Ja 313: Khantivādījātakavaṇṇanā

Yo te hatthe ca pāde cā ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ kodhanabhikkhuṁ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitam-eva. Satthā pana taṁ bhikkhuṁ: “Kasmā, tvaṁ bhikkhu, akkodhanassa buddhassa sāsane pabbajitvā kodhaṁ karosi, porāṇakapaṇḍitā sarīre pahārasahasse patante hatthapādakaṇṇanāsāsu chijjamānāsu parassa kodhaṁ na kariṁsū” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ kalābu nāma rājā rajjaṁ kāresi. Tadā bodhisatto asītikoṭivibhave brāhmaṇakule nibbattitvā kuṇḍalakumāro nāma māṇavo hutvā vayappatto takkasilaṁ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā kuṭumbaṁ saṇṭhapetvā mātāpitūnaṁ accayena dhanarāsiṁ oloketvā: “Imaṁ dhanaṁ uppādetvā mama ñātakā aggahetvāva gatā, mayā panetaṁ gahetvā gantuṁ vaṭṭatī” ti sabbaṁ dhanaṁ viceyyadānavasena yo yaṁ āharati, tassa taṁ datvā himavantaṁ pavisitvā pabbajitvā phalāphalena yāpento ciraṁ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṁ āgantvā anupubbena bārāṇasiṁ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagare bhikkhāya caranto senāpatissa nivāsanadvāraṁ sampāpuṇi. Senāpati tassa iriyāpathesu pasīditvā gharaṁ pavesetvā attano paṭiyāditabhojanaṁ {3.40} bhojetvā paṭiññaṁ gahetvā tattheva rājuyyāne vasāpesi.

Athekadivasaṁ kalāburājā surāmadamatto chekanāṭakaparivuto mahantena yasena uyyānaṁ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe sayanaṁ attharāpetvā ekissā piyamanāpāya itthiyā aṅke sayi. Gītavāditanaccesu chekā nāṭakitthiyo gītādīni payojesuṁ, sakkassa devarañño viya mahāsampatti ahosi, rājā niddaṁ okkami. Atha tā itthiyo: “Yassatthāya mayaṁ gītādīni payojayāma, so niddaṁ upagato, kiṁ no gītādīhī” ti vīṇādīni tūriyāni tattha tattheva chaḍḍetvā uyyānaṁ pakkantā pupphaphalapallavādīhi palobhiyamānā uyyāne abhiramiṁsu. Tadā bodhisatto tasmiṁ uyyāne supupphitasālamūle pabbajjāsukhena vītināmento mattavaravāraṇo viya nisinno hoti. Atha tā itthiyo uyyāne caramānā taṁ disvā: “Etha, ayyāyo, etasmiṁ rukkhamūle pabbajito nisinno, yāva rājā na pabujjhati, tāvassa santike kiñci suṇamānā nisīdissāmā” ti gantvā vanditvā parivāretvā nisinnā: “Amhākaṁ kathetabbayuttakaṁ kiñci kathethā” ti vadiṁsu. Bodhisatto tāsaṁ dhammaṁ kathesi. Atha sā itthī aṅkaṁ cāletvā rājānaṁ pabodhesi. Rājā pabuddho tā apassanto: “Kahaṁ gatā vasaliyo” ti āha. Etā, mahārāja, gantvā ekaṁ tāpasaṁ parivāretvā nisīdiṁsūti. Rājā kupito khaggaṁ gahetvā: “Sikkhāpessāmi naṁ kūṭajaṭilan”-ti vegena agamāsi.

Atha tā itthiyo rājānaṁ kuddhaṁ āgacchantaṁ disvā tāsu vallabhatarā gantvā rañño hatthā asiṁ gahetvā rājānaṁ vūpasamesuṁ. So āgantvā bodhisattassa santike ṭhatvā: “Kiṁvādī tvaṁ, samaṇā” ti pucchi. “Khantivādī, mahārājā” ti. “Kā esā khanti nāmā” ti? “Akkosantesu paribhāsantesu paharantesu akujjhanabhāvo” ti. Rājā: “Passissāmi dāni te khantiyā atthibhāvan”-ti {3.41} coraghātakaṁ pakkosāpesi. So attano cārittena pharasuñca kaṇṭakakasañca ādāya kāsāyanivasano rattamālādharo āgantvā rājānaṁ vanditvā: “Kiṁ karomi, devā” ti āha. Imaṁ coraṁ duṭṭhatāpasaṁ gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṁ pātetvā kaṇṭakakasaṁ gahetvā purato ca pacchato ca ubhosu passesu cāti catūsu pi passesu dvepahārasahassamassa dehīti. So tathā akāsi. Bodhisattassa chavi bhijji. Cammaṁ bhijji, maṁsaṁ chijji, lohitaṁ paggharati.

