Ja 124: Ambajātakavaṇṇanā

Vāyametheva puriso ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ vattasampannaṁ bhikkhuṁ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī kulaputto sāsane uraṁ datvā pabbajito vattasampanno ahosi, ācariyupajjhāyavattāni pānīyaparibhojanīyauposathāgārajantāgharādivattāni ca sādhukaṁ karoti, cuddasasu mahāvattesu asītikhandhakavattesu ca paripūrakārī yeva hoti, vihāraṁ sammajjati, pariveṇaṁ vitakkamāḷakaṁ vihāramaggaṁ sammajjati, manussānaṁ pānīyaṁ deti. Manussā tassa vattasampattiyaṁ pasīditvā pañcasatamattāni dhuvabhattāni adaṁsu, mahālābhasakkāro uppajji. Taṁ nissāya bahūnaṁ phāsuvihāro jāto. Athekadivasaṁ dhammasabhāyaṁ bhikkhū kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, asuko nāma bhikkhu attano vattasampattiyā mahantaṁ lābhasakkāraṁ nibbattesi, etaṁ ekaṁ nissāya bahūnaṁ phāsuvihāro jāto” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave {1.450}, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepāyaṁ bhikkhu vattasampanno, pubbepetaṁ ekaṁ nissāya pañca isisatāni phalāphalatthāya araññaṁ agantvā eteneva ānītaphalāphalehi yāpesun”-ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṁ pabbajitvā pañcasataisiparivāro pabbatapāde vihāsi. Tadā himavante caṇḍo nidāgho ahosi, tattha tattha pānīyāni chijjiṁsu, tiracchānā pānīyaṁ alabhamānā kilamanti. Atha tesu tāpasesu eko tāpaso tesaṁ pipāsadukkhaṁ disvā ekaṁ rukkhaṁ chinditvā doṇiṁ katvā pānīyaṁ ussiñcitvā doṇiṁ pūretvā tesaṁ pānīyaṁ adāsi. Bahūsu sannipatitvā pānīyaṁ pivantesu tāpasassa phalāphalatthāya gamanokāso nāhosi. So nirāhāro pi pānīyaṁ deti yeva. Migagaṇā cintesuṁ: “Ayaṁ amhākaṁ pānīyaṁ dento phalāphalatthāya gantuṁ okāsaṁ na labhati, nirāhāratāya ativiya kilamati, handamayaṁ katikaṁ karomā” ti. Te katikaṁ akaṁsu: “Ito paṭṭhāya pānīyaṁ pivanatthāya āgacchantena attano balānurūpena phalāphalaṁ gahetvāva āgantabban”-ti. Te tato paṭṭhāya ekeko tiracchāno attano attano balānurūpena madhuramadhurāni ambajambupanasādīnigahetvāva āgacchati. Ekassa atthāya ābhataṁ phalāphalaṁ aḍḍhateyyasakaṭabhārappamāṇaṁ ahosi. Pañcasatatāpasā tadeva paribhuñjanti. Atirekaṁ chaḍḍiyittha.

Bodhisatto taṁ disvā: “Ekaṁ nāma vattasampannaṁ nissāya ettakānaṁ tāpasānaṁ phalāphalatthāya agantvā yāpanaṁ uppannaṁ, vīriyaṁ nāma kātabbamevā” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

1. Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito,
Vāyāmassa phalaṁ passa, bhuttā ambā anītihan-ti.

Tatrāyaṁ saṅkhepattho: paṇḍito attano vattapūraṇādike kammasmiṁ vāyametheva, na ukkaṇṭheyya. Kiṁkāraṇā? Vāyāmassa nipphalatāya abhāvato. Iti mahāsatto {1.451} “vāyāmo nāmesa saphalo va hotī” ti isigaṇaṁ ālapanto: “Vāyāmassa phalaṁ passā” ti āha. Kīdisaṁ? Bhuttā ambā anītihaṁ. Tattha ambā ti desanāmattaṁ, tehi pana nānappakārāni phalāphalāni ābhatāni. Tesu sampannatarānaṁ ussannatarānaṁ vā vasena: “Ambā” ti vuttaṁ. Ye imehi pañcahi isisatehi sayaṁ araññaṁ agantvā ekassa atthāya ānītā ambā bhuttā, idaṁ vāyāmassa phalaṁ. Tañca kho pana anītihaṁ, “iti āha iti āhā” ti evaṁ itihītihena gahetabbaṁ na hoti, paccakkham-eva taṁ phalaṁ passāti. Evaṁ mahāsatto isigaṇassa ovādaṁ adāsi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā vattasampanno tāpaso ayaṁ bhikkhu ahosi, gaṇasatthā pana aham-eva ahosin”-ti.

Ambajātakavaṇṇanā catutthā