Ja 243: Guttilajātakavaṇṇanā

Sattatantiṁ sumadhuran-ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto devadattaṁ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle bhikkhū devadattaṁ āhaṁsu: “āvuso devadatta, sammāsambuddho tuyhaṁ ācariyo, tvaṁ sammāsambuddhaṁ nissāya tīṇi piṭakāni uggaṇhi, cattāri jhānāni uppādesi, ācariyassa nāma paṭisattunā bhavituṁ na yuttan”-ti. Devadatto: “Kiṁ pana me, āvuso, samaṇo gotamo ācariyo, nanu mayā attano baleneva tīṇi piṭakāni uggahitāni, cattāri jhānāni uppāditānī” ti ācariyaṁ paccakkhāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, devadatto ācariyaṁ paccakkhāya sammāsambuddhassa paṭisattu hutvā mahāvināsaṁ patto” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, devadatto idāneva ācariyaṁ paccakkhāya mama paṭisattu hutvā vināsaṁ pāpuṇāti, pubbe pi pattoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbatti, “guttilakumāro” tissa nāmaṁ akaṁsu. So vayappatto gandhabbasippe nipphattiṁ patvā guttilagandhabbo nāma sakalajambudīpe aggagandhabbo ahosi. So dārābharaṇaṁ akatvā andhe mātāpitaro posesi. Tadā bārāṇasivāsino vāṇijā vaṇijjāya ujjeninagaraṁ gantvā ussave ghuṭṭhe chandakaṁ saṁharitvā bahuṁ mālāgandhavilepanañca khajjabhojjādīni ca ādāya kīḷanaṭṭhāne sannipatitvā: “Vetanaṁ datvā ekaṁ gandhabbaṁ ānethā” ti āhaṁsu. Tena ca samayena ujjeniyaṁ mūsilo nāma jeṭṭhagandhabbo {2.249} hoti, te taṁ pakkosāpetvā attano gandhabbaṁ kāresuṁ.

Mūsilo vīṇaṁ vādanto vīṇaṁ uttamamucchanāya mucchitvā vādesi. Tesaṁ guttilagandhabbassa gandhabbe jātaparicayānaṁ tassa gandhabbaṁ kilañjakaṇḍūvanaṁ viya hutvā upaṭṭhāsi, eko pi pahaṭṭhākāraṁ na dassesi. Mūsilo tesu tuṭṭhākāraṁ adassentesu: “Atikharaṁ katvā vādemi maññe” ti majjhimamucchanāya mucchitvā majjhimasarena vādesi, te tattha pi majjhattāva ahesuṁ. Atha so: “Ime na kiñci jānanti maññe” ti sayam-pi ajānanako viya hutvā tantiyo sithile vādesi, te tattha pi na kiñci āhaṁsu. Atha ne mūsilo: “Ambho vāṇijā, kiṁ nu kho mayi vīṇaṁ vādente tumhe na tussathā” ti. “Kiṁ pana tvaṁ vīṇaṁ vādesi, mayañhi ‘ayaṁ vīṇaṁ mucchetī’ ti saññaṁ akarimhā” ti. “Kiṁ pana tumhe mayā uttaritaraṁ ācariyaṁ jānātha, udāhu attano ajānanabhāvena na tussathā” ti. Vāṇijā: “Bārāṇasiyaṁ guttilagandhabbassa vīṇāsaddaṁ sutapubbānaṁ tava vīṇāsaddo itthīnaṁ dārake tosāpanasaddo viya hotī” ti āhaṁsu. “Tena hi, handa, tumhehi dinnaparibbayaṁ paṭiggaṇhatha, na mayhaṁ etenattho, apica kho pana bārāṇasiṁ gacchantā maṁ gaṇhitvā gaccheyyāthā” ti. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā gamanakāle taṁ ādāya bārāṇasiṁ gantvā tassa: “Etaṁ guttilassa vasanaṭṭhānan”-ti ācikkhitvā sakasakanivesanaṁ agamiṁsu.

