, bhagavā ambatitthaṁ agamāsi, ambatitthe jaṭilassa assame ambatitthako nāma nāgo āsīviso ghoraviso, so bhagavantaṁ viheṭheyyā” ti vārayiṁsu. Bhagavā pi tesaṁ kathaṁ asuṇanto viya tesu yāvatatiyaṁ vārayamānesu pi agamāsi yeva.

Tatra sudaṁ bhagavā bhaddavatikāya avidūre aññatarasmiṁ vanasaṇḍe viharati. Tena kho pana samayena buddhūpaṭṭhāko sāgato nāma thero pothujjanikāya iddhiyā samannāgato taṁ assamaṁ upasaṅkamitvā tassa nāgarājassa vasanaṭṭhāne tiṇasanthārakaṁ paññāpetvā pallaṅkena nisīdi. Nāgo makkhaṁ asahamāno dhūmāyi, thero pi dhūmāyi. Nāgo pajjali, thero pi pajjali. Nāgassa tejo theraṁ na bādhati, therassa tejo nāgaṁ bādhati. Evaṁ so khaṇena taṁ nāgarājānaṁ dametvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā satthu santikaṁ agamāsi.

Satthā bhaddavatikāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā kosambiṁ agamāsi. Sāgatattherena nāgassa damitabhāvo sakalajanapadaṁ patthari. Kosambinagaravāsino satthu paccuggamanaṁ katvā satthāraṁ vanditvā sāgatattherassa santikaṁ gantvā vanditvā ekamantaṁ ṭhitā evamāhaṁsu: “Bhante, yaṁ tumhākaṁ dullabhaṁ, taṁ vadeyyātha, tadeva mayaṁ paṭiyādessāmā” ti. Thero tuṇhī ahosi. Chabbaggiyā panāhaṁsu: “Āvuso, pabbajitānaṁ nāma kāpotikā surā dullabhā ceva manāpā ca. Sace tumhe therassa pasannā, kāpotikaṁ suraṁ paṭiyādethā” ti. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā satthāraṁ svātanāya nimantetvā nagaraṁ pavisitvā attano attano gehe: “Therassa dassāmā” ti kāpotikaṁ suraṁ pasannaṁ paṭiyādetvā theraṁ nimantetvā ghare ghare pasannaṁ suraṁ adaṁsu. Thero pivitvā surāmadamatto nagarato nikkhamanto dvārantare patitvā vilapamāno nipajji.

Satthā katabhattakicco nagarā nikkhamanto theraṁ tenākārena nipannaṁ disvā: “Gaṇhatha, bhikkhave, sāgatan”-ti gāhāpetvā ārāmaṁ agamāsi {1.361}. Bhikkhū therassa sīsaṁ tathāgatassa pādamūle katvā taṁ nipajjāpesuṁ, so parivattitvā pāde tathāgatābhimukhe katvā nipajji. Satthā bhikkhū paṭipucchi: “Kiṁ nu kho, bhikkhave, yaṁ pubbe sāgatassa mayi gāravaṁ, taṁ idāni atthī” ti? “Natthi, bhante” ti. “Bhikkhave, ambatitthakaṁ nāgarājānaṁ ko damesī” ti. “Sāgato, bhante” ti. “Kiṁ panetarahi, bhikkhave, sāgato udakadeḍḍūbhakam-pi dametuṁ sakkuṇeyyā” ti. “No hetaṁ, bhante”. “Api nu kho, bhikkhave, evarūpaṁ pātuṁ yuttaṁ, yaṁ pivitvā evaṁvisaññī hotī” ti. “Ayuttaṁ, bhante” ti. Atha kho bhagavā theraṁ garahitvā bhikkhū āmantetvā: “Surāmerayapāne pācittiyan”-ti (Pāc. 327) sikkhāpadaṁ paññāpetvā uṭṭhāyāsanā gandhakuṭiṁ pāvisi.

