Ja 330: Sīlavīmaṁsajātakavaṇṇanā

Sīlaṁ kireva kalyāṇan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto sīlavīmaṁsakabrāhmaṇaṁ ārabbha kathesi. Dve pi vatthūni heṭṭhā kathitāneva.

Idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ sīlavīmaṁsakaṁ brāhmaṇaṁ ārabbha kathesi. So kira kosalarājānaṁ nissāya jīvati tisaraṇaṁ gato akhaṇḍapañcasīlo tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū. Rājā: “Ayaṁ sīlavā” ti tassa atirekasammānaṁ karoti. So cintesi: “Ayaṁ rājā mayhaṁ aññehi brāhmaṇehi atirekasammānaṁ karoti, ativiya maṁ garuṁ katvā passati, kiṁ nu kho esa mama jātigottakulappadesasippasampattiṁ nissāya imaṁ sammānaṁ karoti, udāhu sīlasampattiṁ, vīmaṁsissāmi tāvā” ti. So ekadivasaṁ rājūpaṭṭhānaṁ gantvā gharaṁ āgacchanto ekassa heraññikassa phalakato anāpucchitvā ekaṁ kahāpaṇaṁ gahetvā agamāsi, heraññiko brāhmaṇe garubhāvena kiñci avatvā nisīdi. Punadivase dve kahāpaṇe gaṇhi, heraññiko tatheva adhivāsesi. Tatiyadivase kahāpaṇamuṭṭhiṁ aggahesi, atha naṁ heraññiko: “Ajja te tatiyo divaso rājakuṭumbaṁ vilumpantassā” ti: “Rājakuṭumbavilumpakacoro me gahito” ti tikkhattuṁ viravi. Atha naṁ manussā ito cito ca āgantvā: “Ciraṁdāni tvaṁ sīlavā viya vicarī” ti dve tayo pahāre datvā bandhitvā rañño dassesuṁ.

Rājā vippaṭisārī hutvā: “Kasmā, brāhmaṇa, evarūpaṁ dussīlakammaṁ karosī” ti vatvā: “Gacchatha, tassa rājāṇaṁ karothā” ti āha. Brāhmaṇo: “Nāhaṁ, mahārāja, coro” ti āha. Atha: “Kasmā rājakuṭumbikassa phalakato kahāpaṇe gaṇhī” ti? “Etaṁ mayā tayi mama atisammānaṁ karonte ‘kiṁ nu kho rājā mama jāti ādīni nissāya atisammānaṁ karoti, udāhu sīlaṁ nissāyā’ ti vīmaṁsanatthāya kataṁ, idāni pana mayā ekaṁsena ñātaṁ. Yathā sīlam-eva nissāya tayā mama sammāno kato, na jāti ādīni. Tathā hi me idāni rājāṇaṁ kāresi, svāhaṁ iminā kāraṇena ‘imasmiṁ loke sīlam-eva uttamaṁ sīlaṁ pamukhan’-ti sanniṭṭhānaṁ gato. Imassa panāhaṁ sīlassa anucchavikaṁ {1.370} karonto gehe ṭhito kilese paribhuñjanto na sakkhissāmi kātuṁ, ajjeva jetavanaṁ gantvā satthu santike pabbajissāmi, pabbajjaṁ me detha, devā” ti vatvā rājānaṁ anujānāpetvā jetavanābhimukho pāyāsi.

Atha naṁ ñātisuhajjabandhavā sannipatitvā nivāretuṁ asakkontā nivattiṁsu. So satthu santikaṁ gantvā pabbajjaṁ yācitvā pabbajjañca upasampadañca labhitvā avissaṭṭhakammaṭṭhāno vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ patvā satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, mayhaṁ pabbajjā matthakaṁ pattā” ti aññaṁ byākāsi. Tassa taṁ aññabyākaraṇaṁ bhikkhusaṅghe pākaṭaṁ jātaṁ. Athekadivasaṁ dhammasabhāyaṁ sannipatitā bhikkhū: “Āvuso, asuko nāma rañño upaṭṭhākabrāhmaṇo attano sīlaṁ vīmaṁsitvā rājānaṁ āpucchitvā pabbajitvā arahatte patiṭṭhito” ti tassa guṇaṁ kathayamānā nisīdiṁsu. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāni ayam-eva brāhmaṇo attano sīlaṁ vīmaṁsitvā pabbajitvā attano patiṭṭhaṁ akāsi, pubbe pi paṇḍitā attano sīlaṁ vīmaṁsitvā pabbajitvā attano patiṭṭhaṁ kariṁsū” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa purohito ahosi dānādhimutto sīlajjhāsayo akhaṇḍapañcasīlo. Rājā sesabrāhmaṇehi atirekaṁ tassa sammānaṁ karotīti sabbaṁ purimasadisam-eva.

