Ja 252: Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā

Ajjā pi me taṁ manasī ti idaṁ satthā jetavane viharanto aññataraṁ kodhanaṁ bhikkhuṁ ārabbha kathesi. Aññataro kira, bhikkhu, kodhano ahosi upāyāsabahulo, appam-pi vutto samāno kup pi abhisajji, kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Athekadivasaṁ bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “āvuso, asuko nāma bhikkhu kodhano upāyāsabahulo uddhane pakkhittaloṇaṁ viya taṭataṭāyanto vicarati, evarūpe nikkodhane buddhasāsane pabbajito samāno kodhamattam-pi niggaṇhituṁ na sakkotī” ti. Satthā tesaṁ kathaṁ sutvā ekaṁ bhikkhuṁ pesetvā taṁ bhikkhuṁ pakkosāpetvā: “Saccaṁ kira tvaṁ, bhikkhu, kodhano” ti pucchitvā: “Saccaṁ, bhante” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi ayaṁ kodhano ahosī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente tassa putto brahmadattakumāro nāma ahosi. Porāṇakarājāno ca attano putte: “Evaṁ ete nihatamānadappā sītuṇhakkhamā lokacārittaññū ca bhavissantī” ti attano nagare disāpāmokkhaācariye vijjamāne pi sippuggahaṇatthāya dūre tiroraṭṭhaṁ pesenti, tasmā so pi rājā soḷasavassuddesikaṁ puttaṁ pakkosāpetvā ekapaṭalikaupāhanā ca paṇṇacchattañca kahāpaṇasahassañca datvā: “Tāta, takkasilaṁ gantvā sippaṁ uggaṇhā” ti {2.278} pesesi. So: “Sādhū” ti mātāpitaro vanditvā nikkhamitvā anupubbena takkasilaṁ patvā ācariyassa gehaṁ pucchitvā ācariye māṇavakānaṁ sippaṁ vācetvā uṭṭhāya gharadvāre caṅkamante gehaṁ gantvā yasmiṁ ṭhāne ṭhito ācariyaṁ addasa, tattheva upāhanā omuñcitvā chattañca apanetvā ācariyaṁ vanditvā aṭṭhāsi. So tassa kilantabhāvaṁ ñatvā āgantukasaṅgahaṁ kāresi. Kumāro bhuttabhojano thokaṁ vissamitvā ācariyaṁ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi, “kuto āgatosi, tātā” ti ca vutte: “Bārāṇasito” ti āha. “Kassa puttosī” ti? “Bārāṇasirañño” ti. “Kenatthenāgatosī” ti? “Sippaṁ uggaṇhatthāyā” ti. “Kiṁ te ācariyabhāgo ābhato, udāhu dhammantevāsiko hotukāmosī” ti? So: “Ācariyabhāgo me ābhato” ti vatvā ācariyassa pādamūle sahassatthavikaṁ ṭhapetvā vandi.

Dhammantevāsikā divā ācariyassa kammaṁ katvā rattiṁ sippaṁ uggaṇhanti, ācariyabhāgadāyakā gehe jeṭṭhaputtā viya hutvā sippam-eva uggaṇhanti. Tasmā so pi ācariyo sallahukena subhanakkhattena kumārassa sippaṁ paṭṭhapesi. Kumāro pi sippaṁ uggaṇhanto ekadivasaṁ ācariyena saddhiṁ nhāyituṁ agamāsi. Athekā mahallikā itthī tilāni sete katvā pattharitvā rakkhamānā nisīdi. Kumāro setatile disvā khāditukāmo hutvā ekaṁ tilamuṭṭhiṁ gahetvā khādi, mahallikā: “Taṇhāluko eso” ti kiñci avatvā tuṇhī ahosi. So punadivase pi tāya velāya tatheva akāsi, sā pi naṁ na kiñci āha. Itaro tatiyadivase pi tathevākāsi, tadā mahallikā: “Disāpāmokkho ācariyo attano antevāsikehi maṁ vilumpāpetī” ti bāhā paggayha kandi. Ācariyo nivattitvā: “Kiṁ etaṁ {2.279}, ammā” ti pucchi. “Sāmi, antevāsiko te mayā katānaṁ setatilānaṁ ajjekaṁ muṭṭhiṁ khādi, hiyyo ekaṁ, pare ekaṁ, nanu evaṁ khādanto mama santakaṁ sabbaṁ nāsessatī” ti. “Amma, mā rodi, mūlaṁ te dāpessāmī” ti. “Na me, sāmi, mūlenattho, yathā panesa kumāro puna evaṁ na karoti, tathā taṁ sikkhāpehī” ti. Ācariyo: “Tena hi passa, ammā” ti dvīhi māṇavehi taṁ kumāraṁ dvīsu hatthesu gāhāpetvā veḷupesikaṁ gahetvā: “Puna evarūpaṁ mā akāsī” ti tikkhattuṁ piṭṭhiyaṁ pahari. Kumāro ācariyassa kujjhitvā rattāni akkhīni katvā pādapiṭṭhito yāva kesamatthakā olokesi. So pissa kujjhitvā olokitabhāvaṁ aññāsi. Kumāro sippaṁ niṭṭhāpetvā: “Anuyogaṁ datvā mārāpetabbo esa mayā” ti tena katadosaṁ hadaye ṭhapetvā gamanakāle ācariyaṁ vanditvā: “Yadāhaṁ, ācariya, bārāṇasirajjaṁ patvā tumhākaṁ santikaṁ pesessāmi, tadā tumhe āgaccheyyāthā” ti sasineho viya paṭiññaṁ gahetvā pakkāmi.

