Ja 176: Kaḷāyamuṭṭhijātakavaṇṇanā

Bālo {2.74} vatāyaṁ dumasākhagocaro ti idaṁ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṁ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye vassakāle kosalarañño paccanto ku pi. Tattha ṭhitā yodhā dve tīṇi yuddhāni katvā paccatthike abhibhavituṁ asakkontā rañño sāsanaṁ pesesuṁ. Rājā akāle vassāne yeva nikkhamitvā jetavanasamīpe khandhāvāraṁ bandhitvā cintesi: “ahaṁ akāle nikkhanto, kandarapadarādayo udakapūrā, duggamo maggo, satthāraṁ upasaṅkamissāmi, so maṁ ‘kahaṁ gacchasi, mahārājā’ ti pucchissati, athāhaṁ etamatthaṁ ārocessāmi, na kho pana maṁ satthā samparāyikenevatthena anuggaṇhāti, diṭṭhadhammikenā pi anuggaṇhāti yeva, tasmiṁ sace me gamanena avuḍḍhi bhavissati, ‘akālo, mahārājā’ ti vakkhati. Sace pana vuḍḍi bhavissati, tuṇhī bhavissatī” ti. So jetavanaṁ pavisitvā satthāraṁ vanditvā ekamantaṁ nisīdi. Satthā: “Handa kuto nu tvaṁ, mahārāja, āgacchasi divā divassā” ti pucchi. “Bhante, ahaṁ paccantaṁ vūpasametuṁ nikkhanto ‘tumhe vanditvā gamissāmī’ ti āgatomhī” ti. Satthā: “Pubbe pi, mahārāja, rājāno senāya abbhuggacchamānāya paṇḍitānaṁ kathaṁ sutvā akāle abbhuggamanaṁ nāma na gamiṁsū” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako sabbatthakaamacco ahosi. Atha rañño paccante kupite paccantayodhā paṇṇaṁ pesesuṁ. Rājā vassakāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṁ bandhi, bodhisatto rañño santike aṭṭhāsi. Tasmiṁ khaṇe assānaṁ kaḷāye sedetvā āharitvā doṇiyaṁ pakkhipiṁsu. Uyyāne makkaṭesu eko makkaṭo rukkhā otaritvā tato kaḷāye gahetvā mukhaṁ pūretvā hatthehi pi gahetvā uppatitvā rukkhe nisīditvā khādituṁ ārabhi, athassa khādamānassa hatthako eko kaḷāyo bhūmiyaṁ pati. So mukhena ca hatthehi ca gahite sabbe {2.75} kaḷāye chaḍḍetvā rukkhā oruyha tam-eva kaḷāyaṁ olokento taṁ kaḷāyaṁ adisvāva puna rukkhaṁ abhiruhitvā aḍḍe sahassaparājito viya socamāno dummukho rukkhasākhāyaṁ nisīdi. Rājā makkaṭassa kiriyaṁ disvā bodhisattaṁ āmantetvā: “Passatha, kiṁ nāmetaṁ makkaṭena katan”-ti pucchi. Bodhisatto: “Mahārāja, bahuṁ anavaloketvā appaṁ oloketvā dubbuddhino bālā evarūpaṁ karontiyevā” ti vatvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Bālo vatāyaṁ dumasākhagocaro, paññā janinda nayimassa vijjati,
Kaḷāyamuṭṭhiṁ avakiriya kevalaṁ, ekaṁ kaḷāyaṁ patitaṁ gavesatī ti.

Tattha dumasākhagocaro ti makkaṭo. So hi dumasākhāsu gocaraṁ gaṇhāti, sāva assa gocaro sañcaraṇabhūmibhūtā, tasmā: “Dumasākhagocaro” ti vuccati. Janindā ti rājānaṁ ālapati. Rājā hi paramissarabhāvena janassa indoti janindo. Kaḷāyamuṭṭhin-ti caṇakamuṭṭhiṁ. “Kāḷarājamāsamuṭṭhin”-ti pi vadanti yeva. Avakiriyā ti avakiritvā. Kevalan-ti sabbaṁ. Gavesatī ti bhūmiyaṁ patitaṁ ekam-eva pariyesati.

Evaṁ vatvā puna bodhisatto taṁ upasaṅkamitvā rājānaṁ āmantetvā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Evam-eva mayaṁ rāja, ye caññe atilobhino,
Appena bahuṁ jiyyāma, kaḷāyeneva vānaro ti.

Tatrāyaṁ saṅkhepattho: mahārāja, evam-eva mayañca ye caññe lobhābhibhūtā janā sabbe pi appena bahuṁ jiyyāma. Mayañhi etarahi akāle vassānasamaye maggaṁ gacchantā appakassa atthassa kāraṇā bahukā atthā parihāyāma. Kaḷāyeneva vānaro ti yathā ayaṁ vānaro ekaṁ kaḷāyaṁ pariyesamāno tenekena kaḷāyena sabbakaḷāyehi parihīno, evaṁ mayam-pi {2.76} akālena kandarapadarādīsu pūresu gacchamānā appamattakaṁ atthaṁ pariyesamānā bahūhi hatthivāhanaassavāhanādīhi ceva balakāyena ca parihāyissāma. Tasmā akāle gantuṁ na vaṭṭatīti rañño ovādaṁ adāsi.

Rājā tassa kathaṁ sutvā tato nivattitvā bārāṇasim-eva pāvisi. Corāpi: “Rājā kira coramaddanaṁ karissāmīti nagarā nikkhanto” ti sutvā paccantato palāyiṁsu. Paccuppanne pi corā: “Kosalarājā kira nikkhanto” ti sutvā palāyiṁsu. Rājā satthu dhammadesanaṁ sutvā uṭṭhāyāsanā vanditvā padakkhiṇaṁ katvā sāvatthim-eva pāvisi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana aham-eva ahosin”-ti.

Kaḷāyamuṭṭhijātakavaṇṇanā chaṭṭhā