Ja 215: Kacchapajātakavaṇṇanā

Avadhī vata attānan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto kokālikaṁ ārabbha kathesi. Vatthu mahātakkārijātake (Ja. 481 aka takkārijātakaṁ) āvi-bhavissati.

Ekasmiñhi antovasse dve aggasāvakā gaṇaṁ pahāya vivittāvāsaṁ vasitukāmā satthāraṁ āpucchitvā kokālikaraṭṭhe kokālikassa vasanaṭṭhānaṁ gantvā taṁ evamāhaṁsu: “Āvuso kokālika, taṁ {4.243} nissāya amhākaṁ, amhe ca nissāya tava phāsuvihāro bhavissati, imaṁ temāsaṁ idha vaseyyāmā” ti. “Ko panāvuso, maṁ nissāya tumhākaṁ phāsuvihāro” ti. Sace tvaṁ āvuso: “Dve aggasāvakā idha viharantī” ti kassaci nāroceyyāsi, mayaṁ sukhaṁ vihareyyāma, ayaṁ taṁ nissāya amhākaṁ phāsuvihāroti. “Atha tumhe nissāya mayhaṁ ko phāsuvihāro” ti? “Mayaṁ tuyhaṁ antotemāsaṁ dhammaṁ vācessāma, dhammakathaṁ kathessāma, esa tuyhaṁ amhe nissāya phāsuvihāro” ti. “Vasathāvuso, yathājjhāsayenā” ti. So tesaṁ patirūpaṁ senāsanaṁ adāsi. Te phalasamāpattisukhena sukhaṁ vasiṁsu. Koci nesaṁ tattha vasanabhāvaṁ na jānāti.

Te vutthavassā pavāretvā: “Āvuso, taṁ nissāya sukhaṁ vutthāmha, satthāraṁ vandituṁ gacchāmā” ti taṁ āpucchiṁsu. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā te ādāya dhuragāme piṇḍāya cari. Therā katabhattakiccā gāmato nikkhamiṁsu. Kokāliko te uyyojetvā nivattitvā manussānaṁ ārocesi: “Upāsakā, tumhe tiracchānasadisā, dve aggasāvake temāsaṁ dhuravihāre vasante na jānittha, idāni te gatā” ti. Manussā: “Kasmā pana, bhante, amhākaṁ nārocitthā” ti vatvā bahuṁ sappitelādibhesajjañceva vatthacchādanañca gahetvā there upasaṅkamitvā vanditvā: “Khamatha no, bhante, mayaṁ tumhākaṁ aggasāvakabhāvaṁ na jānāma, ajja no kokālikabhadantassa vacanena ñātā, amhākaṁ anukampāya imāni bhesajjavatthacchādanāni gaṇhathā” ti āhaṁsu.

Kokāliko: “Therā appicchā santuṭṭhā, imāni vatthāni attanā aggahetvā mayhaṁ dassantī” ti cintetvā upāsakehi saddhiṁ yeva therānaṁ santikaṁ gato. Therā bhikkhuparipācitattā tato kiñci neva attanā gaṇhiṁsu, na kokālikassa dāpesuṁ. Upāsakā: “Bhante, idāni agaṇhantā puna amhākaṁ anukampāya idha āgaccheyyāthā” ti yāciṁsu. Therā anadhivāsetvā satthu santikaṁ agamiṁsu. Kokāliko: “Ime therā attanā agaṇhantā mayhaṁ na dāpesun”-ti āghātaṁ bandhi. Therā pi satthu santike thokaṁ vasitvā attano parivāre pañcabhikkhusate ca ādāya bhikkhusahassena saddhiṁ cārikaṁ caramānā kokālikaraṭṭhaṁ pattā. Te upāsakā paccuggamanaṁ katvā there ādāya tam-eva vihāraṁ netvā devasikaṁ mahāsakkāraṁ kariṁsu. Pahutaṁ bhesajjavatthacchādanaṁ {4.244} uppajji, therehi saddhiṁ āgatabhikkhū cīvarāni vicārentā saddhiṁ āgatānaṁ bhikkhūnaññeva denti, kokālikassa na denti, therā pi tassa na dāpenti. Kokāliko cīvaraṁ alabhitvā: “Pāpicchā sāriputtamoggallānā, pubbe dīyamānaṁ lābhaṁ aggahetvā idāni gaṇhanti, pūretuṁ na sakkā, aññe na olokentī” ti there akkosati paribhāsati. Therā: “Ayaṁ amhe nissāya akusalaṁ pasavatī” ti saparivārā nikkhamitvā: “Aññaṁ, bhante, katipāhaṁ vasathā” ti manussehi yāciyamānā pi nivattituṁ na icchiṁsu.

