Ja 210: Kandagalakajātakavaṇṇanā

Ambho ko nāmayaṁ rukkho ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto sugatālayaṁ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā: “Devadatto sugatālayaṁ akāsī” ti sutvā: “Na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṁ anukiriyaṁ karonto vināsaṁ patto, pubbe pi pāpuṇiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto himavantapadese rukkhakoṭṭakasakuṇayoniyaṁ nibbatti, “khadiravaniyo” tissa nāmaṁ ahosi. So khadiravane yeva gocaraṁ gaṇhi, tasseko kandagalako nāma sahāyo ahosi, so simbalipālibhaddakavane gocaraṁ gaṇhāti. So ekadivasaṁ khadiravaniyassa santikaṁ agamāsi. Khadiravaniyo: “Sahāyo me āgato” ti kandagalakaṁ gahetvā khadiravanaṁ pavisitvā khadirakhandhaṁ tuṇḍena paharitvā rukkhato pāṇake nīharitvā adāsi. Kandagalako dinne dinne madhurapūve viya chinditvā chinditvā khādi. Tassa khādantasseva māno uppajji: “ayam-pi {2.163} rukkhakoṭṭakayoniyaṁ nibbatto, aham pi, kiṁ me etena dinnagocarena, sayam-eva khadiravane gocaraṁ gaṇhissāmī” ti. So khadiravaniyaṁ āha: “samma, mā tvaṁ dukkhaṁ anubhavi, aham-eva khadiravane gocaraṁ gaṇhissāmī” ti.

Atha naṁ so: “Handa tvaṁ samma, simbalipālibhaddakādivane nissāre gocaraggahaṇakule jāto, khadirā nāma jātasārā thaddhā, mā te etaṁ ruccī” ti āha. Kandagalako: “Kiṁ dānāhaṁ na rukkhakoṭṭakayoniyaṁ nibbatto” ti tassa vacanaṁ anādiyitvā vegena gantvā khadirarukkhaṁ tuṇḍena pahari. Tāvadevassa tuṇḍaṁ bhijji, akkhīni nikkhamanākārappattāni jātāni, sīsaṁ phalitaṁ. So khandhe patiṭṭhātuṁ asakkonto bhūmiyaṁ patitvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Ambho ko nāmayaṁ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako,
Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṁ vibhijjitan-ti.

Tattha ambho ko nāmayaṁ rukkho ti, bho khadiravaniya, ko nāma ayaṁ rukkho. “Ko nāma so” ti pi pāṭho. Sinnapatto ti sukhumapatto. Yattha ekappahārenā ti yasmiṁ rukkhe ekeneva pahārena. Uttamaṅgaṁ vibhijjitan-ti sīsaṁ bhinnaṁ, na kevalañca sīsaṁ, tuṇḍam-pi bhinnaṁ. So vedanāppattatāya khadirarukkhaṁ: “Kiṁ rukkho nāmeso” ti jānituṁ asakkonto vedanāppatto hutvā imāya gāthāya vippala pi.

Taṁ vacanaṁ sutvā khadiravaniyo dutiyaṁ gāthamāha.

2. Acāri vatāyaṁ vitudaṁ vanāni, kaṭṭhaṅgarukkhesu asārakesu,
Athāsadā khadiraṁ jātasāraṁ, yatthabbhidā garuḷo uttamaṅgan-ti.

Tattha {2.164} acāri vatāyan-ti acari vata ayaṁ. Vitudaṁ vanānī ti nissārasimbalipālibhaddakavanāni vitudanto vijjhanto. Kaṭṭhaṅgarukkhesū ti vanakaṭṭhakoṭṭhāsesu rukkhesu. Asārakesū ti nissāresu pālibhaddakasimbali-ādīsu. Athāsadā khadiraṁ jātasāran-ti atha potakakālato paṭṭhāya jātasāraṁ khadiraṁ sampāpuṇi. Yatthabbhidā garuḷo uttamaṅganti yatthabbhidā ti yasmiṁ khadire abhindi padālayi. Garuḷo ti sakuṇo. Sabbasakuṇānañhetaṁ sagāravasappatissa vacanaṁ.

Iti naṁ khadiravaniyo vatvā: “Bho kandagalaka, yattha tvaṁ uttamaṅgaṁ abhindi, khadiro nāmeso sārarukkho” ti āha. So tattheva jīvitakkhayaṁ pāpuṇi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kandagalako devadatto ahosi, khadiravaniyo pana aham-eva ahosin”-ti.

Kandagalakajātakavaṇṇanā dasamā

Nataṁdaḷhavaggo chaṭṭho

Tassuddānaṁ:

Bandhanāgāraṁ keḷisīlaṁ, khaṇḍaṁ vīrakagaṅgeyyaṁ,
Kuruṅgamassakañceva, susumārañca kukkuṭaṁ,
Kandagalakanti te dasa.