2. Dukanipāto

6. Nataṁdaḷhavaggo

Ja 201: Bandhanāgārajātakavaṇṇanā

Na {2.139} taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā ti idaṁ satthā jetavane viharanto bandhanāgāraṁ ārabbha kathesi. Tasmiṁ kira kāle bahū sandhicchedakapanthaghātakacore ānetvā kosalarañño dassesuṁ. Te rājā addubandhanarajjubandhanasaṅkhalikabandhanehi bandhāpesi. Tiṁsamattā jānapadā bhikkhū satthāraṁ daṭṭhukāmā āgantvā disvā vanditvā punadivase piṇḍāya carantā bandhanāgāraṁ gantvā te core disvā piṇḍapātapaṭikkantā sāyanhasamaye tathāgataṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, ajja amhehi piṇḍāya carantehi bandhanāgāre bahū corā addubandhanādīhi baddhā mahādukkhaṁ anubhavantā diṭṭhā, te tāni bandhanāni chinditvā palāyituṁ na sakkonti, atthi nu kho tehi bandhanehi thirataraṁ nāma aññaṁ bandhanan”-ti pucchiṁsu. Satthā: “Bhikkhave, kiṁ bandhanāni nāmetāni, yaṁ panetaṁ dhanadhaññaputtadārādīsu taṇhāsaṅkhātaṁ kilesabandhanaṁ, etaṁ etehi bandhanehi sataguṇena sahassaguṇena thirataraṁ, evaṁ mahantam-pi panetaṁ ducchindaniyaṁ bandhanaṁ porāṇakapaṇḍitā chinditvā himavantaṁ pavisitvā pabbajiṁsū” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto ekasmiṁ duggatagahapatikule nibbatti, tassa vayappattassa pitā kālamakāsi. So bhatiṁ katvā mātaraṁ posesi, athassa mātā anicchamānasseva ekaṁ kuladhītaraṁ gehe katvā aparabhāge kālamakāsi. Bhariyāyapissa kucchiyaṁ gabbho patiṭṭhāsi. So gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṁ ajānanto: “Bhadde, tvaṁ bhatiṁ katvā jīvāhi, ahaṁ pabbajissāmī” ti āha. Sāpi: “Gabbho me patiṭṭhito, mayi {2.140} vijātāya dārakaṁ disvā pabbajissasī” ti āha. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā tassā vijātakāle: “Bhadde, tvaṁ sotthinā vijātā, idānāhaṁ pabbajissāmī” ti āpucchi. Atha naṁ sā: “Puttakassa tāva thanapānato apagamanakālaṁ āgamehī” ti vatvā puna gabbhaṁ gaṇhi.

So cintesi: “imaṁ sampaṭicchāpetvā gantuṁ na sakkā, imissā anācikkhitvāva palāyitvā pabbajissāmī” ti. So tassā anācikkhitvā ratthibhāge uṭṭhāya palāyi. Atha naṁ nagaraguttikā aggahesuṁ. So: “Ahaṁ, sāmi, mātuposako nāma, vissajjetha man”-ti tehi attānaṁ vissajjāpetvā ekasmiṁ ṭhāne vasitvā aggadvāreneva nikkhamitvā himavantaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṁ kīḷanto vihāsi. So tattha vasanto: “Evarūpam-pi nāma me ducchindaniyaṁ puttadārabandhanaṁ kilesabandhanaṁ chinditan”-ti udānaṁ udānento imā gāthā avoca:

1. Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṁ dārujapabbajañca,
Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā.

2. Etaṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā, ohārinaṁ sīthilaṁ duppamuñcaṁ,
Etam-pi chetvāna vajanti dhīrā, anapekkhino kāmasukhaṁ pahāyā ti.

Tattha dhīrā ti dhitimantā, dhikkatapāpāti dhīrā. Atha vā dhī vuccati paññā, tāya paññāya samannāgatāti dhīrā, buddhā paccekabuddhā buddhasāvakā {2.141} bodhisattā ca ime dhīrā nāma. Yadāyasanti ādīsu yaṁ saṅkhalikasaṅkhātaṁ ayasā nibbattaṁ āyasaṁ, yaṁ addubandhanasaṅkhātaṁ dārujaṁ, yañca pabbajatiṇehi vā aññehi vā vākādīhi rajjuṁ katvā katarajjubandhanaṁ, taṁ āyasādiṁ chindituṁ sakkuṇeyyabhāvena dhīrā daḷhaṁ thiranti nāhu na kathenti. Sārattarattā ti sārattā hutvā rattā, balavarāgarattā ti attho. Maṇikuṇḍalesū ti maṇīsu ca kuṇḍalesu ca, maṇiyuttesu vā kuṇḍalesu.

Etaṁ daḷhan-ti ye maṇikuṇḍalesu sārattarattā, tesaṁ yo ca sārāgo, yā ca tesaṁ puttadāresu apekkhā taṇhā, etaṁ kilesamayaṁ bandhanaṁ daḷhaṁ thiranti dhīrā āhu. Ohārinan-ti ākaḍḍhitvā catūsu apāyesu pātanato avaharati heṭṭhā haratīti ohārinaṁ. Sithilan-ti bandhanaṭṭhāne chavicammamaṁsāni na chindati, lohitaṁ na nīharati, bandhanabhāvam-pi na jānāpeti, thalapathajalapathādīsu kammāni kātuṁ detīti sithilaṁ. Duppamuñcan-ti taṇhālobhavasena hi ekavāram-pi uppannaṁ kilesabandhanaṁ daṭṭhaṭṭhānato kacchapo viya dummocayaṁ hotīti duppamuñcaṁ. Etam-pi chetvānā ti etaṁ evaṁ daḷham-pi kilesabandhanaṁ ñāṇakhaggena chinditvā ayadāmāni chinditvā mattavaravāraṇā viya pañjare chinditvā sīhapotakā viya ca dhīrā vatthukāmakilesakāme ukkārabhūmiṁ viya jigucchamānā anapekkhino hutvā kāmasukhaṁ pahāya vajanti pakkamanti, pakkamitvā ca pana himavantaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā jhānasukhena vītināmentīti.

Evaṁ bodhisatto imaṁ udānaṁ udānetvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṁ. “Tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, bhariyā rāhulamātā, putto rāhulo, puttadāraṁ pahāya nikkhamitvā pabbajito puriso pana aham-eva ahosin”-ti.

Bandhanāgārajātakavaṇṇanā paṭhamā