Ja 307: Palāsajātakavaṇṇanā

Acetanaṁ {3.23} brāhmaṇa assuṇantan-ti idaṁ satthā parinibbānamañce nipanno ānandattheraṁ ārabbha kathesi. Sohāyasmā: “Ajja rattiyā paccūsasamaye satthā parinibbāyissatī” ti ñatvā: “Ahañcamhi sekkho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṁ bhavissati, pañcavīsati vassāni satthu kataṁ upaṭṭhānaṁ nipphalaṁ bhavissatī” ti sokābhibhūto uyyānaovarake kapisīsaṁ ālambitvā parodi. Satthā taṁ apassanto: “Kahaṁ, bhikkhave, ānando” ti pucchitvā tamatthaṁ sutvā taṁ pakkosāpetvā: “Katapuññosi tvaṁ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṁ hohisi anāsavo, mā cintayi, idāni tayā mama kataṁ upaṭṭhānaṁ kiṁkāraṇā nipphalaṁ bhavissati, yassa te pubbe sarāgādikāle pi mama kataṁ upaṭṭhānaṁ nipphalaṁ nāhosī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto bārāṇasito avidūre palāsarukkhadevatā hutvā nibbatti. Tadā bārāṇasivāsino manussā devatāmaṅgalikā ahesuṁ niccaṁ balikaraṇādīsu payuttā. Atheko duggatabrāhmaṇo: “Aham-pi ekaṁ devataṁ paṭijaggissāmī” ti ekasmiṁ unnatappadese ṭhitassa mahato palāsarukkhassa mūlaṁ samaṁ nittiṇaṁ katvā parikkhipitvā vālukaṁ okiritvāva sammajjitvā rukkhe gandhapañcaṅgulikāni datvā mālāgandhadhūmehi pūjetvā dīpaṁ jāletvā: “Sukhaṁ sayā” ti vatvā rukkhaṁ padakkhiṇaṁ katvā pakkamati. Dutiyadivase pāto va gantvā sukhaseyyaṁ pucchati. Athekadivasaṁ rukkhadevatā cintesi: “Ayaṁ brāhmaṇo ativiya maṁ paṭijaggati, imaṁ brāhmaṇaṁ vīmaṁsitvā yena kāraṇena maṁ paṭijaggati, taṁ dassāmī” ti. Sā tasmiṁ khaṇe brāhmaṇe āgantvā rukkhamūle sammajjante mahallakabrāhmaṇavesena samīpe ṭhatvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Acetanaṁ {3.24} brāhmaṇa assuṇantaṁ, jāno ajānantamimaṁ palāsaṁ,
Āraddhaviriyo dhuvaṁ appamatto, sukhaseyyaṁ pucchasi kissa hetū ti.

Tattha assuṇantan-ti acetanattāva asuṇantaṁ. Jāno ti tuvaṁ jānamāno hutvā dhuvaṁ appamatto ti niccaṁ appamatto.

Taṁ sutvā brāhmaṇo dutiyaṁ gāthamāha.

2. Dūre suto ceva brahā ca rukkho, dese ṭhito bhūtanivāsarūpo,
Tasmā namassāmi imaṁ palāsaṁ, ye cettha bhūtā te dhanassa hetū ti.

Tattha dūre suto ti brāhmaṇa ayaṁ rukkho dūre suto vissuto, na āsannaṭṭhāne yeva pākaṭo. Brahā cā ti mahanto ca. Dese ṭhito ti unnate same bhūmippadese ṭhito. Bhūtanivāsarūpo ti devatānivāsasabhāvo, addhā ettha mahesakkhā devatā nivutthā bhavissati. Te dhanassa hetū ti imañca rukkhaṁ ye cettha nivutthā bhūtā, te dhanassa hetu namassāmi, na nikkāraṇāti.

Taṁ sutvā rukkhadevatā brāhmaṇassa pasannā: “Ahaṁ, brāhmaṇa, imasmiṁ rukkhe nibbattadevatā, mā bhāyi, dhanaṁ te dassāmī” ti taṁ assāsetvā attano vimānadvāre mahantena devatānubhāvena ākāse ṭhatvā itarā dve gāthā abhāsi:

3. So te karissāmi yathānubhāvaṁ, kataññutaṁ brāhmaṇa pekkhamāno,
Kathañhi āgamma sataṁ sakāse, moghāni te assu pariphanditāni.

4. Yo tindukarukkhassa paro pilakkho, parivārito pubbayañño uḷāro,
Tassesa mūlasmiṁ nidhi nikhāto, adāyādo gaccha taṁ uddharāhī ti.

Tattha {3.25} yathānubhāvan-ti yathāsatti yathābalaṁ. Kataññutan-ti tayā mayhaṁ kataguṇaṁ jānanto taṁ attani vijjamānaṁ kataññutaṁ pekkhamāno. Āgammā ti āgantvā. Sataṁ sakāse ti sappurisānaṁ santike. Moghāni te assu pariphanditānī ti sukhaseyyapucchanavasena vācāphanditāni sammajjanādikaraṇena kāyaphanditāni ca tava kathaṁ aphalāni bhavissanti.

Yo tindukarukkhassa paro pilakkho ti yo esa tindukarukkhassa parato pilakkharukkho ṭhitoti vimānadvāre ṭhitāva hatthaṁ pasāretvā dasseti. Parivārito ti ādīsu tassa pilakkharukkhassa mūle esa taṁ rukkhamūlaṁ parikkhipitvā nihitatāya parivārito, pubbe yiṭṭhayaññavasena purimasāmikānaṁ uppannatāya pubbayañño, anekanidhikumbhi bhāvena mahantattā uḷāro, bhūmiṁ khaṇitvā ṭhapitattā nikhāto, idāni dāyādānaṁ abhāvato adāyādo. Idaṁ vuttaṁ hoti: esa taṁ rukkhamūlaṁ parikkhipitvā gīvāya gīvaṁ paharantīnaṁ nidhikumbhīnaṁ vasena mahānidhi nikhāto asāmiko, gaccha taṁ uddharitvā gaṇhāti.

Evañca pana vatvā sā devatā: “Brāhmaṇa, tvaṁ etaṁ uddharitvā gaṇhanto kilamissasi, gaccha tvaṁ, aham-eva taṁ tava gharaṁ netvā asukasmiṁ asukasmiñca ṭhāne nidahissāmi, tvaṁ etaṁ dhanaṁ yāvajīvaṁ paribhuñjanto dānaṁ dehi, sīlaṁ rakkhāhī” ti brāhmaṇassa ovādaṁ datvā taṁ dhanaṁ attano ānubhāvena tassa ghare patiṭṭhāpesi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā brāhmaṇo ānando ahosi, rukkhadevatā pana aham-eva ahosin”-ti.

Palāsajātakavaṇṇanā sattamā