Atheko daharo bhikkhu āha: “upāsakā, kathaṁ therā vasissanti, tumhākaṁ kulūpako thero idha imesaṁ vāsaṁ na sahatī” ti. Te tassa santikaṁ gantvā: “Bhante, tumhe kira therānaṁ idha vāsaṁ na sahatha, gacchatha ne khamāpetvā nivattetha, sace na nivattetha, palāyitvā aññattha vasathā” ti āhaṁsu. So upāsakānaṁ bhayena gantvā there yāci. Therā: “Gacchāvuso, na mayaṁ nivattāmā” ti pakkamiṁsu. So there nivattetuṁ asakkonto vihāram-eva paccāgato. Atha naṁ upāsakā pucchiṁsu: “Nivattitā te, bhante, therā” ti. “Nivattetuṁ nāsakkhiṁ āvuso” ti. Atha naṁ: “Imasmiṁ pāpadhamme vasante idha pesalā bhikkhū na vasissanti, nikkaḍḍhāma nan”-ti cintetvā: “Bhante, mā tvaṁ idha vasi, amhe nissāya tuyhaṁ kiñci natthī” ti āhaṁsu. So tehi nikkaḍḍhito pattacīvaramādāya jetavanaṁ gantvā satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Pāpicchā, bhante, sāriputtamoggallānā, pāpikānaṁ icchānaṁ vasaṁ gatā” ti āha. Atha naṁ satthā: “Mā hevaṁ kokālika, avaca, mā hevaṁ kokālika avaca, pasādehi kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṁ, te pesalā bhikkhū” ti vāreti. Vārito pi kokāliko: “Tumhe, bhante, tumhākaṁ aggasāvakānaṁ saddahatha, ahaṁ paccakkhato addasaṁ, pāpicchā ete paṭicchannakammantā dussīlā” ti vatvā yāvatatiyaṁ satthārā vārito pi tatheva vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tassa pakkantamattasseva sakalasarīre sāsapamattā piḷakā uṭṭhahitvā anupubbena vaḍḍhitvā beḷuvapakkamattā hutvā bhijjitvā pubbalohitāni pagghariṁsu. So nitthunanto vedanāppatto jetavanadvārakoṭṭhake nipajji. “Kokālikena dve aggasāvakā akkuṭṭhā” ti yāva brahmalokā ekakolāhalaṁ ahosi.

Athassa upajjhāyo turū nāma brahmā {4.245} taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “There khamāpessāmī” ti āgantvā ākāse ṭhatvā: “Kokālika, pharusaṁ te kammaṁ kataṁ, aggasāvake pasādehī” ti āha. “Ko pana tvaṁ āvuso” ti? “Turū brahmā nāmāhan”-ti. “Nanu tvaṁ, āvuso, bhagavatā anāgāmīti byākato, anāgāmī ca anāvattidhammo asmā lokāti vuttaṁ, tvaṁ saṅkāraṭṭhāne yakkho bhavissasī” ti mahābrahmaṁ apasādesi. So taṁ attano vacanaṁ gāhāpetuṁ asakkonto: “Tava vācāya tvaññeva paññāyissasī” ti vatvā suddhāvāsam-eva gato. Kokāliko pi kālaṁ katvā padumaniraye uppajji. Tassa tattha nibbattabhāvaṁ ñatvā sahampatibrahmā tathāgatassa ārocesi, satthā bhikkhūnaṁ ārocesi. Bhikkhū tassa aguṇaṁ kathentā dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, kokāliko kira sāriputtamoggallāne akkositvā attano mukhaṁ nissāya padumaniraye uppanno” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte.

Tadā pana satthā: “Na, bhikkhave, kokāliko idāneva vācāya hato, pubbe pi vācāya hatoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. So pana rājā bahubhāṇī ahosi, tasmiṁ kathente aññesaṁ vacanassa okāso nāma natthi. Bodhisatto {2.176} tassa taṁ bahubhāṇitaṁ vāretukāmo ekaṁ upāyaṁ upadhārento vicarati. Tasmiñca kāle himavantapadese ekasmiṁ sare kacchapo vasati, dve haṁsapotakā gocarāya carantā tena saddhiṁ vissāsaṁ akaṁsu. Te daḷhavissāsikā hutvā ekadivasaṁ kacchapaṁ āhaṁsu: “samma kacchapa, amhākaṁ himavante cittakūṭapabbatatale kañcanaguhāyaṁ vasanaṭṭhānaṁ ramaṇīyo padeso, gacchasi amhākaṁ saddhin”-ti. “Ahaṁ kinti katvā gamissāmī” ti? “Mayaṁ taṁ gahetvā gamissāma, sace tvaṁ mukhaṁ rakkhituṁ sakkhissasi, kassaci kiñci na kathessasī” ti. “Rakkhissāmi, sāmi, gahetvā maṁ gacchathā” ti. Te: “Sādhū” ti vatvā ekaṁ daṇḍakaṁ kacchapena ḍaṁsāpetvā sayaṁ tassa ubho koṭiyo ḍaṁsitvā ākāsaṁ pakkhandiṁsu. Taṁ tathā haṁsehi nīyamānaṁ gāmadārakā disvā: “Dve haṁsā kacchapaṁ daṇḍakena harantī” ti āhaṁsu.

