Ja 218: Kūṭavāṇijajātakavaṇṇanā

Saṭhassa {2.181} sāṭheyyamidan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ kūṭavāṇijaṁ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsino hi kūṭavāṇijo ca paṇḍitavāṇijo ca dve vāṇijā mittikā hutvā pañca sakaṭasatāni bhaṇḍassa pūrāpetvā pubbantato aparantaṁ vicaramānā vohāraṁ katvā bahuṁ lābhaṁ labhitvā sāvatthiṁ paccāgamiṁsu. Paṇḍitavāṇijo kūṭavāṇijaṁ āha: “samma, bhaṇḍaṁ bhājemā” ti. Kūṭavāṇijo: “Ayaṁ dīgharattaṁ dukkhaseyyāya dubbhojanena kilanto attano ghare nānaggarasaṁ bhattaṁ bhuñjitvā ajīrakena marissati, atha sabbampetaṁ bhaṇḍaṁ mayham-eva bhavissatī” ti cintetvā: “Nakkhattaṁ na manāpaṁ, divaso na manāpo, sve jānissāmi, punadivase jānissāmī” ti kālaṁ khepeti. Atha naṁ paṇḍitavāṇijo nippīḷetvā bhājāpetvā gandhamālaṁ ādāya satthu santikaṁ gantvā satthāraṁ pūjetvā vanditvā ekamantaṁ nisīdi. Satthā: “Kadā āgatosī” ti pucchitvā: “Aḍḍhamāsamatto me, bhante, āgatassā” ti vatvā: “Atha kasmā evaṁ papañcaṁ katvā buddhupaṭṭhānaṁ āgatosī” ti puṭṭho taṁ pavattiṁ ārocesi. Satthā: “Na kho, upāsaka, idāneva, pubbepesa kūṭavāṇijoyevā” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa vinicchayāmacco ahosi. Tadā gāmavāsī ca nagaravāsī ca dve vāṇijā mittā ahesuṁ. Gāmavāsī nagaravāsissa santike pañca phālasatāni ṭhapesi. So te phāle vikkiṇitvā mūlaṁ gahetvā phālānaṁ ṭhapitaṭṭhāne mūsikavaccaṁ ākiritvā ṭhapesi. Aparabhāge gāmavāsī āgantvā: “Phāle me dehī” ti āha. Kūṭavāṇijo: “Phālā te mūsikāhi khāditā” ti mūsikavaccaṁ dassesi. Itaro: “Khāditāva hontu, mūsikāhi khādite kiṁ sakkā kātun”-ti nhānatthāya tassa puttaṁ ādāya gacchanto ekassa sahāyakassa gehe: “Imassa katthaci gantuṁ mā adatthā” ti vatvā antogabbhe {2.182} nisīdāpetvā sayaṁ nhāyitvā kūṭavāṇijassa gehaṁ agamāsi. So: “Putto me kahan”-ti āha. “Samma, tava puttaṁ tīre ṭhapetvā mama udake nimuggakāle eko kulalo āgantvā tava puttaṁ nakhapañjarena gahetvā ākāsaṁ pakkhanto, ahaṁ pāṇiṁ paharitvā viravitvā vāyamanto pi mocetuṁ nāsakkhin”-ti. “Tvaṁ musā bhaṇasi, kulalā dārake gahetvā gantuṁ samatthā nāma natthī” ti. “Samma, hotu, ayutte pi honte ahaṁ kiṁ karomi, kulaleneva te putto nīto” ti. So taṁ santajjetvā: “Are duṭṭhacora manussamāraka, idāni taṁ vinicchayaṁ gantvā kaḍḍhāpessāmī” ti nikkhami. So: “Mama ruccanakam-eva karosī” ti teneva saddhiṁ vinicchayaṭṭhānaṁ agamāsi.

