Ja 345: Rājakumbhajātakavaṇṇanā

Vanaṁ yadaggi dahatī ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ alasabhikkhuṁ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī kulaputto sāsane uraṁ datvā pabbajitvā pi alaso ahosi uddesaparipucchāyonisomanasikāravattapaṭivattādīhi paribāhiro nīvaraṇābhibhūto. Nisinnaṭṭhānādīsu iriyāpathesu tathā eva hoti. Tassa taṁ ālasiyabhāvaṁ ārabbha bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, asuko nāma bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā ālasiyo kusīto nīvaraṇābhibhūto viharatī” ti {3.140}. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa ālasiyoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa amaccaratanaṁ ahosi, bārāṇasirājā ālasiyajātiko ahosi. Bodhisatto: “Rājānaṁ pabodhessāmī” ti ekaṁ upamaṁ upadhārento vicarati. Athekadivasaṁ rājā uyyānaṁ gantvā amaccagaṇaparivuto tattha vicaranto ekaṁ rājakumbhaṁ nāma ālasiyaṁ passi. Tathārūpā kira ālasiyā sakaladivasaṁ gacchantā pi ekadvaṅgulamattam-eva gacchanti. Rājā taṁ disvā: “Vayassa ko nāma so” ti bodhisattaṁ pucchi. Mahāsatto: “Rājakumbho nāmesa, mahārāja, ālasiyo. Evarūpo hi sakaladivasaṁ gacchanto pi ekaṅguladvaṅgulamattam-eva gacchatī” ti vatvā tena saddhiṁ sallapanto: “Ambho, rājakumbha, tumhākaṁ dandhagamanaṁ imasmiṁ araññe dāvaggimhi uṭṭhite kiṁ karothā” ti vatvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Vanaṁ yadaggi dahati, pāvako kaṇhavattanī,
Kathaṁ karosi pacalaka, evaṁ dandhaparakkamo ti.

Tattha yadaggī ti yadā aggi. Pāvako kaṇhavattanī ti aggino vevacanaṁ. Pacalakā ti taṁ ālapati. So hi calanto calanto gacchati, niccaṁ vā pacalāyati, tasmā: “Pacalako” ti vuccati. Dandhaparakkamo ti garuvīriyo.

Taṁ sutvā rājakumbho dutiyaṁ gāthamāha.

2. Bahūni rukkhachiddāni, pathabyā vivarāni ca,
Tāni ce nābhisambhoma, hoti no kālapariyāyo ti.

Tassattho: paṇḍita, amhākaṁ ito uttarigamanaṁ nāma natthi. Imasmiṁ pana araññe rukkhachiddāni pathaviyaṁ vivarāni ca bahūni. Yadi tāni na pāpuṇāma, ho ti no kālapariyāyo ti maraṇam-eva no hotīti.

Taṁ {3.141} sutvā bodhisatto itarā dve gāthā abhāsi:

3. Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati,
Sukkhapaṇṇaṁva akkamma, atthaṁ bhañjati attano.

4. Yo dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tārayi,
Sasīva rattiṁ vibhajaṁ, tassattho paripūratī ti.

Tattha dandhakāle ti tesaṁ tesaṁ kammānaṁ saṇikaṁ kattabbakāle. Taratī ti turitaturito vegena tāni kammāni karoti. Sukkhapaṇṇaṁvā ti yathā vātātapasukkhaṁ tālapaṇṇaṁ balavā puriso akkamitvā bhañjeyya, tattheva cuṇṇavicuṇṇaṁ kareyya, evaṁ so attano atthaṁ vuddhiṁ bhañjati. Dandhetī ti dandhayati dandhakātabbāni kammāni dandham-eva karoti. Tārayī ti turitakātabbāni kammāni turito va karoti. Sasīva rattiṁ vibhajan-ti yathā cando juṇhapakkhaṁ rattiṁ jotayamāno kāḷapakkharattito rattiṁ vibhajanto divase divase paripūrati, evaṁ tassa purisassa attho paripūratīti vuttaṁ hoti.

Rājā bodhisattassa vacanaṁ sutvā tato paṭṭhāya analaso jāto.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā rājakumbho ālasiyabhikkhu ahosi, paṇḍitāmacco pana aham-eva ahosin”-ti.

Rājakumbhajātakavaṇṇanā pañcamā