Ja 264: Mahāpanādajātakavaṇṇanā

Panādo nāma so rājā ti idaṁ satthā gaṅgātīre nisinno bhaddajittherassānubhāvaṁ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye satthā sāvatthiyaṁ vassaṁ vasitvā: “Bhaddajikumārassa saṅgahaṁ karissāmī” ti bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṁ caramāno bhaddiyanagaraṁ patvā jātiyāvane tayo māse vasi kumārassa ñāṇaparipākaṁ āgamayamāno. Bhaddajikumāro mahāyaso asītikoṭivibhavassa bhaddiyaseṭṭhino ekaputtako. Tassa tiṇṇaṁ utūnaṁ anucchavikā tayo pāsādā ahesuṁ. Ekekasmiṁ cattāro cattāro māse vasati. Ekasmiṁ vasitvā nāṭakaparivuto mahantena yasena aññaṁ pāsādaṁ gacchati. Tasmiṁ khaṇe: “Kumārassa yasaṁ passissāmā” ti sakalanagaraṁ saṅkhubhi, pāsādantare cakkāticakkāni mañcātimañcāni bandhanti.

Satthā tayo māse vasitvā: “Mayaṁ gacchāmā” ti nagaravāsīnaṁ ārocesi. Nāgarā: “Bhante, sve gamissathā” ti satthāraṁ nimantetvā dutiyadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṁ katvā alaṅkaritvā āsanāni paññapetvā kālaṁ ārocesuṁ. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto tattha gantvā nisīdi, manussā mahādānaṁ adaṁsu. Satthā niṭṭhitabhattakicco madhurassarena anumodanaṁ ārabhi. Tasmiṁ khaṇe bhaddajikumāro pi pāsādato pāsādaṁ gacchati {2.332}, tassa sampattidassanatthāya taṁ divasaṁ na koci agamāsi, attano manussāva parivāresuṁ. So manusse pucchi: “aññasmiṁ kāle mayi pāsādato pāsādaṁ gacchante sakalanagaraṁ saṅkhubhati, cakkāticakkāni mañcātimañcāni bandhanti, ajja pana ṭhapetvā mayhaṁ manusse añño koci natthi, kiṁ nu kho kāraṇan”-ti. “Sāmi, sammāsambuddho imaṁ bhaddiyanagaraṁ upanissāya tayo māse vasitvā ajjeva gamissati, so bhattakiccaṁ niṭṭhāpetvā mahājanassa dhammaṁ deseti, sakalanagaravāsino pi tassa dhammakathaṁ suṇantī” ti. So: “Tena hi etha, mayam-pi suṇissāmā” ti sabbābharaṇapaṭimaṇḍito va mahantena parivārena upasaṅkamitvā parisapariyante ṭhito dhammaṁ suṇanto ṭhito va sabbakilese khepetvā aggaphalaṁ arahattaṁ pāpuṇi.

Satthā bhaddiyaseṭṭhiṁ āmantetvā: “Mahāseṭṭhi, putto te alaṅkatapaṭiyatto va dhammakathaṁ suṇanto arahatte patiṭṭhito, tenassa ajjeva pabbajituṁ vā vaṭṭati parinibbāyituṁ vā” ti āha. “Bhante, mayhaṁ puttassa parinibbānena kiccaṁ natthi, pabbājetha naṁ, pabbājetvā ca pana naṁ gahetvā sve amhākaṁ gehaṁ upasaṅkamathā” ti. Bhagavā nimantanaṁ adhivāsetvā kulaputtaṁ ādāya vihāraṁ gantvā pabbājetvā upasampadaṁ dāpesi. Tassa mātāpitaro sattāhaṁ mahāsakkāraṁ kariṁsu. Satthā sattāhaṁ vasitvā kulaputtamādāya cārikaṁ caranto koṭigāmaṁ pāpuṇi. Koṭigāmavāsino manussā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ adaṁsu. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṁ ārabhi. Kulaputto anumodanakaraṇakāle bahigāmaṁ gantvā: “Satthu āgatakāle yeva uṭṭhahissāmī” ti gaṅgātitthasamīpe ekasmiṁ rukkhamūle jhānaṁ samāpajjitvā nisīdi. Mahallakattheresu āgacchantesu pi anuṭṭhahitvā satthu āgatakāle yeva uṭṭhahi. Puthujjanā bhikkhū: “Ayaṁ pure viya pabbajitvā mahāthere āgacchante pi disvā na uṭṭhahatī” ti kujjhiṁsu.