Kacchapo: “Yadi maṁ sahāyakā nenti, tumhākaṁ ettha kiṁ duṭṭhaceṭakā” ti vattukāmo haṁsānaṁ sīghavegatāya bārāṇasinagare rājanivesanassa uparibhāgaṁ sampattakāle daṭṭhaṭṭhānato daṇḍakaṁ vissajjetvā ākāsaṅgaṇe patitvā dvebhāgo ahosi, “kacchapo ākāsato patitvā dvedhā bhinno” ti ekakolāhalaṁ ahosi. Rājā bodhisattaṁ ādāya amaccagaṇaparivuto taṁ ṭhānaṁ gantvā kacchapaṁ disvā bodhisattaṁ pucchi: “paṇḍita, kinti katvā esa patito” ti? Bodhisatto: “Cirapaṭikaṅkhohaṁ rājānaṁ ovaditukāmo upāyaṁ upadhārento carāmi, iminā kacchapena haṁsehi saddhiṁ vissāso kato bhavissati, tehi imaṁ ‘himavantaṁ nesssāmā’ ti daṇḍakaṁ ḍaṁsāpetvā ākāsaṁ pakkhantehi bhavitabbaṁ, atha iminā kassaci vacanaṁ sutvā arakkhitamukhatāya kiñci vattukāmena daṇḍakā vissaṭṭho bhavissati, evaṁ {2.177} ākāsato patitvā jīvitakkhayaṁ patteneva bhavitabban”-ti cintetvā: “Āma mahārāja, atimukharā nāma apariyantavacanā evarūpaṁ dukkhaṁ pāpuṇantiyevā” ti vatvā imā gāthā avoca:

1. Avadhī vata attānaṁ, kacchapo byāharaṁ giraṁ,
Suggahītasmiṁ kaṭṭhasmiṁ, vācāya sakiyāvadhi.

2. Etam-pi disvā naravīriyaseṭṭha, vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ,
Passasi bahubhāṇena, kacchapaṁ byasanaṁ gatan-ti.

Tattha avadhī vatā ti ghātesi vata. Byāharan-ti byāharanto. Suggahītasmiṁ kaṭṭhasmin-ti mukhena suṭṭhu ḍaṁsitvā gahite daṇḍake. Vācāya sakiyāvadhī ti atimukharatāya akāle vācaṁ nicchārento daṭṭhaṭṭhānaṁ vissajjetvā tāya sakāya vācāya attānaṁ avadhi ghātesi. Evamesa jīvitakkhayaṁ patto, na aññathāti. Etam-pi disvā ti etam-pi kāraṇaṁ disvā. Naravīriyaseṭṭhā ti naresu vīriyena seṭṭha uttamavīriya rājavara. Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelan-ti saccādipaṭisaṁyuttaṁ kusalam-eva paṇḍito puriso muñceyya nicchāreyya, tam-pi hitaṁ kālayuttaṁ, na ativelaṁ, atikkantakālaṁ apariyantavācaṁ na bhāseyya. Passasī ti nanu paccakkhato passasi. Bahubhāṇenā ti bahubhaṇanena. Kacchapaṁ byasanaṁ gatan-ti etaṁ kacchapaṁ jīvitakkhayaṁ pattanti.

Rājā: “Maṁ sandhāya bhāsatī” ti ñatvā: “Amhe sandhāya kathesi, paṇḍitā” ti āha. Bodhisatto: “Mahārāja, tvaṁ vā hohi añño vā, yo koci pamāṇātikkantaṁ bhāsanto evarūpaṁ byasanaṁ pāpuṇātī” ti pākaṭaṁ katvā kathesi. Rājā tato paṭṭhāya viramitvā mandabhāṇī ahosi.

Satthā {2.178} imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kacchapo kokāliko ahosi, dve haṁsapotakā dve mahātherā, rājā ānando, amaccapaṇḍito pana aham-eva ahosin”-ti.

Kacchapajātakavaṇṇanā pañcamā