4. Catukkanipāto

4. Kokilavaggo

Ja 331: Kokilajātakavaṇṇanā

Yo ve kāle asampatte ti idaṁ satthā jetavane viharanto kokālikaṁ ārabbha kathesi. Vatthu takkāriyajātake (Ja. 481) vitthāritam-eva.

Ekasmiñhi antovasse dve aggasāvakā gaṇaṁ pahāya vivittāvāsaṁ vasitukāmā satthāraṁ āpucchitvā kokālikaraṭṭhe kokālikassa vasanaṭṭhānaṁ gantvā taṁ evamāhaṁsu: “Āvuso kokālika, taṁ {4.243} nissāya amhākaṁ, amhe ca nissāya tava phāsuvihāro bhavissati, imaṁ temāsaṁ idha vaseyyāmā” ti. “Ko panāvuso, maṁ nissāya tumhākaṁ phāsuvihāro” ti. Sace tvaṁ āvuso: “Dve aggasāvakā idha viharantī” ti kassaci nāroceyyāsi, mayaṁ sukhaṁ vihareyyāma, ayaṁ taṁ nissāya amhākaṁ phāsuvihāroti. “Atha tumhe nissāya mayhaṁ ko phāsuvihāro” ti? “Mayaṁ tuyhaṁ antotemāsaṁ dhammaṁ vācessāma, dhammakathaṁ kathessāma, esa tuyhaṁ amhe nissāya phāsuvihāro” ti. “Vasathāvuso, yathājjhāsayenā” ti. So tesaṁ patirūpaṁ senāsanaṁ adāsi. Te phalasamāpattisukhena sukhaṁ vasiṁsu. Koci nesaṁ tattha vasanabhāvaṁ na jānāti.

Te vutthavassā pavāretvā: “Āvuso, taṁ nissāya sukhaṁ vutthāmha, satthāraṁ vandituṁ gacchāmā” ti taṁ āpucchiṁsu. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā te ādāya dhuragāme piṇḍāya cari. Therā katabhattakiccā gāmato nikkhamiṁsu. Kokāliko te uyyojetvā nivattitvā manussānaṁ ārocesi: “Upāsakā, tumhe tiracchānasadisā, dve aggasāvake temāsaṁ dhuravihāre vasante na jānittha, idāni te gatā” ti. Manussā: “Kasmā pana, bhante, amhākaṁ nārocitthā” ti vatvā bahuṁ sappitelādibhesajjañceva vatthacchādanañca gahetvā there upasaṅkamitvā vanditvā: “Khamatha no, bhante, mayaṁ tumhākaṁ aggasāvakabhāvaṁ na jānāma, ajja no kokālikabhadantassa vacanena ñātā, amhākaṁ anukampāya imāni bhesajjavatthacchādanāni gaṇhathā” ti āhaṁsu.

Kokāliko: “Therā appicchā santuṭṭhā, imāni vatthāni attanā aggahetvā mayhaṁ dassantī” ti cintetvā upāsakehi saddhiṁ yeva therānaṁ santikaṁ gato. Therā bhikkhuparipācitattā tato kiñci neva attanā gaṇhiṁsu, na kokālikassa dāpesuṁ. Upāsakā: “Bhante, idāni agaṇhantā puna amhākaṁ anukampāya idha āgaccheyyāthā” ti yāciṁsu. Therā anadhivāsetvā satthu santikaṁ agamiṁsu. Kokāliko: “Ime therā attanā agaṇhantā mayhaṁ na dāpesun”-ti āghātaṁ bandhi. Therā pi satthu santike thokaṁ vasitvā attano parivāre pañcabhikkhusate ca ādāya bhikkhusahassena saddhiṁ cārikaṁ caramānā kokālikaraṭṭhaṁ pattā. Te upāsakā paccuggamanaṁ katvā there ādāya tam-eva vihāraṁ netvā devasikaṁ mahāsakkāraṁ kariṁsu. Pahutaṁ bhesajjavatthacchādanaṁ {4.244} uppajji, therehi saddhiṁ āgatabhikkhū cīvarāni vicārentā saddhiṁ āgatānaṁ bhikkhūnaññeva denti, kokālikassa na denti, therā pi tassa na dāpenti. Kokāliko cīvaraṁ alabhitvā: “Pāpicchā sāriputtamoggallānā, pubbe dīyamānaṁ lābhaṁ aggahetvā idāni gaṇhanti, pūretuṁ na sakkā, aññe na olokentī” ti there akkosati paribhāsati. Therā: “Ayaṁ amhe nissāya akusalaṁ pasavatī” ti saparivārā nikkhamitvā: “Aññaṁ, bhante, katipāhaṁ vasathā” ti manussehi yāciyamānā pi nivattituṁ na icchiṁsu.

