Ja 106: Udañcanījātakavaṇṇanā

Sukhaṁ vata maṁ jīvantan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṁ ārabbha kathesi. Vatthu terasakanipāte cūḷanāradakassapajātake (Ja. 477) āvi bhavissati.

Sāvatthivāsino kirekassa kulassa pannarasasoḷasavassuddesikā dhītā ahosi sobhaggappattā, na ca naṁ koci vāresi. Athassā mātā cintesi: “Mama dhītā vayappattā, na ca naṁ koci vāreti, āmisena macchaṁ viya etāya ekaṁ sākiyabhikkhuṁ palobhetvā uppabbājetvā taṁ nissāya jīvissāmī” ti. Tadā ca sāvatthivāsī eko kulaputto sāsane uraṁ datvā pabbajitvā upasampannakālato paṭṭhāya sikkhākāmataṁ pahāya ālasiyo sarīramaṇḍanamanuyutto vihāsi. Mahāupāsikā gehe yāgukhādanīyabhojanīyāni sampādetvā dvāre ṭhatvā antaravīthiyā gacchantesu bhikkhūsu ekaṁ bhikkhuṁ rasataṇhāya bandhitvā gahetuṁ sakkuṇeyyarūpaṁ upadhārentī tepiṭakaābhidhammikavinayadharānaṁ mahantena parivārena gacchantānaṁ antare kañci gayhupagaṁ adisvā tesaṁ pacchato gacchantānaṁ madhuradhammakathikānaṁ acchinnavalāhakasadisānaṁ piṇḍapātikānam-pi antare kañci adisvāva ekaṁ yāva bahi apaṅgā akkhīni añjetvā kese osaṇhetvā dukūlantaravāsakaṁ nivāsetvā ghaṭitamaṭṭhaṁ cīvaraṁ pārupitvā maṇivaṇṇapattaṁ ādāya manoramaṁ chattaṁ dhārayamānaṁ vissaṭṭhindriyaṁ kāyadaḷhibahulaṁ āgacchantaṁ disvā: “Imaṁ sakkā gaṇhitun”-ti gantvā vanditvā pattaṁ gahetvā: “Etha, bhante” ti gharaṁ ānetvā nisīdāpetvā yāguādīhi parivisitvā katabhattakiccaṁ taṁ bhikkhuṁ: “Bhante, ito paṭṭhāya idhevāgaccheyyāthā” ti āha. So pi tato paṭṭhāya tattheva gantvā aparabhāge vissāsiko ahosi.

Athekadivasaṁ mahāupāsikā tassa savanapathe ṭhatvā: “Imasmiṁ gehe upabhogaparibhogamattā atthi, tathārūpo pana me putto vā jāmātā vā gehaṁ vicārituṁ samattho natthī” ti āha. So tassā vacanaṁ sutvā: “Kimatthaṁ nu kho kathetī” ti thokaṁ hadaye viddho viya ahosi. Sā dhītaraṁ āha: “Imaṁ palobhetvā tava vase vattāpehī” ti. Sā tato paṭṭhāya maṇḍitapasādhitā itthikuttavilāsehi taṁ palobhesi. Thullakumārikāti {4.220} na ca thūlasarīrā daṭṭhabbā, thūlā vā hotu kisā vā, pañcakāmaguṇikarāgena pana thūlatāya: “Thullakumārikā” ti vuccati. So daharo kilesavasiko hutvā: “Na dānāhaṁ buddhasāsane patiṭṭhātuṁ sakkhissāmī” ti cintetvā: “Vihāraṁ gantvā pattacīvaraṁ niyyādetvā asukaṭṭhānaṁ nāma gamissāmi, tatra me vatthāni pesethā” ti vatvā vihāraṁ gantvā pattacīvaraṁ niyyādetvā: “Ukkaṇṭhitosmī” ti ācariyupajjhāye āha. Te taṁ ādāya satthu santikaṁ netvā: “Ayaṁ bhikkhu ukkaṇṭhito” ti ārocesuṁ.

Taṁ pana bhikkhuṁ satthā: “Saccaṁ kira tvaṁ bhikkhu ukkaṇṭhitosī” ti pucchitvā: “Saccaṁ, bhagavā” ti vutte: “Kattha te cittaṁ paṭibaddhan”-ti pucchi. So: “Ekissā thullakumārikāyā” ti āha. Atha naṁ satthā: “Ayaṁ te bhikkhu anatthakārikā, pubbe pi tvaṁ etaṁ nissāya sīlabyasanaṁ patvā kampanto vicaramāno paṇḍite nissāya sukhaṁ labhī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārenteti atītavatthu pi cūḷanāradakassapajātake (Ja. 477) yeva āvi bhavissati.