Dhammasabhāyaṁ sannipatitā bhikkhū surāpānassa avaṇṇaṁ kathayiṁsu: “Yāva mahādosañcetaṁ, āvuso, surāpānaṁ nāma, tāva paññāsampannaṁ nāma iddhimantaṁ sāgataṁ yathā satthu guṇamattam-pi na jānāti, tathā akāsī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva suraṁ pivitvā pabbajitā visaññino honti, pubbe pi ahesuṁyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṁ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā jhānakīḷaṁ kīḷanto himavantappadese vasati pañcahi antevāsikasatehi parivuto. Atha naṁ vassānasamaye sampatte antevāsikā āhaṁsu: “Ācariya, manussapathaṁ gantvā loṇambilaṁ sevitvā āgacchāmā” ti. “Āvuso, ahaṁ idheva vasissāmi, tumhe pana gantvā sarīraṁ santappetvā vassaṁ vītināmetvā āgacchathā” ti. Te: “Sādhū” ti ācariyaṁ vanditvā bārāṇasiṁ gantvā rājuyyāne vasitvā punadivase bahidvāragāme yeva bhikkhāya caritvā suhitā hutvā punadivase nagaraṁ pavisiṁsu. Manussā sampiyāyamānā bhikkhaṁ adaṁsu. Katipāhaccayena ca rañño pi ārocesuṁ: “Deva, himavantato pañcasatā isayo āgantvā uyyāne vasanti ghoratapā paramadhitindriyā sīlavanto” ti. Rājā tesaṁ guṇe sutvā uyyānaṁ gantvā vanditvā katapaṭisanthāro vassānaṁ {1.362} catumāsaṁ tattheva vasanatthāya paṭiññaṁ gahetvā nimantesi, te tato paṭṭhāya rājagehe yeva bhuñjitvā uyyāne vasanti.

Athekadivasaṁ nagare surānakkhattaṁ nāma ahosi. Rājā: “Pabbajitānaṁ surā dullabhā” ti bahuṁ uttamasuraṁ dāpesi. Tāpasā suraṁ pivitvā uyyānaṁ gantvā surāmadamattā hutvā ekacce uṭṭhāya nacciṁsu, ekacce gāyiṁsu, naccitvā gāyitvā khārikādīni avattharitvā niddāyitvā surāmade chinne pabujjhitvā taṁ attano vippakāraṁ disvā: “Na amhehi pabbajitasāruppaṁ katan”-ti roditvā paridevitvā: “Mayaṁ ācariyena vinābhūtattā evarūpaṁ pāpakammaṁ karimhā” ti taṅkhaṇaññeva uyyānaṁ pahāya himavantaṁ gantvā paṭisāmitaparikkhārā ācariyaṁ vanditvā nisīditvā: “Kiṁ nu kho, tātā, manussapathe bhikkhāya akilamamānā sukhaṁ vasittha, samaggavāsañca pana vasitthā” ti pucchitā: “Ācariya, sukhaṁ vasimha, apica kho pana mayaṁ apātabbayuttakaṁ pivitvā visaññībhūtā satiṁ paccupaṭṭhāpetuṁ asakkontā naccimha ceva gāyimha cā” ti etamatthaṁ ārocentā imaṁ gāthaṁ samuṭṭhāpetvā āhaṁsu:

1. Apāyimha anaccimha, agāyimha rudimha ca,
Visaññīkaraṇiṁ pitvā, diṭṭhā nāhumha vānarā ti.

Tattha apāyimhā ti suraṁ pivimha. Anaccimhā ti taṁ pivitvā hatthapāde lāḷentā naccimha. Agāyimhā ti mukhaṁ vivaritvā āyatakena sarena gāyimha. Rudimha cā ti puna vippaṭisārino: “Evarūpaṁ nāma amhehi katan”-ti rodimha ca. Visaññīkaraṇiṁ pitvā, diṭṭhā nāhumha vānarā ti evarūpaṁ saññāvināsanato visaññīkaraṇiṁ suraṁ pivitvā: “Etadeva sādhu, yaṁ vānarā nāhumhā” ti. Evaṁ te attano aguṇaṁ kathesuṁ.

Bodhisatto: “Garusaṁvāsarahitānaṁ nāma evarūpaṁ hotiyevā” ti te tāpase garahitvā: “Puna evarūpaṁ mākaritthā” ti tesaṁ ovādaṁ datvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.

Satthā {1.363} imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi. Ito paṭṭhāya hi: “Anusandhiṁ ghaṭetvā” ti idam-pi na vakkhāma. Tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, gaṇasatthā pana aham-eva ahosinti.

Surāpānajātakavaṇṇanā paṭhamā