Ja 347: Ayakūṭajātakavaṇṇanā

Sabbāyasan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto lokatthacariyaṁ ārabbha kathesi. Vatthu mahākaṇhajātake (Ja. 469) āvi bhavissati.

Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṁ nisīditvā: “Yāvañcidaṁ, āvuso, satthā bahujanahitāya paṭipanno attano phāsuvihāraṁ pahāya lokasseva atthaṁ carati, paramābhisambodhiṁ patvā sayaṁ pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanamaggaṁ gantvā pañcavaggiyattherānaṁ dhammacakkaṁ (SN. 5.1081; Mv. 13; Ps. 2.30) pavattetvā pañcamiyā pakkhassa anattalakkhaṇasuttaṁ (SN. 5.59; Mv. 20) kathetvā sabbesaṁ arahattaṁ adāsi. Uruvelaṁ gantvā tebhātikajaṭilānaṁ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā pabbājetvā gayāsīse ādittapariyāyaṁ (SN. 3.235; Mv. 54) kathetvā jaṭilasahassānaṁ arahattaṁ adāsi, mahākassapassa tīṇi gāvutāni paccuggamanaṁ gantvā tīhi ovādehi upasampadaṁ adāsi. Eko pacchābhattaṁ pañcacattālīsayojanamaggaṁ gantvā pukkusātikulaputtaṁ anāgāmiphale patiṭṭhāpesi, mahākappinassa vīsayojanasataṁ paccuggamanaṁ katvā arahattaṁ adāsi, eko pacchābhattaṁ tiṁsayojanamaggaṁ gantvā tāva kakkhaḷaṁ pharusaṁ aṅgulimālaṁ arahatte patiṭṭhāpesi, tiṁsayojanamaggaṁ gantvā āḷavakaṁ yakkhaṁ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā kumārassa sotthiṁ akāsi. Tāvatiṁsabhavane temāsaṁ vasanto asītiyā devatākoṭīnaṁ dhammābhisamayaṁ sampādesi, brahmalokaṁ gantvā bakabrahmuno diṭṭhiṁ bhinditvā dasannaṁ brahmasahassānaṁ arahattaṁ adāsi, anusaṁvaccharaṁ tīsu maṇḍalesu cārikaṁ caramāno upanissayasampannānaṁ manussānaṁ saraṇāni ceva sīlāni ca maggaphalāni ca deti, nāgasupaṇṇādīnam-pi {4.181} nānappakāraṁ atthaṁ caratī” ti dasabalassa lokatthacariyaguṇaṁ kathayiṁsu. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Anacchariyaṁ, bhikkhave, sohaṁ idāni abhisambodhiṁ patvā lokassa atthaṁ careyyaṁ, pubbe sarāgakāle pi lokassa atthaṁ acarin”-ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto uggahitasabbasippo pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṁ kāresi. Tadā manussā devamaṅgalikā hutvā bahū ajeḷakādayo {3.146} māretvā devatānaṁ balikammaṁ karonti. Bodhisatto: “Pāṇo na hantabbo” ti bheriṁ carāpesi. Yakkhā balikammaṁ alabhamānā bodhisattassa kujjhitvā himavante yakkhasamāgamaṁ gantvā bodhisattassa māraṇatthāya ekaṁ kakkhaḷaṁ yakkhaṁ pesesuṁ. So kaṇṇikamattaṁ mahantaṁ ādittaṁ ayakūṭaṁ gahetvā: “Iminā naṁ paharitvā māressāmī” ti āgantvā majjhimayāmasamanantare bodhisattassa sayanamatthake aṭṭhāsi. Tasmiṁ khaṇe sakkassa āsanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. So āvajjamāno taṁ kāraṇaṁ ñatvā indavajiraṁ ādāya gantvā yakkhassa upari aṭṭhāsi. Bodhisatto yakkhaṁ disvā: “Kiṁ nu kho esa maṁ rakkhamāno ṭhito, udāhu māretukāmo” ti tena saddhiṁ sallapanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Sabbāyasaṁ kūṭamatippamāṇaṁ, paggayha yo tiṭṭhasi antalikkhe,
Rakkhāya me tvaṁ vihito nusajja, udāhu me cetayase vadhāyā ti.

Tattha vihito nusajjā ti vihito nu asi ajja.

Bodhisatto pana yakkham-eva passati, na sakkaṁ. Yakkho sakkassa bhayena bodhisattaṁ paharituṁ na sakkoti. So bodhisattassa kathaṁ sutvā: “Mahārāja, nāhaṁ tava rakkhaṇatthāya ṭhito, iminā pana jalitena ayakūṭena paharitvā taṁ māressāmīti āgatomhi, sakkassa bhayena taṁ paharituṁ na sakkomī” ti etamatthaṁ dīpento dutiyaṁ gāthamāha.

2. Dūto ahaṁ rājidha rakkhasānaṁ, vadhāya tuyhaṁ pahitohamasmi,
Indo ca taṁ rakkhati devarājā, tenuttamaṅgaṁ na te phālayāmī ti.

Taṁ sutvā bodhisatto itarā dve gāthā abhāsi:

3. Sace ca maṁ rakkhati devarājā, devānamindo maghavā sujampati,
Kāmaṁ {3.147} pisācā vinadantu sabbe, na santase rakkhasiyā pajāya.

4. Kāmaṁ kandantu kumbhaṇḍā, sabbe paṁsupisācakā,
Nālaṁ pisācā yuddhāya, mahatī sā vibhiṁsikā ti.

Tattha rakkhasiyā pajāyā ti rakkhasisaṅkhātāya pajāya, rakkhasasattānanti attho. Kumbhaṇḍā ti kumbhamattarahassaṅgā mahodarā yakkhā. Paṁsupisācakā ti saṅkāraṭṭhāne pisācā. Nālan-ti pisācā nāma mayā saddhiṁ yuddhāya na samatthā. Mahatī sā vibhiṁsikā ti yaṁ panete yakkhā sannipatitvā vibhiṁsikaṁ dassenti, sā mahatī vibhiṁsikā bhayakāraṇadassanamattam-eva mayhaṁ, na panāhaṁ bhāyāmī ti attho.

Sakko yakkhaṁ palāpetvā mahāsattaṁ ovaditvā: “Mā bhāyi, mahārāja, ito paṭṭhāya tava rakkhā mamāyattā” ti vatvā sakaṭṭhānam-eva gato.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā sakko anuruddho ahosi, bārāṇasirājā aham-eva ahosin”-ti.

Ayakūṭajātakavaṇṇanā sattamā