Ja 117: Tittirajātakavaṇṇanā

Accuggatātibalatā ti idaṁ satthā jetavane viharanto kokālikaṁ ārabbha kathesi. Tassa vatthu terasakanipāte takkāriyajātake (Ja. 481) āvi bhavissati.

Aham-eva dubbhāsitaṁ bhāsi bālo ti idaṁ satthā jetavane viharanto kokālikaṁ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi antovasse dve aggasāvakā gaṇaṁ pahāya vivittāvāsaṁ vasitukāmā satthāraṁ āpucchitvā kokālikaraṭṭhe kokālikassa vasanaṭṭhānaṁ gantvā taṁ evamāhaṁsu: “Āvuso kokālika, taṁ {4.243} nissāya amhākaṁ, amhe ca nissāya tava phāsuvihāro bhavissati, imaṁ temāsaṁ idha vaseyyāmā” ti. “Ko panāvuso, maṁ nissāya tumhākaṁ phāsuvihāro” ti. Sace tvaṁ āvuso: “Dve aggasāvakā idha viharantī” ti kassaci nāroceyyāsi, mayaṁ sukhaṁ vihareyyāma, ayaṁ taṁ nissāya amhākaṁ phāsuvihāroti. “Atha tumhe nissāya mayhaṁ ko phāsuvihāro” ti? “Mayaṁ tuyhaṁ antotemāsaṁ dhammaṁ vācessāma, dhammakathaṁ kathessāma, esa tuyhaṁ amhe nissāya phāsuvihāro” ti. “Vasathāvuso, yathājjhāsayenā” ti. So tesaṁ patirūpaṁ senāsanaṁ adāsi. Te phalasamāpattisukhena sukhaṁ vasiṁsu. Koci nesaṁ tattha vasanabhāvaṁ na jānāti.

Te vutthavassā pavāretvā: “Āvuso, taṁ nissāya sukhaṁ vutthāmha, satthāraṁ vandituṁ gacchāmā” ti taṁ āpucchiṁsu. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā te ādāya dhuragāme piṇḍāya cari. Therā katabhattakiccā gāmato nikkhamiṁsu. Kokāliko te uyyojetvā nivattitvā manussānaṁ ārocesi: “Upāsakā, tumhe tiracchānasadisā, dve aggasāvake temāsaṁ dhuravihāre vasante na jānittha, idāni te gatā” ti. Manussā: “Kasmā pana, bhante, amhākaṁ nārocitthā” ti vatvā bahuṁ sappitelādibhesajjañceva vatthacchādanañca gahetvā there upasaṅkamitvā vanditvā: “Khamatha no, bhante, mayaṁ tumhākaṁ aggasāvakabhāvaṁ na jānāma, ajja no kokālikabhadantassa vacanena ñātā, amhākaṁ anukampāya imāni bhesajjavatthacchādanāni gaṇhathā” ti āhaṁsu.

Kokāliko: “Therā appicchā santuṭṭhā, imāni vatthāni attanā aggahetvā mayhaṁ dassantī” ti cintetvā upāsakehi saddhiṁ yeva therānaṁ santikaṁ gato. Therā bhikkhuparipācitattā tato kiñci neva attanā gaṇhiṁsu, na kokālikassa dāpesuṁ. Upāsakā: “Bhante, idāni agaṇhantā puna amhākaṁ anukampāya idha āgaccheyyāthā” ti yāciṁsu. Therā anadhivāsetvā satthu santikaṁ agamiṁsu. Kokāliko: “Ime therā attanā agaṇhantā mayhaṁ na dāpesun”-ti āghātaṁ bandhi. Therā pi satthu santike thokaṁ vasitvā attano parivāre pañcabhikkhusate ca ādāya bhikkhusahassena saddhiṁ cārikaṁ caramānā kokālikaraṭṭhaṁ pattā. Te upāsakā paccuggamanaṁ katvā there ādāya tam-eva vihāraṁ netvā devasikaṁ mahāsakkāraṁ kariṁsu. Pahutaṁ bhesajjavatthacchādanaṁ {4.244} uppajji, therehi saddhiṁ āgatabhikkhū cīvarāni vicārentā saddhiṁ āgatānaṁ bhikkhūnaññeva denti, kokālikassa na denti, therā pi tassa na dāpenti. Kokāliko cīvaraṁ alabhitvā: “Pāpicchā sāriputtamoggallānā, pubbe dīyamānaṁ lābhaṁ aggahetvā idāni gaṇhanti, pūretuṁ na sakkā, aññe na olokentī” ti there akkosati paribhāsati. Therā: “Ayaṁ amhe nissāya akusalaṁ pasavatī” ti saparivārā nikkhamitvā: “Aññaṁ, bhante, katipāhaṁ vasathā” ti manussehi yāciyamānā pi nivattituṁ na icchiṁsu.