So bārāṇasiṁ patvā mātāpitaro vanditvā sippaṁ dassesi. Rājā: “Jīvamānena me putto diṭṭho, jīvamānovassa rajjasiriṁ passāmī” ti puttaṁ rajje patiṭṭhāpesi. So rajjasiriṁ anubhavamāno ācariyena katadosaṁ saritvā uppannakodho: “Mārāpessāmi nan”-ti pakkosanatthāya ācariyassa dūtaṁ pāhesi. Ācariyo: “Taruṇakāle naṁ saññāpetuṁ na sakkhissāmī” ti agantvā tassa rañño majjhimavayakāle: “Idāni naṁ saññāpetuṁ sakkhissāmī” ti gantvā rājadvāre ṭhatvā: “Takkasilācariyo āgato” ti ārocāpesi. Rājā tuṭṭho brāhmaṇaṁ pakkosāpetvā taṁ attano santikaṁ āgataṁ disvāva kodhaṁ uppādetvā rattāni akkhīni katvā amacce āmantetvā: “Bho, ajjā pi me ācariyena pahaṭaṭṭhānaṁ rujjati, ācariyo nalāṭena maccuṁ ādāya ‘marissāmī’ ti {2.280} āgato, ajjassa jīvitaṁ natthī” ti vatvā purimā dve gāthā avoca:

1. Ajjā pi me taṁ manasi, yaṁ maṁ tvaṁ tilamuṭṭhiyā,
Bāhāya maṁ gahetvāna, laṭṭhiyā anutāḷayi.

2. Nanu jīvite na ramasi, yenāsi brāhmaṇāgato,
Yaṁ maṁ bāhā gahetvāna, tikkhattuṁ anutāḷayī ti.

Tattha yaṁ maṁ bāhāya man-ti dvīsu padesu upayogavacanaṁ anutāḷanagahaṇāpekkhaṁ. Yaṁ maṁ tvaṁ tilamuṭṭhiyā kāraṇā anutāḷayi, anutāḷento ca maṁ bāhāya gahetvā anutāḷayi, taṁ anutāḷanaṁ ajjā pi me manasīti ayañhettha attho. Nanu jīvite na ramasī ti maññe tvaṁ attano jīvitamhi nābhiramasi. Yenāsi brāhmaṇāgato ti yasmā brāhmaṇa idha mama santikaṁ āgatosi. Yaṁ maṁ bāhā gahetvānā ti yaṁ mama bāhā gahetvā, yaṁ maṁ bāhāya gahetvāti pi attho. Tikkhattuṁ anutāḷayī ti tayo vāre veḷulaṭṭhiyā tāḷesi, ajja dāni tassa phalaṁ vindāhīti naṁ maraṇena santajjento evamāha.

Taṁ sutvā ācariyo tatiyaṁ gāthamāha.