Mūsilo bodhisattassa gehaṁ pavisitvā laggetvā ṭhapitaṁ bodhisattassa jātivīṇaṁ disvā gahetvā vādesi, atha bodhisattassa mātāpitaro andhabhāvena taṁ apassantā {2.250} “mūsikā maññe vīṇaṁ khādantī” ti saññāya: “Susū” ti āhaṁsu. Tasmiṁ kāle mūsilo vīṇaṁ ṭhapetvā bodhisattassa mātāpitaro vanditvā: “Kuto āgatosī” ti vutte: “Ācariyassa santike sippaṁ uggaṇhituṁ ujjenito āgatomhī” ti āha. So: “Sādhū” ti vutte: “Kahaṁ ācariyo” ti pucchitvā: “Vippavuttho, tāta, ajja āgamissatī” ti sutvā tattheva nisīditvā bodhisattaṁ āgataṁ disvā tena katapaṭisanthāro attano āgatakāraṇaṁ ārocesi. Bodhisatto aṅgavijjāpāṭhako, so tassa asappurisabhāvaṁ ñatvā: “Gaccha tāta, natthi tava sippan”-ti paṭikkhi pi. So bodhisattassa mātāpitūnaṁ pāde gahetvā upakāraṁ karonto te ārādhetvā: “Sippaṁ me dāpethā” ti yāci. Bodhisatto mātāpitūhi punappunaṁ vuccamāno te atikkamituṁ asakkonto sippaṁ adāsi. So bodhisatteneva saddhiṁ rājanivesanaṁ gacchati. Rājā taṁ disvā: “Ko esa, ācariyā” ti pucchi. “Mayhaṁ antevāsiko, mahārājā” ti. So anukkamena rañño vissāsiko ahosi. Bodhisatto ācariyamuṭṭhiṁ akatvā attano jānananiyāmena sabbaṁ sippaṁ sikkhāpetvā: “Niṭṭhitaṁ te, tāta, sippan”-ti āha.

So cintesi: “mayhaṁ sippaṁ paguṇaṁ, idañca bārāṇasinagaraṁ sakalajambudīpe agganagaraṁ, ācariyo pi mahallako, idheva mayā vasituṁ vaṭṭatī” ti. So ācariyaṁ āha: “ācariya ahaṁ rājānaṁ upaṭṭhahissāmī” ti. Ācariyo: “Sādhu, tāta, rañño ārocessāmī” ti gantvā: “Amhākaṁ antevāsiko devaṁ upaṭṭhātuṁ icchati, deyyadhammamassa jānāthā” ti rañño ārocetvā raññā: “Tumhākaṁ deyyadhammato upaḍḍhaṁ labhissatī” ti vutte taṁ pavattiṁ mūsilassa ārocesi. Mūsilo: “Ahaṁ tumhehi samakaññeva labhanto upaṭṭhahissāmi, na alabhanto” ti āha {2.251}. “Kiṁkāraṇā” ti? “Nanu ahaṁ tumhākaṁ jānanasippaṁ sabbaṁ jānāmī” ti? “Āma, jānāsī” ti. “Evaṁ sante kasmā mayhaṁ upaḍḍhaṁ detī” ti? Bodhisatto rañño ārocesi. Rājā: “Yadi evaṁ tumhehi samakaṁ sippaṁ dassetuṁ sakkonto samakaṁ labhissatī” ti āha. Bodhisatto rañño vacanaṁ tassa ārocetvā tena: “Sādhu dassessāmī” ti vutte rañño taṁ pavattiṁ ārocetvā: “Sādhu dassetu, kataradivasaṁ sākacchā hotū” ti vutte: “Ito sattame divase hotu, mahārājā” ti āha.

Rājā mūsilaṁ pakkosāpetvā: “Saccaṁ kira tvaṁ ācariyena saddhiṁ sākacchaṁ karissasī” ti pucchitvā: “Saccaṁ, devā” ti vutte: “Ācariyena saddhiṁ viggaho nāma na vaṭṭati, mā karī” ti vāriyamāno pi: “Alaṁ, mahārāja, hotu yeva me ācariyena saddhiṁ sattame divase sākacchā, katarassa jānibhāvaṁ jānissāmā” ti āha. Rājā: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā: “Ito kira sattame divase ācariyaguttilo ca antevāsikamūsilo ca rājadvāre aññamaññaṁ sākacchaṁ katvā sippaṁ dassessanti, nāgarā sannipatitvā sippaṁ passantū” ti bheriṁ carāpesi.

