Ja 226: Kosiyajātakavaṇṇanā

Kāle {2.208} nikkhamanā sādhū ti idaṁ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṁ ārabbha kathesi. Kosalarājā paccantavūpasamanatthāya akāle nikkhami. Vatthu heṭṭhā vuttanayam-eva.

Ekasmiñhi samaye vassakāle kosalarañño paccanto ku pi. Tattha ṭhitā yodhā dve tīṇi yuddhāni katvā paccatthike abhibhavituṁ asakkontā rañño sāsanaṁ pesesuṁ. Rājā akāle vassāne yeva nikkhamitvā jetavanasamīpe khandhāvāraṁ bandhitvā cintesi: “ahaṁ akāle nikkhanto, kandarapadarādayo udakapūrā, duggamo maggo, satthāraṁ upasaṅkamissāmi, so maṁ ‘kahaṁ gacchasi, mahārājā’ ti pucchissati, athāhaṁ etamatthaṁ ārocessāmi, na kho pana maṁ satthā samparāyikenevatthena anuggaṇhāti, diṭṭhadhammikenā pi anuggaṇhāti yeva, tasmiṁ sace me gamanena avuḍḍhi bhavissati, ‘akālo, mahārājā’ ti vakkhati. Sace pana vuḍḍi bhavissati, tuṇhī bhavissatī” ti. So jetavanaṁ pavisitvā satthāraṁ vanditvā ekamantaṁ nisīdi. Satthā: “Handa kuto nu tvaṁ, mahārāja, āgacchasi divā divassā” ti pucchi. “Bhante, ahaṁ paccantaṁ vūpasametuṁ nikkhanto ‘tumhe vanditvā gamissāmī’ ti āgatomhī” ti. Satthā: “Pubbe pi, mahārāja, rājāno senāya abbhuggacchamānāya paṇḍitānaṁ kathaṁ sutvā akāle abbhuggamanaṁ nāma na gamiṁsū” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Satthā pana atītaṁ āharitvā āha: “mahārāja, atīte bārāṇasirājā akāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṁ nivesayi. Tasmiṁ kāle eko ulūkasakuṇo veḷugumbaṁ pavisitvā nilīyi. Kākasenā āgantvā ‘nikkhantam-eva taṁ gaṇhissāmā”‘ ti parivāresi. So sūriyatthaṅgamanaṁ anoloketvā akāle yeva nikkhamitvā palāyituṁ ārabhi. Atha naṁ kākā parivāretvā tuṇḍehi koṭṭentā paripātesuṁ. Rājā bodhisattaṁ āmantetvā: “Kiṁ nu kho, paṇḍita, ime kākā kosiyaṁ paripātentī” ti pucchi. Bodhisatto: “Akāle, mahārāja, attano vasanaṭṭhānā nikkhamantā evarūpaṁ dukkhaṁ paṭilabhanti yeva, tasmā akāle attano vasanaṭṭhānā nikkhamituṁ na vaṭṭatī” ti imamatthaṁ pakāsento imaṁ gāthādvayamāha:

1. Kāle nikkhamanā sādhu, nākāle sādhu nikkhamo,
Akālena hi nikkhamma, ekakam-pi bahujjano,
Na kiñci atthaṁ joteti, dhaṅkasenāva kosiyaṁ.

2. Dhīro ca vidhividhānaññū, paresaṁ vivarānugū,
Sabbāmitte vasīkatvā, kosiyo va sukhī siyā ti.

Tattha kāle nikkhamanā sādhūti, mahārāja, nikkhamanā nāma nikkhamanaṁ vā parakkamanaṁ vā yuttapayuttakāle sādhu. Nākāle sādhu nikkhamo ti akāle pana attano vasanaṭṭhānato aññattha gantuṁ nikkhamo nāma nikkhamanaṁ vā parakkamanaṁ vā na sādhu. “Akālena hī” ti ādīsu catūsu padesu paṭhamena saddhiṁ tatiyaṁ, dutiyena catutthaṁ yojetvā evaṁ attho veditabbo. Attano vasanaṭṭhānato hi koci puriso akālena nikkhamitvā vā parakkamitvā vā na kiñci {2.209} atthaṁ joteti, attano appamattakam-pi vuḍḍhiṁ uppādetuṁ na sakkoti, atha kho ekakam-pi bahujjano bahu pi so paccatthikajano etaṁ akāle nikkhamantaṁ vā parakkamantaṁ vā ekakaṁ parivāretvā mahāvināsaṁ pāpeti. Tatrāyaṁ upamā: dhaṅkasenāva kosiyaṁ, yathā ayaṁ dhaṅkasenā imaṁ akāle nikkhamantañca parakkamantañca kosiyaṁ tuṇḍehi vitudanti mahāvināsaṁ pāpenti, tathā tasmā tiracchānagate ādiṁ katvā kenaci akāle attano vasanaṭṭhānato na nikkhamitabbaṁ na parakkamitabbanti.

Dutiyagāthāya dhīro ti paṇḍito. Vidhī ti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitapaveṇī. Vidhānan-ti koṭṭhāso vā saṁvidahanaṁ vā. Vivarānugū ti vivaraṁ anugacchanto jānanto. Sabbāmitte ti sabbe amitte. Vasīkatvā ti attano vase katvā. Kosiyovā ti imamhā bālakosiyā añño paṇḍitakosiyo viya. Idaṁ vuttaṁ hoti: yo ca kho paṇḍito: “Imasmiṁ kāle nikkhamitabbaṁ parakkamitabbaṁ, imasmiṁ na nikkhamitabbaṁ na parakkamitabban”-ti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitassa paveṇisaṅkhātassa vidhino koṭṭhāsasaṅkhātaṁ vidhānaṁ vā tassa vā vidhino vidhānaṁ saṁvidahanaṁ anuṭṭhānaṁ jānāti, so vidhividhānaññū paresaṁ attano paccāmittānaṁ vivaraṁ ñatvā yathā nāma paṇḍito kosiyo rattisaṅkhāte attano kāle nikkhamitvā ca parakkamitvā ca tattha tattha sayitānaññeva kākānaṁ sīsāni chindamāno te sabbe amitte vasīkatvā sukhī siyā, evaṁ dhīro pi kāle nikkhamitvā parakkamitvā attano paccāmitte vasīkatvā sukhī niddukkho bhaveyyāti.

Rājā bodhisattassa vacanaṁ sutvā nivatti.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana aham-eva ahosin”-ti.

Kosiyajātakavaṇṇanā chaṭṭhā