Koṭigāmavāsino manussā nāvāsaṅghāte bandhiṁsu. Satthā nāvāsaṅghāte ṭhatvā: “Kahaṁ {2.333}, bhaddajī” ti pucchi. “Esa, bhante, idhevā” ti. “Ehi, bhaddaji, amhehi saddhiṁ ekanāvaṁ abhiruhā” ti. Thero pi uppatitvā ekanāvāya aṭṭhāsi. Atha naṁ gaṅgāya majjhaṁ gatakāle satthā āha: “bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvutthapāsādo kahan”-ti. Imasmiṁ ṭhāne nimuggo, bhanteti. Puthujjanā bhikkhū: “Bhaddajitthero aññaṁ byākarotī” ti āhaṁsu. Satthā: “Tena hi, bhaddaji, sabrahmacārīnaṁ kaṅkhaṁ chindā” ti āha. Tasmiṁ khaṇe thero satthāraṁ vanditvā iddhibalena gantvā pāsādathūpikaṁ pādaṅguliyā gahetvā pañcavīsatiyojanaṁ pāsādaṁ gahetvā ākāse uppati. Uppatito ca pana heṭṭhāpāsāde ṭhitānaṁ pāsādaṁ bhinditvā paññāyi. So ekayojanaṁ dviyojanaṁ tiyojananti yāva vīsatiyojanā udakato pāsādaṁ ukkhi pi. Athassa purimabhave ñātakā pāsādalobhena macchakacchapanāgamaṇḍūkā hutvā tasmiṁ yeva pāsāde nibbattā pāsāde uṭṭhahante parivattitvā parivattitvā udake yeva patiṁsu. Satthā te patante disvā: “Ñātakā te, bhaddaji, kilamantī” ti āha. Thero satthu vacanaṁ sutvā pāsādaṁ vissajjesi, pāsādo yathāṭhāne yeva patiṭṭhahi, satthā pāragaṅgaṁ gato. Athassa gaṅgātīre yeva āsanaṁ paññāpayiṁsu, so paññatte varabuddhāsane taruṇasūriyo viya rasmiyo muñcanto nisīdi. Atha naṁ bhikkhū: “Kasmiṁ kāle, bhante, ayaṁ pāsādo bhaddajittherena ajjhāvuttho” ti pucchiṁsu. Satthā: “Mahāpanādarājakāle” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṁ suruci nāma rājā ahosi, putto pi tassa suruci yeva, tassa pana putto mahāpanādo nāma ahosi, te imaṁ pāsādaṁ paṭilabhiṁsu. Paṭilābhatthāya panassa idaṁ pubbakammaṁ: dve pitāputtā naḷehi ca udumbaradārūhi ca paccekabuddhassa vasanapaṇṇasālaṁ kariṁsu. Imasmiṁ jātake sabbaṁ atītavatthu pakiṇṇakanipāte surucijātake (Ja. 489) āvi bhavissati.

Te kālaṁ katvā tāvatiṁsabhavane nibbattitvā chasu kāmāvacarasaggesu anulomapaṭilomena mahantaṁ devissariyaṁ anubhavantā vicaranti. Te tato cavitvā uparidevaloke nibbattitukāmā honti. Sakko tathā gatabhāvaṁ ñatvā tesu ekassa {4.319} vimānadvāraṁ gantvā taṁ āgantvā vanditvā ṭhitaṁ āha: “mārisa, tayā manussalokaṁ gantuṁ vaṭṭatī” ti. “Mahārāja, manussaloko nāma jeguccho paṭikūlo, tattha ṭhitā dānādīni puññāni katvā devalokaṁ patthenti, tattha gantvā kiṁ karissāmī” ti. “Mārisa, devaloke paribhuñjitabbasampattiṁ manussaloke paribhuñjissasi, pañcavīsatiyojanubbedhe navayojanaāyāme aṭṭhayojanavitthāre ratanapāsāde vasissasi, adhivāsehī” ti. So adhivāsesi. Sakko tassa paṭiññaṁ gahetvā isivesena rājuyyānaṁ gantvā tāsaṁ itthīnaṁ upari ākāse caṅkamanto attānaṁ dassetvā: “Kassāhaṁ puttavaraṁ dammi, kā puttavaraṁ gaṇhissatī” ti āha. “Bhante, mayhaṁ dehi, mayhaṁ dehī” ti soḷasa itthisahassāni hatthe ukkhipiṁsu. Tato sakko āha: “ahaṁ sīlavatīnaṁ puttaṁ dammi, tumhākaṁ kiṁ sīlaṁ, ko ācāro” ti. Tā ukkhittahatthe samañchitvā: “Sace sīlavatiyā dātukāmo, sumedhāya santikaṁ gacchāhī” ti vadiṁsu. So ākāseneva gantvā tassā vāsāgāre sīhapañjare aṭṭhāsi.