Bodhisatto cintesi: “ayaṁ mūsilo daharo taruṇo, ahaṁ mahallako parihīnathāmo, mahallakassa kiriyā nāma na sampajjati. Antevāsike nāma parājite pi viseso natthi, antevāsikassa pana jaye sati pattabbalajjato araññaṁ pavisitvā maraṇaṁ varataran”-ti. So araññaṁ pavisitvā maraṇabhayena nivattati, lajjābhayena gacchati. Evamassa gamanāgamanaṁ karontasseva cha divasā atikkantā, tiṇāni matāni, jaṅghamaggo nibbatti. Tasmiṁ khaṇe sakkassa bhavanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. Sakko āvajjamāno taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Guttilagandhabbo antevāsikassa bhayena araññe mahādukkhaṁ anubhoti {2.252}, etassa mayā avassayena bhavituṁ vaṭṭatī” ti vegena gantvā bodhisattassa purato ṭhatvā: “Ācariya, kasmā araññaṁ paviṭṭhosī” ti pucchitvā: “Kosi tvan”-ti vutte: “Sakkohamasmī” ti āha. Atha naṁ bodhisatto: “Ahaṁ kho, devarāja, antevāsikato parājayabhayena araññaṁ paviṭṭho” ti vatvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Sattatantiṁ sumadhuraṁ, rāmaṇeyyaṁ avācayiṁ,
So maṁ raṅgamhi avheti, saraṇaṁ me hoti kosiyā ti.

Tassattho: ahaṁ, devarāja, mūsilaṁ nāma antevāsikaṁ sattatantiṁ sumadhuraṁ rāmaṇeyyaṁ vīṇaṁ attano jānananiyāmena sikkhāpesiṁ, so maṁ idāni raṅgamaṇḍale pakkosati, tassa me tvaṁ, kosiyagotta, saraṇaṁ hohīti.

Sakko tassa vacanaṁ sutvā: “Mā bhāyi, ahaṁ te tāṇañca leṇañcā” ti vatvā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Ahaṁ taṁ saraṇaṁ samma, ahamācariyapūjako,
Na taṁ jayissati sisso, sissamācariya jessasī ti.

Tattha ahaṁ taṁ saraṇan-ti ahaṁ saraṇaṁ avassayo patiṭṭhā hutvā taṁ tāyissāmi. Sammā ti piyavacanametaṁ. Sissamācariya, jessasīti, ācariya, tvaṁ vīṇaṁ vādayamāno sissaṁ jinissasi.

Apica tvaṁ vīṇaṁ vādento ekaṁ tantiṁ chinditvā cha vādeyyāsi, vīṇāya te pakatisaddo bhavissati. Mūsilo pi tantiṁ chindissati, athassa vīṇāya saddo na bhavissati. Tasmiṁ khaṇe so parājayaṁ pāpuṇissati. Athassa parājayabhāvaṁ ñatvā dutiyam-pi tatiyam-pi catuttham-pi pañcamam-pi sattamam-pi tantiṁ chinditvā suddhadaṇḍakam-eva vādeyyāsi, chinnatantikoṭīhi saro nikkhamitvā sakalaṁ dvādasayojanikaṁ bārāṇasinagaraṁ {2.253} chādetvā ṭhassatīti.

Evaṁ vatvā sakko bodhisattassa tisso pāsakaghaṭikā datvā evamāha: “vīṇāsaddeneva pana sakalanagare chādite ito ekaṁ pāsakaghaṭikaṁ ākāse khipeyyāsi, atha te purato otaritvā tīṇi accharāsatāni naccissanti. Tāsaṁ naccanakāle ca dutiyaṁ khipeyyāsi, athāparāni pi tīṇi satāni otaritvā tava vīṇādhure naccissanti. Tato tatiyaṁ khipeyyāsi, athāparāni tīṇi satāni otaritvā raṅgamaṇḍale naccissanti. Aham-pi te santikaṁ āgamissāmi, gaccha mā bhāyī” ti bodhisattaṁ assāsesi. Bodhisatto pubbaṇhasamaye gehaṁ agamāsi. Nāgarā rājadvārasamīpe maṇḍapaṁ katvā rañño āsanaṁ paññapesuṁ. Rājā pāsādā otaritvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīdi, dvādasasahassā alaṅkatitthiyo amaccabrāhmaṇagahapatikādayo ca rājānaṁ parivārayiṁsu, sabbe nāgarā sannipatiṁsu, rājaṅgaṇe cakkāticakke mañcātimañce bandhiṁsu.

