Ja 118: Vaṭṭajātakavaṇṇanā

Nācintayanto puriso ti idaṁ satthā jetavane viharanto uttaraseṭṭhiputtaṁ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṁ kira uttaraseṭṭhi nāma ahosi mahāvibhavo. Tassa bhariyāya kucchiyaṁ eko puññavā satto brahmalokā cavitvā paṭisandhiṁ gahetvā vayappatto abhirūpo pāsādiko ahosi {1.433} brahmavaṇṇī. Atha ekadivasaṁ sāvatthiyaṁ kattikachaṇe nakkhatte ghuṭṭhe sabbo loko nakkhattanissito ahosi. Tassa sahāyakā aññe seṭṭhiputtā sapajāpatikā ahesuṁ. Uttaraseṭṭhiputtassa pana dīgharattaṁ brahmaloke vasitattā kilesesu cittaṁ na allīyati. Athassa sahāyakā: “Uttaraseṭṭhiputtassa pi ekaṁ itthiṁ ānetvā nakkhattaṁ kīḷissāmā” ti sammantayitvā taṁ upasaṅkamitvā: “Samma, imasmiṁ nagare kattikachaṇo ghuṭṭho, tuyham-pi ekaṁ itthiṁ ānetvā nakkhattaṁ kīḷissāmā” ti āhaṁsu. “Na me attho itthiyā” ti ca vutte pi punappunaṁ nibandhitvā sampaṭicchāpetvā ekaṁ vaṇṇadāsiṁ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṁ katvā tassa gharaṁ netvā: “Tvaṁ seṭṭhiputtassa santikaṁ gacchā” ti sayanigharaṁ pesetvā nikkhamiṁsu. Taṁ sayanigharaṁ paviṭṭham-pi seṭṭhiputto neva oloketi, nālapati. Sā cintesi: “Ayaṁ evaṁ rūpasobhaggappattaṁ uttamavilāsasampannaṁ maṁ neva oloketi, nālapati, idāni naṁ attano itthikuttalīlāya olokāpessāmī” ti itthilīlaṁ dassentī pahaṭṭhākārena aggadante vivaritvā hasitaṁ akāsi. Seṭṭhiputto oloketvā dantaṭṭhike nimittaṁ gaṇhi. Athassa aṭṭhikasaññā uppajji, sakalam-pi taṁ sarīraṁ aṭṭhikasaṅkhalikā viya paññāyi. So tassā paribbayaṁ datvā: “Gacchā” ti uyyojesi.

Taṁ tassa gharā otiṇṇaṁ eko issaro antaravīthiyaṁ disvā paribbayaṁ datvā attano gharaṁ nesi, sattāhe vītivatte nakkhattaṁ ositaṁ. Vaṇṇadāsiyā mātā dhītu āgamanaṁ adisvā seṭṭhiputtānaṁ santikaṁ gantvā: “Kahaṁ sā” ti pucchi. Te uttaraseṭṭhiputtassa gharaṁ gantvā: “Kahaṁ sā” ti pucchiṁsu. “Taṅkhaṇaññeva tassā paribbayaṁ datvā uyyojesin”-ti. Athassā mātā rodantī: “Dhītaraṁ me na passāmi, dhītaraṁ me samānethā” ti uttaraseṭṭhiputtaṁ ādāya rañño santikaṁ agamāsi. Rājā aṭṭaṁ vinicchinanto: “Ime te seṭṭhiputtā vaṇṇadāsiṁ ānetvā tuyhaṁ adaṁsū” ti pucchi. “Āma, devā” ti. “Idāni sā kahan”-ti? “Na jānāmi, taṅkhaṇaññeva naṁ uyyojesin”-ti. “Idāni taṁ samānetuṁ sakkosī” ti? “Na sakkomi, devā” ti. Rājā: “Sace samānetuṁ na sakkoti, rājāṇamassa karothā” ti āha. Atha naṁ pacchābāhaṁ bandhitvā: “Rājāṇaṁ karissāmā” ti gahetvā pakkamiṁsu. “Seṭṭhiputtaṁ kira vaṇṇadāsiṁ samānetuṁ asakkontaṁ rājā rājāṇaṁ kāretī” ti sakalanagaraṁ ekakolāhalaṁ ahosi. Mahājano ure hatthe ṭhapetvā: “Kiṁ nāmetaṁ, sāmi, attano te ananucchavikaṁ laddhan”-ti paridevati. Seṭṭhi pi puttassa pacchato pacchato paridevanto gacchati.