Atheko daharo bhikkhu āha: “upāsakā, kathaṁ therā vasissanti, tumhākaṁ kulūpako thero idha imesaṁ vāsaṁ na sahatī” ti. Te tassa santikaṁ gantvā: “Bhante, tumhe kira therānaṁ idha vāsaṁ na sahatha, gacchatha ne khamāpetvā nivattetha, sace na nivattetha, palāyitvā aññattha vasathā” ti āhaṁsu. So upāsakānaṁ bhayena gantvā there yāci. Therā: “Gacchāvuso, na mayaṁ nivattāmā” ti pakkamiṁsu. So there nivattetuṁ asakkonto vihāram-eva paccāgato. Atha naṁ upāsakā pucchiṁsu: “Nivattitā te, bhante, therā” ti. “Nivattetuṁ nāsakkhiṁ āvuso” ti. Atha naṁ: “Imasmiṁ pāpadhamme vasante idha pesalā bhikkhū na vasissanti, nikkaḍḍhāma nan”-ti cintetvā: “Bhante, mā tvaṁ idha vasi, amhe nissāya tuyhaṁ kiñci natthī” ti āhaṁsu. So tehi nikkaḍḍhito pattacīvaramādāya jetavanaṁ gantvā satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Pāpicchā, bhante, sāriputtamoggallānā, pāpikānaṁ icchānaṁ vasaṁ gatā” ti āha. Atha naṁ satthā: “Mā hevaṁ kokālika, avaca, mā hevaṁ kokālika avaca, pasādehi kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṁ, te pesalā bhikkhū” ti vāreti. Vārito pi kokāliko: “Tumhe, bhante, tumhākaṁ aggasāvakānaṁ saddahatha, ahaṁ paccakkhato addasaṁ, pāpicchā ete paṭicchannakammantā dussīlā” ti vatvā yāvatatiyaṁ satthārā vārito pi tatheva vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tassa pakkantamattasseva sakalasarīre sāsapamattā piḷakā uṭṭhahitvā anupubbena vaḍḍhitvā beḷuvapakkamattā hutvā bhijjitvā pubbalohitāni pagghariṁsu. So nitthunanto vedanāppatto jetavanadvārakoṭṭhake nipajji. “Kokālikena dve aggasāvakā akkuṭṭhā” ti yāva brahmalokā ekakolāhalaṁ ahosi.

Athassa upajjhāyo turū nāma brahmā {4.245} taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “There khamāpessāmī” ti āgantvā ākāse ṭhatvā: “Kokālika, pharusaṁ te kammaṁ kataṁ, aggasāvake pasādehī” ti āha. “Ko pana tvaṁ āvuso” ti? “Turū brahmā nāmāhan”-ti. “Nanu tvaṁ, āvuso, bhagavatā anāgāmīti byākato, anāgāmī ca anāvattidhammo asmā lokāti vuttaṁ, tvaṁ saṅkāraṭṭhāne yakkho bhavissasī” ti mahābrahmaṁ apasādesi. So taṁ attano vacanaṁ gāhāpetuṁ asakkonto: “Tava vācāya tvaññeva paññāyissasī” ti vatvā suddhāvāsam-eva gato. Kokāliko pi kālaṁ katvā padumaniraye uppajji. Tassa tattha nibbattabhāvaṁ ñatvā sahampatibrahmā tathāgatassa ārocesi, satthā bhikkhūnaṁ ārocesi. Bhikkhū tassa aguṇaṁ kathentā dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, kokāliko kira sāriputtamoggallāne akkositvā attano mukhaṁ nissāya padumaniraye uppanno” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte.

Satthā pana: “Na, bhikkhave, kokāliko idāneva attano vācaṁ nissāya naṭṭho, pubbe pi naṭṭhoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṁ sabbasippāni uggaṇhitvā kāme pahāya isipabbajjaṁ pabbajitvā pañcābhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattesi. Himavantappadese sabbo isigaṇo sannipatitvā taṁ ovādācariyaṁ katvā parivāresi. So pañcannaṁ isisatānaṁ ovādācariyo hutvā jhānakīḷaṁ kīḷanto himavante vasati. Tadā eko cettha paṇḍurogī tāpaso kuṭhāriṁ gahetvā kaṭṭhaṁ phāleti. Atheko mukharatāpaso tassa santike nisīditvā: “Idha pahāraṁ dehi, idha pahāraṁ dehī” ti {1.432} taṁ tāpasaṁ rosesi. So kujjhitvā: “Na dāni me tvaṁ dāruphālanasippaṁ sikkhāpanakācariyo” ti tiṇhaṁ kuṭhāriṁ ukkhipitvā naṁ ekappahāreneva jīvitakkhayaṁ pāpesi. Bodhisatto tassa sarīrakiccaṁ kāresi. Tadā assamato avidūre ekasmiṁ vammikapāde eko tittiro vasati. So sāyaṁ pātaṁ tasmiṁ vammikamatthake ṭhatvā mahāvassitaṁ vassati. Taṁ sutvā eko luddako: “Tittirena bhavitabban”-ti cintetvā saddasaññāya tattha gantvā taṁ vadhitvā ādāya gato.

Bodhisatto tassa saddaṁ asuṇanto: “Asukaṭṭhāne tittiro vasati, kiṁ nu kho tassa saddo na sūyatī” ti tāpase pucchi. Te tassa tamatthaṁ ārocesuṁ. So ubho pi tāni kāraṇāni saṁsandetvā isigaṇamajjhe imaṁ gāthamāha.

1. Accuggatātibalatā, ativelaṁ pabhāsitā,
Vācā hanati dummedhaṁ, tittiraṁ vātivassitan-ti.

Tattha accuggatā ti atiuggatā. Atibalatā ti punappunaṁ bhāsanena atibalasabhāvā. Ativelaṁ pabhāsitā ti atikkantavelā pamāṇātikkamena bhāsitā. Tittiraṁ vātivassitan-ti yathā tittiraṁ ativassitaṁ hanati, tathā evarūpā vācā dummedhaṁ bālapuggalaṁ hanatīti.

Evaṁ bodhisatto isigaṇassa ovādaṁ datvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

Satthā: “Na, bhikkhave, kokāliko idāneva attano vacanaṁ nissāya naṭṭho, pubbe pi naṭṭhoyevā” ti vatvā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā mukharatāpaso kokāliko ahosi, isigaṇo buddhaparisā, gaṇasatthā pana aham-eva ahosin”-ti.

Tittirajātakavaṇṇanā sattamā