Ja 267: Kakkaṭakajātakavaṇṇanā

Siṅgī {2.341} migo ti idaṁ satthā jetavane viharanto aññataraṁ itthiṁ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṁ kireko kuṭumbiko attano bhariyaṁ gahetvā uddhārasodhanatthāya janapadaṁ gantvā uddhāraṁ sodhetvā āgacchanto antarāmagge corehi gahito. Bhariyā panassa abhirūpā pāsādikā dassanīyā, corajeṭṭhako tassā sinehena kuṭumbikaṁ māretuṁ ārabhi. Sā pana itthī sīlavatī ācārasampannā patidevatā, sā corajeṭṭhakassa pādesu nipatitvā: “Sāmi, sace mayi sineho atthi, mā mayhaṁ sāmikaṁ mārehi. Sace māresi, aham-pi visaṁ vā khāditvā nāsavātaṁ vā sannirumbhitvā marissāmi, tayā pana saddhiṁ na gamissāmi, mā me akāraṇena sāmikaṁ mārehī” ti yācitvā taṁ vissajjāpesi. Te ubho pi sotthinā sāvatthiṁ patvā jetavanapiṭṭhivihārena gacchantā: “Vihāraṁ pavisitvā satthāraṁ vandissāmā” ti gandhakuṭipariveṇaṁ gantvā satthāraṁ vanditvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Te satthārā: “Kahaṁ gatattha, upāsakā” ti puṭṭhā: “Uddhārasodhanatthāyā” ti āhaṁsu. “Antarāmagge pana ārogyena āgatatthā” ti vutte kuṭumbiko āha: “antarāmagge no, bhante, corā gaṇhiṁsu, tatresā maṁ māriyamānaṁ corajeṭṭhakaṁ yācitvā mocesi, imaṁ nissāya mayā jīvitaṁ laddhan”-ti. Satthā: “Na, upāsaka, idānevetāya evaṁ tuyhaṁ jīvitaṁ dinnaṁ, pubbe pi paṇḍitānam-pi jīvitaṁ adāsiyevā” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente himavante mahāudakarahado, tattha mahāsuvaṇṇakakkaṭako ahosi. So tassa nivāsabhāvena: “Kuḷīradaho” ti paññāyittha. Kakkaṭako mahā ahosi khalamaṇḍalappamāṇo, hatthī gahetvā vadhitvā khādati. Hatthī tassa bhayena tattha otaritvā gocaraṁ {2.342} gaṇhituṁ na sakkonti. Tadā bodhisatto kuḷīradahaṁ upanissāya vasamānaṁ hatthiyūthajeṭṭhakaṁ paṭicca kareṇuyā kucchismiṁ paṭisandhiṁ gaṇhi. Athassa mātā: “Gabbhaṁ rakkhissāmī” ti aññaṁ pabbatappadesaṁ gantvā gabbhaṁ rakkhitvā puttaṁ vijāyi. So anukkamena viññutaṁ patto mahāsarīro thāmasampanno sobhaggappatto añjanapabbato viya ahosi. So ekāya kareṇuyā saddhiṁ saṁvāsaṁ kappetvā: “Kakkaṭakaṁ gaṇhissāmī” ti attano bhariyañca mātarañca ādāya taṁ hatthiyūthaṁ upasaṅkamitvā pitaraṁ passitvā: “Tāta, ahaṁ kakkaṭakaṁ gaṇhissāmī” ti āha. Atha naṁ pitā: “Na sakkhissasi, tātā” ti vāretvā punappunaṁ vadantaṁ: “Tvaññeva jānissasī” ti āha.

So kuḷīradahaṁ upanissāya vasante sabbavāraṇe sannipātetvā sabbehi saddhiṁ dahasamīpaṁ gantvā: “Kiṁ so kakkaṭako otaraṇakāle gaṇhāti, udāhu gocaraṁ gaṇhanakāle, udāhu uttaraṇakāle” ti pucchitvā: “Uttaraṇakāle” ti sutvā: “Tena hi tumhe kuḷīradahaṁ otaritvā yāvadatthaṁ gocaraṁ gahetvā paṭhamaṁ uttaratha, ahaṁ pacchato bhavissāmī” ti āha. Vāraṇā tathā kariṁsu. Kuḷīro pacchato uttarantaṁ bodhisattaṁ mahāsaṇḍāsena kammāro lohasalākaṁ viya aḷadvayena pāde daḷhaṁ gaṇhi, kareṇukā bodhisattaṁ avijahitvā samīpe yeva aṭṭhāsi. Bodhisatto ākaḍḍhanto kuḷīraṁ cāletuṁ nāsakkhi, kuḷīro pana taṁ ākaḍḍhanto attano abhimukhaṁ karoti. So maraṇabhayatajjito baddharavaṁ ravi, sabbe vāraṇā maraṇabhayatajjitā koñcanādaṁ katvā muttakarīsaṁ cajamānā palāyiṁsu, kareṇukāpissa saṇṭhātuṁ asakkontī palāyituṁ ārabhi.