Atheko daharo bhikkhu āha: “upāsakā, kathaṁ therā vasissanti, tumhākaṁ kulūpako thero idha imesaṁ vāsaṁ na sahatī” ti. Te tassa santikaṁ gantvā: “Bhante, tumhe kira therānaṁ idha vāsaṁ na sahatha, gacchatha ne khamāpetvā nivattetha, sace na nivattetha, palāyitvā aññattha vasathā” ti āhaṁsu. So upāsakānaṁ bhayena gantvā there yāci. Therā: “Gacchāvuso, na mayaṁ nivattāmā” ti pakkamiṁsu. So there nivattetuṁ asakkonto vihāram-eva paccāgato. Atha naṁ upāsakā pucchiṁsu: “Nivattitā te, bhante, therā” ti. “Nivattetuṁ nāsakkhiṁ āvuso” ti. Atha naṁ: “Imasmiṁ pāpadhamme vasante idha pesalā bhikkhū na vasissanti, nikkaḍḍhāma nan”-ti cintetvā: “Bhante, mā tvaṁ idha vasi, amhe nissāya tuyhaṁ kiñci natthī” ti āhaṁsu. So tehi nikkaḍḍhito pattacīvaramādāya jetavanaṁ gantvā satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Pāpicchā, bhante, sāriputtamoggallānā, pāpikānaṁ icchānaṁ vasaṁ gatā” ti āha. Atha naṁ satthā: “Mā hevaṁ kokālika, avaca, mā hevaṁ kokālika avaca, pasādehi kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṁ, te pesalā bhikkhū” ti vāreti. Vārito pi kokāliko: “Tumhe, bhante, tumhākaṁ aggasāvakānaṁ saddahatha, ahaṁ paccakkhato addasaṁ, pāpicchā ete paṭicchannakammantā dussīlā” ti vatvā yāvatatiyaṁ satthārā vārito pi tatheva vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tassa pakkantamattasseva sakalasarīre sāsapamattā piḷakā uṭṭhahitvā anupubbena vaḍḍhitvā beḷuvapakkamattā hutvā bhijjitvā pubbalohitāni pagghariṁsu. So nitthunanto vedanāppatto jetavanadvārakoṭṭhake nipajji. “Kokālikena dve aggasāvakā akkuṭṭhā” ti yāva brahmalokā ekakolāhalaṁ ahosi.

Athassa upajjhāyo turū nāma brahmā {4.245} taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “There khamāpessāmī” ti āgantvā ākāse ṭhatvā: “Kokālika, pharusaṁ te kammaṁ kataṁ, aggasāvake pasādehī” ti āha. “Ko pana tvaṁ āvuso” ti? “Turū brahmā nāmāhan”-ti. “Nanu tvaṁ, āvuso, bhagavatā anāgāmīti byākato, anāgāmī ca anāvattidhammo asmā lokāti vuttaṁ, tvaṁ saṅkāraṭṭhāne yakkho bhavissasī” ti mahābrahmaṁ apasādesi. So taṁ attano vacanaṁ gāhāpetuṁ asakkonto: “Tava vācāya tvaññeva paññāyissasī” ti vatvā suddhāvāsam-eva gato. Kokāliko pi kālaṁ katvā padumaniraye uppajji. Tassa tattha nibbattabhāvaṁ ñatvā sahampatibrahmā tathāgatassa ārocesi, satthā bhikkhūnaṁ ārocesi. Bhikkhū tassa aguṇaṁ kathentā dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, kokāliko kira sāriputtamoggallāne akkositvā attano mukhaṁ nissāya padumaniraye uppanno” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva kokāliko vacanena hato attano mukhaṁ nissāya dukkhaṁ anubhoti, pubbe pi esa attano mukhaṁ nissāya dukkhaṁ anubhosiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa amacco ovādako ahosi, rājā bahubhāṇī ahosi. Bodhisatto: “Tassa bahubhāṇitaṁ nisedhessāmī” ti ekaṁ upamaṁ upadhārento vicarati. Athekadivasaṁ rājā uyyānaṁ gato maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi, tassupari ambarukkho atthi. Tatrekasmiṁ kākakulāvake kāḷakokilā attano aṇḍakaṁ nikkhipitvā agamāsi. Kākī taṁ kokilaaṇḍakaṁ paṭijaggi, aparabhāge tato kokilapotako nikkhami. Kākī: “Putto me” ti saññāya mukhatuṇḍakena gocaraṁ āharitvā taṁ paṭijaggi. So avirūḷhapakkho akāle yeva kokilaravaṁ ravi. Kākī: “Ayaṁ idāneva tāva aññaṁ ravaṁ ravati {3.103}, vaḍḍhanto kiṁ karissatī” ti tuṇḍakena koṭṭetvā māretvā kulāvakā pātesi. So rañño pādamūle pati.