Athassā tā itthiyo ārocesuṁ: “Etha, devi, sakko devarājā ‘tumhākaṁ puttavaraṁ dassāmī’ ti ākāsenāgantvā sīhapañjare ṭhito” ti. Sā garuparihārenāgantvā sīhapañjaraṁ ugghāṭetvā: “Saccaṁ kira, bhante, tumhe sīlavatiyā puttavaraṁ dethā” ti āha. “Āma devī” ti. “Tena hi mayhaṁ dethā” ti. “Kiṁ pana te sīlaṁ, kathehi, sace me ruccati, dassāmi te puttavaran”-ti. Sā tassa vacanaṁ sutvā: “Tena hi suṇāhī” ti vatvā attano sīlaguṇaṁ kathentī pannarasa gāthā abhāsi:

Mahesī surucino bhariyā, ānītā paṭhamaṁ ahaṁ,
Dasa vassasahassāni, yaṁ maṁ surucimānayi.

Sāhaṁ brāhmaṇa rājānaṁ, vedehaṁ mithilaggahaṁ,
Nābhijānāmi kāyena, vācāya uda cetasā,
Suruciṁ atimaññittha, āvi vā yadi vā raho.

Etena {4.320} saccavajjena, putto uppajjataṁ ise,
Musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā.

Bhattu mama sassu mātā, pitā cā pi ca sassuro,
Te maṁ brahme vinetāro, yāva aṭṭhaṁsu jīvitaṁ.

Sāhaṁ ahiṁsāratinī, kāmasā dhammacārinī,
Sakkaccaṁ te upaṭṭhāsiṁ, rattindivamatanditā.

Etena saccavajjena, putto uppajjataṁ ise,
Musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā.

Soḷasitthisahassāni, sahabhariyāni brāhmaṇa,
Tāsu issā vā kodho vā, nāhu mayhaṁ kudācanaṁ.

Hitena tāsaṁ nandāmi, na ca me kāci appiyā,
Attānaṁvānukampāmi, sadā sabbā sapattiyo.

Etena saccavajjena, putto uppajjataṁ ise,
Musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā.

Dāse kammakare pesse, ye caññe anujīvino,
Pesemi sahadhammena, sadā pamuditindriyā.

Etena saccavajjena, putto uppajjataṁ ise,
Musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā.

Samaṇe brāhmaṇe cā pi, aññe cā pi vanibbake,
Tappemi annapānena, sadā payatapāṇinī.

Etena saccavajjena, putto uppajjataṁ ise,
Musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā.

Cātuddasiṁ pañcaddasiṁ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī,
Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṁ,
Uposathaṁ upavasāmi, sadā sīlesu saṁvutā.

Etena saccavajjena, putto uppajjataṁ ise,
Musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā ti.

Evaṁ tassā gāthāya satena pi sahassena pi vaṇṇiyamānānaṁ guṇānaṁ pamāṇaṁ nāma natthi, tāya pannarasahi gāthāhi attano guṇānaṁ vaṇṇitakāle yeva sakko attano bahukaraṇīyatāya tassā kathaṁ avicchinditvā: “Pahūtā abbhutā yeva te guṇā” ti taṁ pasaṁsanto gāthādvayamāha:

Sabbeva te dhammaguṇā, rājaputti yasassini,
Saṁvijjanti tayi bhadde, ye tvaṁ kittesi attani.

Khattiyo jātisampanno, abhijāto yasassimā,
Dhammarājā videhānaṁ, putto uppajjate tavā ti.

Sā tassa vacanaṁ sutvā somanassajātā taṁ pucchantī dve gāthā abhāsi:

Dummī {4.322} rajojalladharo, aghe vehāyasaṁ ṭhito,
Manuññaṁ bhāsase vācaṁ, yaṁ mayhaṁ hadayaṅgamaṁ.

Devatānusi saggamhā, isi vāsi mahiddhiko,
Ko vāsi tvaṁ anuppatto, attānaṁ me pavedayā ti.

Sakko tassā kathento cha gāthā abhāsi:

Yaṁ devasaṅghā vandanti, sudhammāyaṁ samāgatā,
Sohaṁ sakko sahassakkho, āgatosmi tavantike.

Itthiyo jīvalokasmiṁ, yā hoti samacārinī,
Medhāvinī sīlavatī, sassudevā patibbatā.

Tādisāya sumedhāya, sucikammāya nāriyā,
Devā dassanamāyanti, mānusiyā amānusā.