Atha naṁ {2.343} so attano baddhabhāvaṁ saññāpetvā tassā apalāyanatthaṁ paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Siṅgī migo āyatacakkhunetto
Aṭṭhittaco vārisayo alomo,
Tenābhibhūto kapaṇaṁ rudāmi,
Mā heva maṁ pāṇasamaṁ jaheyyā ti. [This verse is omitted by accident in the digital transcription of Cst.]

Tattha siṅgī migo ti siṅgī suvaṇṇavaṇṇo migo. Dvīhi aḷehi siṅgakiccaṁ sādhentehi yuttatāya siṅgī ti attho. Migoti pana sabbapāṇasaṅgāhakavasena idha kuḷīro vutto. Āyatacakkhunetto ti ettha dassanaṭṭhena cakkhu, nayanaṭṭhena nettaṁ, āyatāni cakkhusaṅkhātāni nettāni assāti āyatacakkhunetto, dīghaakkhī ti attho. Aṭṭhimevassa tacakiccaṁ sādhetīti aṭṭhittaco. Tenābhibhūto ti tena migena abhibhūto ajjhotthato niccalaṁ gahito hutvā. Kapaṇaṁ rudāmī ti kāruññappatto hutvā rudāmi viravāmi. Mā heva man-ti maṁ evarūpaṁ byasanappattaṁ attano pāṇasamaṁ piyasāmikaṁ tvaṁ mā heva jahīti.

Atha sā kareṇukā nivattitvā taṁ assāsayamānā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Ayya na taṁ jahissāmi, kuñjaraṁ saṭṭhihāyanaṁ,
Pathabyā cāturantāya, suppiyo hosi me tuvan-ti.

Tattha saṭṭhihāyanan-ti jātiyā saṭṭhivassakālasmiñhi kuñjarā thāmena parihāyanti, sā ahaṁ evaṁ thāmahīnaṁ imaṁ byasanaṁ pattaṁ taṁ na jahissāmi, mā bhāyi, imissā hi catūsu disāsu samuddaṁ patvā ṭhitāya cāturantāya pathaviyā tvaṁ mayhaṁ suṭṭhu piyoti.

Atha naṁ santhambhetvā: “Ayya, idāni taṁ kuḷīrena saddhiṁ thokaṁ kathāsallāpaṁ labhamānā vissajjāpessāmī” ti vatvā kuḷīraṁ yācamānā tatiyaṁ gāthamāha.

3. Ye {2.344} kuḷīrā samuddasmiṁ, gaṅgāya yamunāya ca,
Tesaṁ tvaṁ vārijo seṭṭho, muñca rodantiyā patin-ti.

Tassattho: ye samudde vā gaṅgāya vā yamunāya vā kuḷīrā, sabbesaṁ vaṇṇasampattiyā ca mahantattena ca tvam-eva seṭṭho uttamo. Tena taṁ yācāmi, mayhaṁ rodamānāya sāmikaṁ muñcāti.

Kuḷīro tassā kathayamānāya itthisadde nimittaṁ gahetvā ākaḍḍhiyamānaso hutvā vāraṇassa pādato aḷe viniveṭhento: “Ayaṁ vissaṭṭho idaṁ nāma karissatī” ti na kiñci aññāsi. Atha naṁ vāraṇo pādaṁ ukkhipitvā piṭṭhiyaṁ akkami, tāvadeva aṭṭhīni bhijjiṁsu. Vāraṇo tuṭṭharavaṁ ravi, sabbe vāraṇā sannipatitvā kuḷīraṁ nīharitvā mahītale ṭhapetvā maddantā cuṇṇavicuṇṇamakaṁsu. Tassa dve aḷā sarīrato bhijjitvā ekamante patiṁsu. So ca kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho, gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandībhūte dahato udakaṁ gaṅgaṁ otarati. Atha dve pi te aḷā uplavitvā gaṅgāya vuyhiṁsu. Tesu eko samuddaṁ pāvisi, ekaṁ dasabhātikarājāno udake kīḷamānā labhitvā āḷiṅgaṁ nāma mudiṅgaṁ akaṁsu. Samuddaṁ pana paviṭṭhaṁ asurā gahetvā ālambaraṁ nāma bheriṁ kāresuṁ. Te aparabhāge sakkena saṅgāme parājitā taṁ chaḍḍetvā palāyiṁsu, atha naṁ sakko attano atthāya gaṇhāpesi. “Ālambaramegho viya thanatī” ti taṁ sandhāya vadanti.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne ubho jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṁsu {2.345}. “Tadā kareṇukā ayaṁ upāsikā ahosi, vāraṇo pana aham-eva ahosin”-ti.

Kakkaṭakajātakavaṇṇanā sattamā