Bodhisatto kāsiraṭṭhe mahābhoge brāhmaṇakule nibbattitvā uggahitasippo kuṭumbaṁ saṇṭhapesi, athassa bhariyā ekaṁ puttaṁ vijāyitvā kālamakāsi. So: “Yatheva me piyabhariyāya, evaṁ mayi pi maraṇaṁ āgamissati, kiṁ me gharāvāsena, pabbajissāmī” ti cintetvā kāme pahāya puttaṁ ādāya himavantaṁ pavisitvā tena saddhiṁ isipabbajjaṁ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro araññe vihāsi. Tadā paccantavāsino corā janapadaṁ pavisitvā gāmaṁ paharitvā karamare gahetvā bhaṇḍikaṁ ukkhipāpetvā puna paccantaṁ pāpayiṁsu. Tesaṁ antare ekā abhirūpā kumārikā kerāṭikapaññāya samannāgatā cintesi: “Ime amhe gahetvā dāsibhogena paribhuñjissanti, ekena upāyena palāyituṁ vaṭṭatī” ti. Sā: “Sāmi, sarīrakiccaṁ kātukāmāmhi, thokaṁ paṭikkamitvā tiṭṭhathā” ti vatvā core vañcetvā palāyitvā araññaṁ pavisantī bodhisattassa puttaṁ assame ṭhapetvā phalāphalatthāya gatakāle pubbaṇhasamaye taṁ assamaṁ pāpuṇitvā taṁ tāpasakumāraṁ {4.221} kāmaratiyā palobhetvā sīlamassa bhinditvā attano vase vattetvā: “Kiṁ te araññavāsena, ehi gāmaṁ gantvā vasissāma, tatra hi rūpādayo kāmaguṇā sulabhā” ti āha. So pi: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā: “Pitā tāva me araññato phalāphalaṁ āharituṁ gato, taṁ disvā ubho pi ekato va gamissāmā” ti āha.

Sā cintesi: “ayaṁ taruṇadārako na kiñci jānāti, pitarā panassa mahallakakāle pabbajitena bhavitabbaṁ, so āgantvā ‘idha kiṁ karosī’ ti maṁ pothetvā pāde gahetvā kaḍḍhetvā araññe khipissati, tasmiṁ anāgate yeva palāyissāmī” ti. Atha naṁ: “Ahaṁ purato gacchāmi, tvaṁ pacchā āgaccheyyāsī” ti vatvā maggasaññaṁ ācikkhitvā pakkāmi. So tassā gatakālato paṭṭhāya uppannadomanasso yathā pure kiñci vattaṁ akatvā sasīsaṁ pārupitvā antopaṇṇasālāya pajjhāyanto nipajji.

Tadā pana bodhisatto sāyaṁ phalāphale ādāya āgantvā paṇṇasālādvāraṁ vivaritvā pavisitvā puttaṁ cūḷatāpasaṁ etad-avoca: “Tāta, tvaṁ aññesu divasesu dārūni āharasi, pānīyaṁ paribhojanīyaṁ āharasi, aggiṁ karosi, ajja pana ekam-pi akatvā kasmā dummukho pajjhāyanto nipannosī” ti? “Tāta, tumhesu phalāphalatthāya gatesu ekā itthī āgantvā maṁ palobhetvā ādāya gantuṁ ārabhi, ahaṁ pana ‘tumhehi vissajjito gamissāmī’ ti na gacchiṁ, asukaṭṭhāne pana naṁ nisīdāpetvā āgatomhi, idāni gacchāmahaṁ tātā” ti. Bodhisatto: “Na sakkā etaṁ nivattetun”-ti ñatvā: “Tena hi, tāta, gaccha, esā pana taṁ netvā yadā macchamaṁsādīni {1.417} vā khāditukāmā bhavissati, sappiloṇataṇḍulādīhi vā panassā attho bhavissati, tadā ‘idañcidañcāharā’ ti taṁ kilamessati. Tadā mayhaṁ guṇaṁ saritvā palāyitvā idheva āgaccheyyāsī” ti vissajjesi. So tāya saddhiṁ manussapathaṁ agamāsi. Atha naṁ sā attano vasaṁ gametvā: “Maṁsaṁ āhara, macchaṁ āharā” ti yena yena atthikā hoti, taṁ taṁ āharāpeti. Tadā so: “Ayaṁ maṁ attano dāsaṁ viya kammakāraṁ viya ca katvā pīḷetī” ti palāyitvā pitu santikaṁ āgantvā pitaraṁ vanditvā ṭhitako va imaṁ gāthamāha.

1. Sukhaṁ vata maṁ jīvantaṁ, pacamānā udañcanī,
Corī jāyappavādena, telaṁ loṇañca yācatī ti.

Tattha sukhaṁ vata maṁ jīvantan-ti tāta, tumhākaṁ santike maṁ sukhaṁ jīvantaṁ. Pacamānā ti tāpayamānā pīḷayamānā, yaṁ yaṁ vā khāditukāmā hoti, taṁ taṁ pacamānā. Udakaṁ añcanti etāyāti udañcanī, cāṭito vā kūpato vā udakaussiñcanaghaṭikāyetaṁ nāmaṁ. Sā pana udañcanī viya, udakaṁ viya ghaṭikā, yena yenatthikā hoti, taṁ taṁ ākaḍḍhatiyevā ti attho. Corī jāyappavādenāti: “Bhariyā” ti nāmena ekā corī maṁ madhuravacanena upalāpetvā tattha netvā telaṁ loṇañca yañca aññaṁ icchati, taṁ sabbaṁ yācati, dāsaṁ viya kammakāraṁ viya ca katvā āharāpetīti tassā aguṇaṁ kathesi.

Atha naṁ bodhisatto assāsetvā: “Hotu, tāta, ehi tvaṁ mettaṁ bhāvehi, karuṇaṁ bhāvehī” ti cattāro brahmavihāre ācikkhi, ācikkhitvā kasiṇaparikammaṁ ācikkhi. So na cirasseva abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā brahmavihāre bhāvetvā saddhiṁ pitarā brahmaloke nibbatti.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. “Tadā thullakumārikāva etarahi thullakumārikā. Cūḷatāpaso ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, pitā pana aham-eva ahosin”-ti.

Udañcanījātakavaṇṇanā chaṭṭhā