Idha pana bodhisatto bārāṇasirañño purohito ahosi. So attano sīlaṁ vīmaṁsanto tīṇi divasāni heraññikaphalakato kahāpaṇaṁ gaṇhi. Taṁ: “Coro” ti gahetvā rañño dassesuṁ. So rañño santike ṭhito:

1. Sīlaṁ kireva kalyāṇaṁ, sīlaṁ loke anuttaraṁ,
Passa ghoraviso nāgo, sīlavāti na haññatī ti.

Imāya paṭhamagāthāya sīlaṁ vaṇṇetvā rājānaṁ pabbajjaṁ anujānāpetvā pabbajituṁ gacchati.

Athekasmiṁ divase sūnāpaṇato seno maṁsapesiṁ gahetvā ākāsaṁ pakkhandi. Tamaññe sakuṇā parivāretvā pādanakhatuṇḍakādīhi paharanti. So taṁ dukkhaṁ sahituṁ asakkonto maṁsapesiṁ chaḍḍesi, aparo gaṇhi. So pi tatheva viheṭhiyamāno chaḍḍesi, athañño gaṇhi. Evaṁ yo yo gaṇhi, taṁ taṁ sakuṇā anubandhiṁsu. Yo yo chaḍḍesi, so so sukhito ahosi. Bodhisatto taṁ disvā: “Ime kāmā nāma maṁsapesūpamā, ete gaṇhantānaṁ yeva dukkhaṁ, vissajjentānaṁ sukhan”-ti cintetvā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Yāvadevassahū kiñci, tāvadeva akhādisuṁ,
Saṅgamma kulalā loke, na hiṁsanti akiñcanan-ti.

Tassattho {3.101}: yāvadeva assa senassa ahu kiñci mukhena gahitaṁ maṁsakhaṇḍaṁ, tāvadeva naṁ imasmiṁ loke kulalā samāgantvā akhādiṁsu. Tasmiṁ pana vissaṭṭhe tamenaṁ akiñcanaṁ nippalibodhaṁ pakkhiṁ sesapakkhino na hiṁsantīti.

So nagarā nikkhamitvā antarāmagge ekasmiṁ gāme sāyaṁ ekassa gehe nipajji. Tattha pana piṅgalā nāma dāsī: “Asukavelāya āgaccheyyāsī” ti ekena purisena saddhiṁ saṅketamakāsi. Sā sāmikānaṁ pāde dhovitvā tesu nipannesu tassāgamanaṁ olokentī ummāre nisīditvā: “Idāni āgamissati, idāni āgamissatī” ti paṭhamayāmam-pi majjhimayāmam-pi vītināmesi. Paccūsasamaye pana: “Na so idāni āgamissatī” ti chinnāsā hutvā nipajjitvā niddaṁ okkami. Bodhisatto idaṁ kāraṇaṁ disvā: “Ayaṁ dāsī ‘so puriso āgamissatī’ ti āsāya ettakaṁ kālaṁ nisinnā, idānissa anāgamanabhāvaṁ ñatvā chinnāsā hutvā sukhaṁ supati. Kilesesu hi āsā nāma dukkhaṁ, nirāsabhāvo va sukhan”-ti cintetvā tatiyaṁ gāthamāha.

3. Sukhaṁ nirāsā supati, āsā phalavatī sukhā,
Āsaṁ nirāsaṁ katvāna, sukhaṁ supati piṅgalā ti.

Tattha phalavatī ti yassā āsāya phalaṁ laddhaṁ hoti, sā tassa phalassa sukhatāya sukhā nāma. Nirāsaṁ katvānā ti anāsaṁ katvā chinditvā pajahitvā ti attho. Piṅgalā ti esā piṅgaladāsī idāni sukhaṁ supatīti.

So punadivase tato gāmā araññaṁ pavisanto araññe ekaṁ tāpasaṁ jhānaṁ appetvā nisinnaṁ disvā: “Idhaloke ca paraloke ca jhānasukhato uttaritaraṁ sukhaṁ nāma natthī” ti cintetvā catutthaṁ gāthamāha.

4. Na samādhiparo atthi, asmiṁ loke paramhi ca,
Na paraṁ nā pi attānaṁ, vihiṁsati samāhito ti.

Tattha {3.102} na samādhiparo ti samādhito paro añño sukhadhammo nāma natthīti.

So araññaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā jhānābhiññā uppādetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā purohito aham-eva ahosin”-ti.

Sīlavīmaṁsajātakavaṇṇanā dasamā

Kuṭidūsakavaggo tatiyo