Tvañca bhadde suciṇṇena, pubbe sucaritena ca,
Idha rājakule jātā, sabbakāmasamiddhinī.

Ayañca te rājaputti, ubhayattha kaṭaggaho,
Devalokūpapattī ca, kittī ca idha jīvite.

Ciraṁ sumedhe sukhinī, dhammamattani pālaya,
Esāhaṁ tidivaṁ yāmi, piyaṁ me tava dassanan-ti.

Devaloke {4.323} pana me kiccakaraṇīyaṁ atthi, tasmā gacchāmi, tvaṁ appamattā hohīti tassā ovādaṁ datvā pakkāmi. Naḷakāradevaputto pana paccūsakāle cavitvā tassā kucchiyaṁ paṭisandhiṁ gaṇhi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṁ ñatvā rañño ārocesi, rājā gabbhassa parihāraṁ adāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṁ vijāyi, “mahāpanādo” tissa nāmaṁ kariṁsu. Ubhayaraṭṭhavāsino: “Sāmiputtassa no khīramūlan”-ti ekekaṁ kahāpaṇaṁ rājaṅgaṇe khipiṁsu, mahādhanarāsi ahosi. Raññā paṭikkhittāpi: “Sāmiputtassa no vaḍḍhitakāle paribbayo bhavissatī” ti aggahetvāva pakkamiṁsu. Kumāro pana mahāparivārena vaḍḍhitvā vayappatto soḷasavassakāle yeva sabbasippesu nipphattiṁ pāpuṇi. Rājā puttassa vayaṁ oloketvā deviṁ āha: “bhadde, puttassa me rajjābhisekakālo, ramaṇīyamassa pāsādaṁ kāretvā abhisekaṁ karissāmī” ti. Sā: “Sādhu devā” ti sampaṭicchi. Rājā vatthuvijjācariye pakkosāpetvā: “Tātā, vaḍḍhakiṁ gahetvā amhākaṁ nivesanato avidūre puttassa me pāsādaṁ māpetha, rajjena naṁ abhisiñcissāmā” ti āha. Te: “Sādhu, devā” ti bhūmippadesaṁ vīmaṁsanti.

Tasmiṁ khaṇe sakkassa bhavanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. So taṁ kāraṇaṁ ñatvā vissakammaṁ āmantetvā: “Gaccha, tāta, mahāpanādakumārassa āyāmena navayojanikaṁ, vitthārato aṭṭhayojanikaṁ, ubbedhena pañcavīsatiyojanikaṁ, ratanapāsādaṁ māpehī” ti pesesi. So vaḍḍhakīvesena vaḍḍhakīnaṁ santikaṁ gantvā: “Tumhe pātarāsaṁ bhuñjitvā ethā” ti te pesetvā daṇḍakena bhūmiṁ pahari, tāvadeva vuttappakāro sattabhūmiko pāsādo uṭṭhahi. Mahāpanādassa pāsādamaṅgalaṁ, chattamaṅgalaṁ, āvāhamaṅgalanti tīṇi maṅgalāni ekato va ahesuṁ. Maṅgalaṭṭhāne ubhayaraṭṭhavāsino sannipatitvā maṅgalacchaṇena satta vassāni vītināmesuṁ. Neva ne rājā uyyojesi, tesaṁ vatthālaṅkārakhādanīyabhojanīyādi {4.324} sabbaṁ rājakulasantakam-eva ahosi. Te sattasaṁvaccharaccayena upakkositvā surucimahārājena: “Kimetan”-ti puṭṭhā: “Mahārāja, amhākaṁ maṅgalaṁ bhuñjantānaṁ satta vassāni gatāni, kadā maṅgalassa osānaṁ bhavissatī” ti āhaṁsu. Tato rājā: “Tātā, puttena me ettakaṁ kālaṁ na hasitapubbaṁ, yadā so hasissati, tadā gamissathā” ti āha. Atha mahājano bheriṁ carāpetvā naṭe sannipātesi. Cha naṭasahassāni sannipatitvā satta koṭṭhāsā hutvā naccantā rājānaṁ hasāpetuṁ nāsakkhiṁsu. Tassa kira dīgharattaṁ dibbanāṭakānaṁ diṭṭhattā tesaṁ naccaṁ amanuññaṁ ahosi.