Kūṭavāṇijo bodhisattaṁ āha: “ayaṁ, sāmi, mama puttaṁ gahetvā nhāyituṁ gato, ‘kahaṁ me putto’ ti vutte ‘kulalena haṭo’ ti āha, vinicchinatha me aḍḍan”-ti. Bodhisatto: “Saccaṁ bhaṇe” ti itaraṁ pucchi. So āha: “āma, sāmi, ahaṁ taṁ ādāya gato, senena pahaṭabhāvo saccam-eva, sāmī” ti. “Kiṁ pana loke kulalā nāma dārake harantī” ti? “Sāmi, aham-pi tumhe pucchāmi: “kulalā dārake gahetvā ākāse gantuṁ na sakkonti, mūsikā pana ayaphāle khādantī” ti. “Idaṁ kiṁ nāmā” ti? “Sāmi, mayā etassa ghare pañca phālasatāni ṭhapitāni, svāyaṁ ‘phālā te mūsikāhi khāditā’ ti vatvā ‘idaṁ te phāle khāditamūsikānaṁ vaccan’-ti vaccaṁ dasseti, sāmi, mūsikā ce phāle khādanti, kulalā pi dārake harissanti. Sace na khādanti, senā pi taṁ na harissanti. Eso pana ‘phālā te mūsikāhi khāditā’ ti vadati, tesaṁ khāditabhāvaṁ vā akhāditabhāvaṁ vā jānātha, aḍḍaṁ {2.183} me vinicchinathā” ti. Bodhisatto: “Saṭhassa paṭisāṭheyyaṁ katvā jinissāmīti iminā cintitaṁ bhavissatī” ti ñatvā: “Suṭṭhu te cintitan”-ti vatvā imā gāthā avoca:

1. Saṭhassa sāṭheyyamiṁda sucintitaṁ, paccoḍḍitaṁ paṭikūṭassa kūṭaṁ,
Phālaṁ ce khādeyyuṁ mūsikā, kasmā kumāraṁ kulalā na hareyyuṁ.

2. Kūṭassa hi santi kūṭakūṭā, bhavati cā pi nikatino nikatyā,
Dehi puttanaṭṭha phālanaṭṭhassa phālaṁ, mā te puttamahāsi phālanaṭṭho ti.

Tattha saṭhassā ti saṭhabhāvena kerāṭikena: “Ekaṁ upāyaṁ katvā parasantakaṁ khādituṁ vaṭṭatī” ti saṭhassa. Sāṭheyyamidaṁ sucintitan-ti idaṁ paṭisāṭheyyaṁ cintentena tayā suṭṭhu cintitaṁ. Paccoḍḍitaṁ paṭikūṭassa kūṭan-ti kūṭassa puggalassa tayā paṭikūṭaṁ suṭṭhu paccoḍḍitaṁ, paṭibhāgaṁ katvā oḍḍitasadisam-eva katanti attho. Phālaṁ ce khādeyyuṁ mūsikā ti yadi mūsikā phālaṁ khādeyyuṁ. Kasmā kumāraṁ kulalā na hareyyun-ti mūsikāsu phāle khādantīsu kulalā kiṁ kāraṇā kumāraṁ no hareyyuṁ.

Kūṭassa hi santi kūṭakūṭā ti tvaṁ: “Aham-eva mūsikāhi phāle khādāpitapuriso kūṭo” ti maññasi, tādisassa pana kūṭassa imasmiṁ loke bahū kūṭā santi, kūṭassa kūṭāti kūṭapaṭikūṭānaṁ etaṁ nāmaṁ, kūṭassa paṭikūṭā nāma santīti vuttaṁ hoti. Bhavati cā pi nikatino nikatyā ti nikatino nekatikassa vañcanakapuggalassa nikatyā aparo nikatikārako vañcanakapuriso bhavati yeva. Dehi puttanaṭṭha phālanaṭṭhassa phālan-ti ambho naṭṭhaputta purisa, etassa naṭṭhaphālassa phālaṁ dehi. Mā te puttamahāsi phālanaṭṭho ti sace hissa phālaṁ na dassasi, puttaṁ te harissati, taṁ te esa mā haratu, phālamassa dehīti. “Demi, sāmi, sace me puttaṁ detī” ti. “Demi, sāmi, sace me phāle detī” ti.

Evaṁ {2.184} naṭṭhaputto puttaṁ, naṭṭhaphālo ca phālaṁ paṭilabhitvā ubho pi yathākammaṁ gatā.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kūṭavāṇijo idāni kūṭavāṇijova, paṇḍitavāṇijo paṇḍitavāṇijo yeva, vinicchayāmacco pana aham-eva ahosin”-ti.

Kūṭavāṇijajātakavaṇṇanā aṭṭhamā