Dutiyo Bhāgo (151-300)

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Jātaka-aṭṭhakathā

2. Dukanipāto

1. Daḷhavaggo

Ja 151: Rājovādajātakavaṇṇanā

Daḷhaṁ {2.1} daḷhassa khipatī ti idaṁ satthā jetavane viharanto rājovādaṁ ārabbha kathesi. So tesakuṇajātake (Ja. 521) āvi bhavissati.

Ekasmiṁ pana divase kosalarājā ekaṁ agatigataṁ dubbinicchayaṁ aḍḍaṁ vinicchinitvā bhuttapātarāso allahattho va alaṅkatarathaṁ abhiruyha satthu santikaṁ gantvā phullapadumasassirikesu pādesu nipatitvā satthāraṁ vanditvā ekamantaṁ nisīdi. Atha naṁ satthā etad-avoca: “handa kuto nu tvaṁ, mahārāja, āgacchasi divā divassā” ti. “Bhante, ajja ekaṁ agatigataṁ dubbinicchayaṁ aḍḍaṁ vinicchinanto okāsaṁ alabhitvā idāni taṁ tīretvā bhuñjitvā allahattho va tumhākaṁ upaṭṭhānaṁ āgatomhī” ti. Satthā: “Mahārāja, dhammena samena aḍḍavinicchayaṁ nāma kusalaṁ, saggamaggo esa. Anacchariyaṁ kho panetaṁ, yaṁ tumhe mādisassa sabbaññubuddhassa santikā ovādaṁ labhamānā dhammena samena aḍḍaṁ vinicchineyyātha. Etadeva acchariyaṁ, yaṁ pubbe rājāno asabbaññūnam-pi paṇḍitānaṁ vacanaṁ sutvā dhammena samena aḍḍaṁ vinicchinantā cattāri agatigamanāni vajjetvā dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṁ kāretvā saggapuraṁ pūrayamānā agamiṁsū” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte {2.2} bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṁ paṭisandhiṁ gahetvā laddhagabbhaparihāro sotthinā mātukucchimhā nikkhami. Nāmaggahaṇadivase panassa: “Brahmadattakumāro” tveva nāmaṁ akaṁsu. So anupubbena vayappatto soḷasavassakāle takkasilaṁ gantvā sabbasippesu nipphattiṁ patvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena samena rajjaṁ kāresi, chandādivasena agantvā vinicchayaṁ anusāsi. Tasmiṁ evaṁ dhammena rajjaṁ kārente amaccā pi dhammeneva vohāraṁ vinicchiniṁsu. Vohāresu dhammena vinicchayamānesu kūṭaḍḍakārakā nāma nāhesuṁ, tesaṁ abhāvā aḍḍatthāya rājaṅgaṇe uparavo pacchijji. Amaccā divasam-pi vinicchayaṭṭhāne nisīditvā kañci vinicchayatthāya āgacchantaṁ adisvā uṭṭhāya pakkamanti, vinicchayaṭṭhānaṁ chaḍḍetabbabhāvaṁ pāpuṇi.

Bodhisatto cintesi: “mayi dhammena rajjaṁ kārente vinicchayaṭṭhānaṁ āgacchantā nāma natthi, uparavo pacchijji, vinicchayaṭṭhānaṁ chaḍḍetabbabhāvaṁ pattaṁ, idāni mayā attano aguṇaṁ pariyesituṁ vaṭṭati ‘ayaṁ nāma me aguṇo’ ti sutvā taṁ pahāya guṇesu yeva vattissāmī” ti. Tato paṭṭhāya: “Atthi nu kho me koci aguṇavādī” ti pariggaṇhanto antovaḷañjakānaṁ antare kañci aguṇavādiṁ adisvā attano guṇakatham-eva sutvā: “Ete mayhaṁ bhayenā pi aguṇaṁ avatvā guṇam-eva vadeyyun”-ti bahivaḷañjanake pariggaṇhanto tatthā pi adisvā antonagare pariggaṇhi. Bahinagare catūsu dvāresu catugāmake pariggaṇhi. Tatthā pi kañci aguṇavādiṁ adisvā attano guṇakatham-eva sutvā: “Janapadaṁ pariggaṇhissāmī” ti amacce rajjaṁ paṭicchāpetvā rathaṁ āruyha sārathim-eva gahetvā aññātakavesena nagarā nikkhamitvā janapadaṁ pariggaṇhamāno yāva paccantabhūmiṁ gantvā kañci aguṇavādiṁ {2.3} adisvā attano guṇakatham-eva sutvā paccantasīmato mahāmaggena nagarābhimukho yeva nivatti.