Tadā bhaṇḍukaṇḍo ca paṇḍukaṇḍo cāti dve nāṭakajeṭṭhakā: “Mayaṁ rājānaṁ hasāpessāmā” ti rājaṅgaṇaṁ pavisiṁsu. Tesu bhaṇḍukaṇḍo tāva rājadvāre mahantaṁ atulaṁ nāma ambaṁ māpetvā suttaguḷaṁ khipitvā tassa sākhāya laggāpetvā suttena atulambaṁ abhiruhi. Atulamboti kira vessavaṇassa ambo. Atha tam-pi vessavaṇassa dāsā gahetvā aṅgapaccaṅgāni chinditvā pātesuṁ, sesanāṭakā tāni samodhānetvā udakena abhisiñciṁsu. So pupphapaṭaṁ nivāsetvā ca pārupitvā ca naccanto va uṭṭhahi. Mahāpanādo tam-pi disvā neva hasi. Paṇḍukaṇḍo naṭo rājaṅgaṇe dārucitakaṁ kāretvā attano parisāya saddhiṁ aggiṁ pāvisi. Tasmiṁ nibbute citakaṁ udakena abhisiñciṁsu. So sapariso pupphapaṭaṁ nivāsetvā ca pārupitvā ca naccanto va uṭṭhahi. Tam-pi disvā rājā neva hasi. Iti taṁ hasāpetuṁ asakkontā manussā upaddutā ahesuṁ.

Sakko taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Gaccha, tāta, mahāpanādaṁ hasāpetvā ehī” ti devanaṭaṁ pesesi. So āgantvā rājaṅgaṇe ākāse ṭhatvā upaḍḍhaaṅgaṁ nāma {4.325} dassesi, eko va hattho, eko va pādo, ekaṁ akkhi, ekā dāṭhā naccati calati phandati, sesaṁ niccalamahosi. Taṁ disvā mahāpanādo thokaṁ hasitaṁ akāsi. Mahājano pana hasanto hasanto hāsaṁ sandhāretuṁ satiṁ paccupaṭṭhāpetuṁ asakkonto aṅgāni vissajjetvā rājaṅgaṇe yeva pati, tasmiṁ kāle maṅgalaṁ niṭṭhitaṁ. Sesamettha: “Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo” ti mahāpanādajātakena (Ja. 264) vaṇṇetabbaṁ. Rājā mahāpanādo dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne devalokam-eva gato.

Satthā {2.334} imaṁ atītaṁ āharitvā sammāsambuddho hutvā imā gāthā avoca:

1. Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo,
Tiriyaṁ soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā.

2. Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo,
Anaccuṁ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā.

3. Evametaṁ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaddaji,
Sakko ahaṁ tadā āsiṁ, veyyāvaccakaro tavā ti.

Tattha yūpo ti pāsādo. Tiriyaṁ soḷasubbedho ti vitthārato soḷasakaṇḍapātavitthāro ahosi. Uddhamāhu sahassadhā ti ubbedhena sahassakaṇḍagamanamattaṁ ucco ahu, sahassakaṇḍagamanagaṇanāya pañcavīsatiyojanappamāṇaṁ hoti. Vitthāro panassa aṭṭhayojanamatto.

Sahassakaṇḍo satageṇḍū ti so panesa sahassakaṇḍubbedho pāsādo satabhūmiko ahosi. Dhajālū ti dhajasampanno. Haritāmayo ti haritamaṇiparikkhitto. Aṭṭhakathāyaṁ pana: “Samāluharitāmayo” ti pāṭho, haritamaṇimayehi dvārakavāṭavātapānehi samannāgatoti attho. Samālū ti kira dvārakavāṭavātapānānaṁ nāmaṁ. Gandhabbā ti naṭā, cha sahassāni sattadhā ti cha gandhabbasahassāni sattadhā hutvā tassa pāsādassa sattasu ṭhānesu rañño ratijananatthāya nacciṁsū ti attho. Te evaṁ naccantā pi rājānaṁ hāsetuṁ nāsakkhiṁsu, atha sakko devarājā devanaṭaṁ pesetvā samajjaṁ kāresi, tadā mahāpanādo hasi.

Yathā bhāsasi, bhaddajī ti bhaddajittherena hi: “Bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvutthapāsādo kahan”-ti vutte: “Imasmiṁ ṭhāne nimuggo, bhante” ti vadantena tasmiṁ kāle attano atthāya tassa pāsādassa nibbattabhāvo ca mahāpanādarājabhāvo ca bhāsito hoti. Taṁ gahetvā satthā: “Yathā tvaṁ, bhaddaji, bhāsasi, tadā etaṁ tatheva ahosi, ahaṁ tadā tava kāyaveyyāvaccakaro sakko devānamindo ahosin”-ti āha. Tasmiṁ {2.335} khaṇe puthujjanabhikkhū nikkaṅkhā ahesuṁ.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā mahāpanādo rājā bhaddaji ahosi, sakko pana aham-eva ahosin”-ti.

Mahāpanādajātakavaṇṇanā catutthā