Bodhisatto pi nhātānulitto nānaggarasabhojanaṁ bhuñjitvā vīṇaṁ gāhāpetvā attano paññattāsane nisīdi. Sakko adissamānakāyena āgantvā ākāse aṭṭhāsi, bodhisatto yeva naṁ passati. Mūsilo pi āgantvā attano āsane nisīdi. Mahājano parivāresi, ādito va dve pi samasamaṁ vādayiṁsu. Mahājano dvinnam-pi vāditena tuṭṭho ukkuṭṭhisahassāni pavattesi. Sakko ākāse ṭhatvā bodhisattaññeva sāvento: “Ekaṁ tantiṁ chindā” ti āha. Bodhisatto tantiṁ chindi, sā chinnā pi chinnakoṭiyā saraṁ muñcateva, devagandhabbaṁ viya vattati. Mūsilo pi tantiṁ chindi, tato saddo na nikkhami. Ācariyo dutiyam-pi chindi ...pe... sattamam-pi chindi. Suddhadaṇḍakaṁ vādentassa saddo nagaraṁ chādetvā aṭṭhāsi. Celukkhepasahassāni ceva ukkuṭṭhisahassāni {2.254} ca pavattayiṁsu. Bodhisatto ekaṁ pāsakaṁ ākāse khi pi, tīṇi accharāsatāni otaritvā nacciṁsu. Evaṁ dutiye ca tatiye ca khitte tīṇi tīṇi accharāsatāni otaritvā vuttanayeneva nacciṁsu.

Tasmiṁ khaṇe rājā mahājanassa iṅgitasaññaṁ adāsi, mahājano uṭṭhāya: “Tvaṁ ācariyena saddhiṁ virujjhitvā ‘samakāraṁ karomī’ ti vāyamasi, attano pamāṇaṁ na jānāsī” ti mūsilaṁ tajjetvā gahitagahiteheva pāsāṇadaṇḍādīhi saṁcuṇṇetvā jīvitakkhayaṁ pāpetvā pāde gahetvā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Rājā tuṭṭhacitto ghanavassaṁ vassāpento viya bodhisattassa bahuṁ dhanaṁ adāsi, tathā nāgarā. Sakko bodhisattena saddhiṁ paṭisanthāraṁ katvā: “Ahaṁ te, paṇḍita, sahassayuttaṁ ājaññarathaṁ gāhāpetvā pacchā mātaliṁ pesessāmi, tvaṁ sahassayuttaṁ vejayantarathavaraṁ abhiruyha devalokaṁ āgaccheyyāsī” ti vatvā pakkāmi.

Atha naṁ gantvā paṇḍukambalasilāyaṁ nisinnaṁ: “Kahaṁ gatāttha, mahārājā” ti devadhītaro pucchiṁsu. Sakko tāsaṁ taṁ kāraṇaṁ vitthārena kathetvā bodhisattassa sīlañca guṇañca vaṇṇesi. Devadhītaro: “Mahārāja, mayam-pi ācariyaṁ daṭṭhukāmā, idha naṁ ānehī” ti āhaṁsu. Sakko mātaliṁ āmantetvā: “Tāta, devaccharā guttilagandhabbaṁ daṭṭhukāmā, gaccha naṁ vejayantarathe nisīdāpetvā ānehī” ti. So: “Sādhū” ti gantvā bodhisattaṁ ānesi. Sakko bodhisattena saddhiṁ sammoditvā: “Devakaññā kira te, ācariya, gandhabbaṁ sotukāmā” ti āha. “Mayaṁ mahārāja, gandhabbā nāma sippaṁ nissāya jīvāma, mūlaṁ labhantā vādeyyāmā” ti. “Vādehi, ahaṁ te mūlaṁ dassāmī” ti. “Na mayhaṁ aññena mūlenattho, imā pana devadhītaro attano attano kalyāṇakammaṁ kathentu, evāhaṁ vādessāmī” ti {2.255}. Atha naṁ devadhītaro āhaṁsu: “amhehi kataṁ kalyāṇakammaṁ pacchā tumhākaṁ kathessāma, gandhabbaṁ karohi ācariyā” ti. Bodhisatto sattāhaṁ devatānaṁ gandhabbaṁ akāsi, taṁ dibbagandhabbaṁ abhibhavitvā pavatti. Sattame divase ādito paṭṭhāya devadhītānaṁ kalyāṇakammaṁ pucchi. Ekaṁ kassapasammāsambuddhakāle ekassa bhikkhuno uttamavatthaṁ datvā sakkassa paricārikā hutvā nibbattaṁ accharāsahassaparivāraṁ uttamavatthadevakaññaṁ: “Tvaṁ purimabhave kiṁ kammaṁ katvā nibbattā” ti pucchi. Tassa pucchanākāro ca vissajjanā ca vimānavatthumhi āgatam-eva. Vuttañhi tattha:

Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṁ tiṭṭhasi devate,
Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati,
Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

Pucchāmi taṁ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṁ,
Kenāsi evaṁ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī ti.

Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu,
Evaṁ piyarūpadāyikā manāpaṁ, dibbaṁ sā labhate upecca ṭhānaṁ.

Tassā me passa vimānaṁ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi,
Accharāsahassassāhaṁ, pavarā passa puññānaṁ vipākaṁ.

Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati,
Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Tenamhi evaṁ jalitānubhāvā,
Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī ti. (Vv. 329-331, 333-336).

Aparā {2.256} piṇḍāya caramānassa bhikkhuno pūjanatthāya pupphāni adāsi, aparā: “Cetiye gandhapañcaṅgulikaṁ dethā” ti gandhe adāsi, aparā madhurāni phalāphalāni adāsi, aparā ucchurasaṁ adāsi, aparā kassapadasabalassa cetiye gandhapañcaṅgulikaṁ adāsi, aparā maggapaṭipannānaṁ bhikkhūnaṁ bhikkhunīnañca kulagehe vāsaṁ upagatānaṁ santike dhammaṁ assosi, aparā nāvāya upakaṭṭhāya velāya bhuttassa bhikkhuno udake ṭhatvā udakaṁ adāsi, aparā agāramajjhe vasamānā akkodhanā hutvā sassusasuravattaṁ akāsi, aparā attano laddhakoṭṭhāsato pi saṁvibhāgaṁ katvāva paribhuñji, sīlavatī ca ahosi, aparā paragehe dāsī hutvā nikkodhanā nimmānā attano laddhakoṭṭhāsato saṁvibhāgaṁ katvā devarañño paricārikā hutvā nibbattā (Vv-A. 328-336). Evaṁ sabbā pi guttilavimānavatthusmiṁ āgatā chattiṁsa devadhītā yaṁ yaṁ kammaṁ katvā tattha nibbattā, sabbaṁ bodhisatto pucchi. Tāpissa attano katakammaṁ gāthāhi yeva kathesuṁ. Taṁ sutvā bodhisatto: “Lābhā vata me, suladdhaṁ vata me, svāhaṁ idhāgantvā appamattakena pi kammena paṭiladdhadibbasampattiyo assosiṁ. Ito dāni paṭṭhāya manussalokaṁ gantvā dānādīni kusalakammāneva karissāmī” ti vatvā imaṁ udānaṁ udānesi:

Svāgataṁ vata me ajja, suppabhātaṁ suhuṭṭhitaṁ,
Yaṁ addasāmi devatāyo, accharākāmavaṇṇiyo.

Imāsāhaṁ {2.257} dhammaṁ sutvā, kāhāmi kusalaṁ bahuṁ,
Dānena samacariyāya, saṁyamena damena ca,
Svāhaṁ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare ti. (Vv. 617-618).

Atha naṁ sattāhaccayena devarājā mātalisaṅgāhakaṁ āṇāpetvā rathe nisīdāpetvā bārāṇasim-eva pesesi. So bārāṇasiṁ gantvā devaloke attanā diṭṭhakāraṇaṁ manussānaṁ ācikkhi. Tato paṭṭhāya manussā saussāhā puññāni kātuṁ maññiṁsu.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā mūsilo devadatto ahosi, sakko anuruddho, rājā ānando, guttilagandhabbo pana aham-eva ahosin”-ti.

Guttilajātakavaṇṇanā tatiyā