3. Ariyo anariyaṁ kubbantaṁ, yo daṇḍena nisedhati,
Sāsanaṁ taṁ na taṁ veraṁ, iti naṁ paṇḍitā vidū ti.

Tattha ariyo ti sundarādhivacanametaṁ. So pana ariyo catubbidho hoti ācāraariyo dassanaariyo liṅgaariyo paṭivedhaariyoti. Tattha manusso vā hotu tiracchāno vā, ariyācāre ṭhito ācāraariyo nāma. Vuttam-pi cetaṁ:

Ariyavattasi vakkaṅga, yo piṇḍamapacāyati,
Cajāmi te taṁ bhattāraṁ, gacchathūbho yathāsukhan-ti. (Ja. 534.18).

Rūpena pana iriyāpathena ca pāsādikena dassanīyena samannāgato dassanaariyo nāma. Vuttam-pi cetaṁ:

Ariyāvakāsosi {2.281} pasannanetto, maññe bhavaṁ pabbajito kulamhā,
Kathaṁ nu cittāni pahāya bhoge, pabbaji nikkhamma gharā sapaññā ti. (Ja. 524.1).

Nivāsanapārupanaliṅgaggahaṇena pana samaṇasadiso hutvā vicaranto dussīlo pi liṅgaariyo nāma. Yaṁ sandhāya vuttaṁ:

Chadanaṁ katvāna subbatānaṁ, pakkhandī kuladūsako pagabbho,
Māyāvī asaññato palāpo, patirūpena caraṁ sa maggadūsī ti.

Buddhādayo pana paṭivedhaariyā nāma. Tena vuttaṁ: “ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā cā” ti. Tesu idha ācāraariyo va adhippeto.

Anariyan-ti dussīlaṁ pāpadhammaṁ. Kubbantan-ti pāṇātipātādikaṁ pañcavidhadussīlyakammaṁ karontaṁ, ekam-eva vā etaṁ atthapadaṁ, anariyaṁ hīnaṁ lāmakaṁ pañcaverabhayakammaṁ karontaṁ puggalaṁ. Yo ti khattiyādīsu yo koci. Daṇḍenā ti yena kenaci paharaṇakena. Nisedhatīti: “Mā puna evarūpaṁ karī” ti paharanto nivāreti. Sāsanaṁ taṁ na taṁ veran-ti taṁ, mahārāja, akattabbaṁ karonte puttadhītaro vā antevāsike vā evaṁ paharitvā nisedhanaṁ nāma imasmiṁ loke sāsanaṁ anusiṭṭhi ovādo, na veraṁ. Iti naṁ paṇḍitā vidū ti evametaṁ paṇḍitā jānanti.

Tasmā, mahārāja, tvam-pi evaṁ jāna, na evarūpe ṭhāne veraṁ kātuṁ arahasi. Sace hi tvaṁ, mahārāja, mayā evaṁ sikkhāpito nābhavissa, atha gacchante kāle pūvasakkhali-ādīni ceva phalāphalādīni ca haranto corakammesu paluddho anupubbena sandhicchedanapanthadūhanagāmaghātakādīni katvā: “Rājāparādhiko coro” ti sahoḍḍhaṁ gahetvā rañño dassito: “Gacchathassa dosānurūpaṁ daṇḍaṁ upanethā” ti daṇḍabhayaṁ pāpuṇissa, kuto te evarūpā sampatti abhavissa, nanu maṁ nissāya idaṁ issariyaṁ tayā laddhanti evaṁ ācariyo rājānaṁ saññāpesi {2.282}. Parivāretvā ṭhitā amaccāpissa kathaṁ sutvā: “Saccaṁ, deva, idaṁ issariyaṁ tumhākaṁ ācariyasseva santakan”-ti āhaṁsu.

Tasmiṁ khaṇe rājā ācariyassa guṇaṁ sallakkhetvā: “Sabbissariyaṁ te, ācariya, dammi, rajjaṁ paṭicchā” ti āha. Ācariyo: “Na me, mahārāja, rajjenattho” ti paṭikkhi pi. Rājā takkasilaṁ pesetvā ācariyassa puttadāraṁ āharāpetvā mahantaṁ issariyaṁ datvā tam-eva purohitaṁ katvā pituṭṭhāne ṭhapetvā tassovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi, bahū janā sotāpannasakadāgāmianāgāmino ahesuṁ. “Tadā rājā kodhano bhikkhu ahosi, ācariyo pana aham-eva ahosin”-ti.

Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā dutiyā