Seṭṭhiputto cintesi: “Idaṁ mayhaṁ evarūpaṁ {1.434} dukkhaṁ agāre vasanabhāvena uppannaṁ. Sace ito muccissāmi, mahāgotamasammāsambuddhassa santike pabbajissāmī” ti. Sā pi kho vaṇṇadāsī taṁ kolāhalasaddaṁ sutvā: “Kiṁsaddo nāmeso” ti pucchitvā taṁ pavattiṁ sutvā vegena otaritvā: “Ussaratha, ussaratha, sāmī, maṁ rājapurisānaṁ daṭṭhuṁ dethā” ti attānaṁ dassesi. Rājapurisā taṁ disvā mātaraṁ paṭicchāpetvā seṭṭhiputtaṁ muñcitvā pakkamiṁsu. So sahāyakaparivuto va nadiṁ gantvā sasīsaṁ nhāyitvā gehaṁ gantvā bhuttapātarāso mātāpitaro vanditvā pabbajjaṁ anujānāpetvā cīvarasāṭake ādāya mahantena parivārena satthu santikaṁ gantvā vanditvā pabbajjaṁ yācitvā pabbajjañca upasampadañca labhitvā avissaṭṭhakammaṭṭhāno vipassanaṁ vaḍḍhetvā na cirasseva arahatte patiṭṭhāsi.

Athekadivasaṁ dhammasabhāyaṁ sannipatitā bhikkhū: “Āvuso, uttaraseṭṭhiputto attano bhaye uppanne sāsanassa guṇaṁ jānitvā ‘imamhā dukkhā muccamāno pabbajissāmī’ ti cintetvā tena sucintitena maraṇamutto ceva, pabbajito ca aggaphale patiṭṭhito” ti tassa guṇakathaṁ kathesuṁ. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, uttaraseṭṭhiputto va attano bhaye uppanne ‘iminā upāyena imamhā dukkhā muccissāmī’ ti cintetvā maraṇabhayā mutto, atīte paṇḍitā pi attano bhaye uppanne ‘iminā upāyena imamhā dukkhā muccissāmā’ ti cintetvā maraṇabhayato mucciṁsuyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto cutipaṭisandhivasena parivattanto vaṭṭakayoniyaṁ nibbatti. Tadā eko vaṭṭakaluddako araññā bahū vaṭṭake āharitvā gehe ṭhapetvā gocaraṁ datvā mūlaṁ gahetvā āgatāgatānaṁ hatthe vaṭṭake vikkiṇanto jīvikaṁ kappeti. So ekadivasaṁ bahūhi vaṭṭakehi saddhiṁ bodhisattam-pi gahetvā ānesi. Bodhisatto cintesi: “Sacāhaṁ iminā dinnaṁ gocarañca pānīyañca paribhuñjissāmi, ayaṁ maṁ gahetvā āgatānaṁ manussānaṁ dassati. Sace pana na paribhuñjissāmi, ahaṁ milāyissāmi, atha maṁ milāyantaṁ disvā manussā na gaṇhissanti. Evaṁ me sotthi bhavissati, imaṁ upāyaṁ karissāmī” ti. So tathā karonto milāyitvā aṭṭhicammamatto ahosi. Manussā taṁ disvā na gaṇhiṁsu. Luddako bodhisattaṁ ṭhapetvā {1.435} sesesu vaṭṭakesu parikkhīṇesu pacchiṁ nīharitvā dvāre ṭhapetvā bodhisattaṁ hatthatale katvā: “Kiṁ nu kho ayaṁ vaṭṭako” ti cintetvā oloketuṁ āraddho. Athassa pamattabhāvaṁ ñatvā bodhisatto pakkhe pasāretvā uppatitvā araññam-eva gato. Aññe vaṭṭakā taṁ disvā: “Kiṁ nu kho na paññāyasi, kahaṁ gatosī” ti pucchitvā: “Luddakena gahitomhī” ti vutte: “Kinti katvā muttosī” ti pucchiṁsu. Bodhisatto: “Ahaṁ tena dinnaṁ gocaraṁ aggahetvā pānīyaṁ apivitvā upāyacintāya mutto” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

1. Nācintayanto puriso, visesamadhigacchati,
Cintitassa phalaṁ passa, muttosmi vadhabandhanā ti.

Tatthāyaṁ piṇḍattho: puriso dukkhaṁ patvā: “Iminā nāma upāyena imamhā dukkhā muccissāmī” ti acintayanto attano dukkhā mokkhasaṅkhātaṁ visesaṁ nādhigacchati. Idāni pana mayā cintitakammassa phalaṁ passa. Teneva upāyena muttosmi vadhabandhanā, maraṇato ca bandhanato ca muttosmi ahanti. Evaṁ bodhisatto attanā katakāraṇaṁ ācikkhi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā maraṇamutto vaṭṭako aham-eva ahosin”-ti.

Vaṭṭajātakavaṇṇanā aṭṭhamā