Tasmiṁ pana kāle balliko nāma kosalarājā pi dhammena rajjaṁ kārento aguṇakathaṁ gavesanto hutvā antovaḷañjakādīsu aguṇavādiṁ adisvā attano guṇakatham-eva sutvā janapadaṁ pariggaṇhanto taṁ padesaṁ agamāsi. Te ubho pi ekasmiṁ ninnaṭṭhāne sakaṭamagge abhimukhā ahesuṁ, rathassa ukkamanaṭṭhānaṁ natthi. Atha ballikarañño sārathi bārāṇasirañño sārathiṁ: “Tava rathaṁ ukkamāpehī” ti āha. So pi: “Ambho sārathi, tava rathaṁ ukkamāpehi, imasmiṁ rathe bārāṇasirajjasāmiko brahmadattamahārājā nisinno” ti āha. Itaro pi naṁ: “Ambho sārathi, imasmiṁ rathe kosalarajjasāmiko ballikamahārājā nisinno, tava rathaṁ ukkamāpetvā amhākaṁ rañño rathassa okāsaṁ dehī” ti āha. Bārāṇasirañño sārathi: “Ayam-pi kira rājā yeva, kiṁ nu kho kātabban”-ti cintento: “Attheso upāyo” ti vayaṁ pucchitvā: “Daharassa rathaṁ ukkamāpetvā mahallakassa okāsaṁ dāpessāmī” ti sanniṭṭhānaṁ katvā taṁ sārathiṁ kosalarañño vayaṁ pucchitvā pariggaṇhanto ubhinnam-pi samānavayabhāvaṁ ñatvā rajjaparimāṇaṁ balaṁ dhanaṁ yasaṁ jātiṁ gottaṁ kulapadesanti sabbaṁ pucchitvā: “Ubho pi tiyojanasatikassa rajjassa sāmino samānabaladhanayasajātigottakulapadesā” ti ñatvā: “Sīlavantassa okāsaṁ dassāmī” ti cintetvā: “Bho sārathi, tumhākaṁ rañño sīlācāro kīdiso” ti pucchi. So: “Ayañca ayañca amhākaṁ rañño sīlācāro” ti attano rañño aguṇam-eva guṇato pakāsento paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Daḷhaṁ daḷhassa khipati, balliko mudunā muduṁ,
Sādhum-pi sādhunā jeti, asādhum-pi asādhunā,
Etādiso ayaṁ rājā, maggā uyyāhi sārathī ti.

Tattha {2.4} daḷhaṁ daḷhassa khipatī ti yo daḷho hoti balavadaḷhena pahārena vā vacanena vā jinitabbo, tassa daḷham-eva pahāraṁ vā vacanaṁ vā khipati. Evaṁ daḷho va hutvā taṁ jinātīti dasseti. Balliko ti tassa rañño nāmaṁ. Mudunā mudun-ti mudupuggalaṁ sayam-pi mudu hutvā mudunāva upāyena jināti. Sādhum-pi sādhunā jetī ti ye sādhū sappurisā, te sayam-pi sādhu hutvā sādhunāva upāyena jināti. Asādhum-pi asādhunā ti ye pana asādhū, te sayam-pi asādhu hutvā asādhunāva upāyena jinātīti dasseti. Etādiso ayaṁ rājā ti ayaṁ amhākaṁ kosalarājā sīlācārena evarūpo. Maggā uyyāhi sārathī ti attano rathaṁ maggā ukkamāpetvā uyyāhi, uppathena yāhi, amhākaṁ rañño maggaṁ dehīti vadati.

Atha naṁ bārāṇasirañño sārathi: “Ambho, kiṁ pana tayā attano rañño guṇakathā kathitā” ti vatvā: “Āmā” ti vutte: “Yadi pana ete guṇāti vadasi, aguṇā pana kīdisī” ti vatvā: “Ete tāva aguṇā hontu, tumhākaṁ pana rañño kīdiso guṇo” ti vutte: “Tena hi suṇāhī” ti dutiyaṁ gāthamāha.

2. Akkodhena jine kodhaṁ, asādhuṁ sādhunā jine,
Jine kadariyaṁ dānena, saccenālikavādinaṁ,
Etādiso ayaṁ rājā, maggā uyyāhi sārathī ti.

Tattha etādiso ti etehi: “Akkodhena jine kodhan”-ti ādivasena vuttehi guṇehi samannāgato. Ayañhi kuddhaṁ puggalaṁ sayaṁ akkodho hutvā akkodhena jināti, asādhuṁ pana sayaṁ sādhu hutvā sādhunāva upāyena jināti, kadariyaṁ thaddhamacchariṁ sayaṁ dāyako hutvā dānena jināti. Saccenālikavādinan-ti musāvādiṁ sayaṁ saccavādī hutvā saccena jināti. Maggā uyyāhi sārathīti, samma sārathi, maggato apagaccha. Evaṁvidhasīlācāraguṇayuttassa amhākaṁ rañño maggaṁ dehi, amhākaṁ rājā maggassa anucchavikoti.

Evaṁ vutte ballikarājā ca sārathi ca ubho pi rathā otaritvā asse mocetvā rathaṁ apanetvā bārāṇasirañño maggaṁ adaṁsu. Bārāṇasirājā ballikarañño: “Raññā nāma idañcidañca kātuṁ {2.5} vaṭṭatī” ti ovādaṁ datvā bārāṇasiṁ gantvā dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuraṁ pūresi. Ballikarājā pi tassa ovādaṁ gahetvā janapadaṁ pariggahetvā attano aguṇavādiṁ adisvāva sakanagaraṁ gantvā dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuram-eva pūresi.

Satthā kosalarājassa ovādatthāya imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā ballikarañño sārathi moggallāno ahosi, ballikarājā ānando, bārāṇasirañño sārathi sāriputto, bārāṇasirājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Rājovādajātakavaṇṇanā paṭhamā