Rājā bodhisattaṁ pucchi: “Kimetaṁ sahāyā” ti? Bodhisatto: “Ahaṁ rājānaṁ nivāretuṁ ekaṁ upamaṁ pariyesāmi, laddhā dāni me sā” ti cintetvā: “Mahārāja, atimukharā akāle bahubhāṇino evarūpaṁ labhanti. Ayaṁ mahārāja, kokilapotako kākiyā puṭṭho avirūḷhapakkho akāle yeva kokilaravaṁ ravi. Atha naṁ kākī ‘nāyaṁ mama puttako’ ti ñatvā mukhatuṇḍakena koṭṭetvā māretvā kulāvakā pātesi. Manussā vā hontu tiracchānā vā, akāle bahubhāṇino evarūpaṁ dukkhaṁ labhantī” ti vatvā imā gāthā abhāsi:

1. Yo ve kāle asampatte, ativelaṁ pabhāsati,
Evaṁ so nihato seti, kokilāyiva atrajo.

2. Na hi satthaṁ sunisitaṁ, visaṁ halāhalāmiva,
Evaṁ nikaṭṭhe pāteti, vācā dubbhāsitā yathā.

3. Tasmā kāle akāle vā, vācaṁ rakkheyya paṇḍito,
Nātivelaṁ pabhāseyya, api attasamamhi vā.

4. Yo ca kāle mitaṁ bhāse, matipubbo vicakkhaṇo,
Sabbe amitte ādeti, supaṇṇo uragāmivā ti.

Tattha kāle asampatte ti attano vacanakāle asampatte. Ativelan-ti velātikkantaṁ katvā atirekappamāṇaṁ bhāsati. Halāhalāmivā ti halāhalaṁ iva. Nikaṭṭhe ti tasmiṁ yeva khaṇe appamattake kāle. Tasmā ti yasmā sunisitasatthahalāhalavisato pi khippataraṁ dubbhāsitavacanam-eva {3.104} pātesi, tasmā. Kāle akāle vā ti vattuṁ yuttakāle ca akāle ca vācaṁ rakkheyya, ativelaṁ na bhāseyya api attanā same ninnānākaraṇe pi puggaleti attho.

Matipubbo ti matiṁ purecārikaṁ katvā kathanena matipubbo. Vicakkhaṇo ti ñāṇena vicāretvā atthavindanapuggalo vicakkhaṇo nāma. Uragāmivā ti uragaṁ iva. Idaṁ vuttaṁ hoti: yathā supaṇṇo samuddaṁ khobhetvā mahābhogaṁ uragaṁ ādeti gaṇhāti, ādiyitvā ca taṅkhaṇaññeva naṁ simbaliṁ āropetvā maṁsaṁ khādati, evam-eva yo matipubbaṅgamo vicakkhaṇo vattuṁ yuttakāle mitaṁ bhāsati, so sabbe amitte ādeti gaṇhāti, attano vase vattetīti.

Rājā bodhisattassa dhammadesanaṁ sutvā tato paṭṭhāya mitabhāṇī ahosi, yasañcassa vaḍḍhetvā mahantataraṁ adāsi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kokilapotako kokāliko ahosi, paṇḍitāmacco pana aham-eva ahosin”-ti.

Kokilajātakavaṇṇanā paṭhamā