Puna rājā: “Kiṁvādī tvaṁ bhikkhū” ti āha. “Khantivādī, mahārāja”. “Tvaṁ pana mayhaṁ cammantare khantī” ti maññasi, natthi mayhaṁ cammantare khanti, tayā pana daṭṭhuṁ asakkuṇeyye hadayabbhantare mama khanti patiṭṭhitā. “Mahārājā” ti. Puna coraghātako: “Kiṁ karomī” ti pucchi. “Imassa kūṭajaṭilassa ubho hatthe chindā” ti. So pharasuṁ gahetvā gaṇḍiyaṁ ṭhapetvā hatthe chindi. Atha naṁ: “Pāde chindā” ti āha, pāde pi chindi. Hatthapādakoṭīhi ghaṭachiddehi lākhāraso viya lohitaṁ paggharati. Puna rājā: “Kiṁvādīsī” ti pucchi. “Khantivādī, mahārāja”. “Tvaṁ pana mayhaṁ hatthapādakoṭīsu ‘khanti atthī’ ti maññasi, natthesā ettha, mayhaṁ khanti gambhīraṭṭhāne patiṭṭhitā” ti. So: “Kaṇṇanāsamassa chindā” ti āha. Itaro kaṇṇanāsaṁ chindi, sakalasarīre lohitaṁ ahosi. Puna naṁ: “Kiṁvādī nāma tvan”-ti pucchi. “Mahārāja, khantivādī nāma”. “Mā kho pana tvaṁ ‘kaṇṇanāsikakoṭīsu patiṭṭhitā khantī’ ti maññasi, mama khanti gambhīre hadayabbhantare patiṭṭhitā” ti. Rājā: “Kūṭajaṭila tava khantiṁ tvam-eva ukkhipitvā nisīdā” ti bodhisattassa hadayaṁ pādena paharitvā pakkāmi.

Tasmiṁ gate senāpati bodhisattassa sarīrato lohitaṁ puñchitvā {3.42} hatthapādakaṇṇanāsakoṭiyo sāṭakakaṇṇe katvā bodhisattaṁ saṇikaṁ nisīdāpetvā vanditvā ekamantaṁ nisīditvā: “Sace, bhante, tumhe kujjhitukāmā, tumhesu katāparādhassa rañño va kujjheyyātha, mā aññesan”-ti yācanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi,
Tassa kujjha mahāvīra, mā raṭṭhaṁ vinasā idan-ti.

Tattha mahāvīrā ti mahāvīriya. Mā raṭṭhaṁ vinasā idan-ti idaṁ niraparādhaṁ kāsiraṭṭhaṁ mā vināsehi.

Taṁ sutvā bodhisatto dutiyaṁ gāthamāha.

2. Yo me hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi,
Ciraṁ jīvatu so rājā, na hi kujjhanti mādisā ti.

Tattha mādisā ti mama sadisā khantibalena samannāgatā paṇḍitā: “Ayaṁ maṁ akkosi paribhāsi pahari, chindi bhindī” ti taṁ na kujjhanti.

Rañño uyyānā nikkhamantassa bodhisattassa cakkhupathaṁ vijahanakāle yeva ayaṁ catunahutādhikā dviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī khalibaddhasāṭako viya phalitā, avīcito jālā nikkhamitvā rājānaṁ kuladattiyena rattakambalena pārupantī viya gaṇhi. So uyyānadvāre yeva pathaviṁ pavisitvā avīcimahāniraye patiṭṭhahi. Bodhisatto pi taṁ divasam-eva kālamakāsi. Rājaparisā ca nāgarā ca gandhamālādhūmahatthā āgantvā bodhisattassa sarīrakiccaṁ akaṁsu. Keci panāhu: “Bodhisatto puna himavantam-eva gato” ti, taṁ abhūtaṁ.

3. Ahū {3.43} atītamaddhānaṁ, samaṇo khantidīpano,
Taṁ khantiyā yeva ṭhitaṁ, kāsirājā achedayi.

4. Tassa kammapharusassa, vipāko kaṭuko ahu,
Yaṁ kāsirājā vedesi, nirayamhi samappito ti.

Imā dve abhisambuddhagāthā.

Tattha atītamaddhānan-ti atīte addhāne. Khantidīpano ti adhivāsanakhantisaṁvaṇṇano. Achedayī ti mārāpesi. Ekacce pana: “Bodhisattassa puna hatthapādakaṇṇanāsā ghaṭitā” ti vadanti, tam-pi abhūtam-eva. Samappito ti patiṭṭhito.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi, aññe bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṁsu. Tadā kalāburājā devadatto ahosi, senāpati sāriputto, khantivādī tāpaso pana aham-eva ahosinti.

Khantivādījātakavaṇṇanā tatiyā