Ja 364: Khajjopanakajātakavaṇṇanā

75-79. Ko nu santamhi pajjoteti ayaṁ khajjopanakapañho mahāummaṅge vitthārato āvi bhavissati.

Athassa chatte adhivatthā devatā bodhisattassa dhammadesanaṁ assuṇantī: “Kiṁ nu kho kāraṇan”-ti āvajjamānā taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Paṇḍitassa ānayanakāraṇaṁ karissāmī” ti cintetvā rattibhāge chattapiṇḍikaṁ vivaritvā rājānaṁ... cattāro pañhe pucchi. Rājā ajānanto: “Ahaṁ na jānāmi, aññe paṇḍite pucchissāmī” ti ekadivasaṁ okāsaṁ yācitvā punadivase: “Āgacchantū” ti catunnaṁ paṇḍitānaṁ sāsanaṁ pesesi. Tehi: “Mayaṁ khuramuṇḍā vīthiṁ otarantā lajjāmā” ti vutte rājā cattāro nāḷipaṭṭe pesesi: “Ime sīsesu katvā āgacchantū” ti. Tadā kira te nāḷipaṭṭā uppannā. Te āgantvā paññattāsane nisīdiṁsu. Atha rājā: “Senaka, ajja rattibhāge chatte adhivatthā devatā maṁ cattāro pañhe pucchi, ahaṁ pana ajānanto ‘paṇḍite pucchissāmī’ ti avacaṁ, kathehi me te pañhe” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

1. Hanti hatthehi pādehi, mukhañca parisumbhati,
Sa ve rāja piyo hoti, kaṁ tena tvābhipassasī ti.

Senako ajānanto: “Kiṁ hanti, kathaṁ hantī” ti taṁ taṁ vilapitvā neva antaṁ {6.371} passi, na koṭiṁ passi. Sesā pi appaṭibhānā ahesuṁ. Atha rājā vippaṭisārī hutvā puna rattibhāge devatāya: “Pañho te ñāto” ti puṭṭho: “Mayā cattāro paṇḍitā puṭṭhā, te pi na jāniṁsū” ti āha. Devatā: “Kiṁ te jānissanti, ṭhapetvā mahosadhapaṇḍitaṁ añño koci ete pañhe kathetuṁ samattho nāma natthi. Sace taṁ pakkosāpetvā ete pañhe na kathāpessasi, iminā te jalitena ayakūṭena sīsaṁ bhindissāmī” ti rājānaṁ tajjetvā: “Mahārāja, agginā atthe sati khajjopanakaṁ dhamituṁ na vaṭṭati, khīrena atthe sati visāṇaṁ duhituṁ na vaṭṭatī” ti vatvā imaṁ pañcakanipāte khajjopanakapañhaṁ udāhari:

2. Ko nu santamhi pajjote, aggipariyesanaṁ caraṁ,
Addakkhi ratti khajjotaṁ, jātavedaṁ amaññatha.

3. Svassa gomayacuṇṇāni, abhimatthaṁ tiṇāni ca,
Viparītāya saññāya, nāsakkhi pajjaletave.

4. Evam-pi anupāyena, atthaṁ na labhate migo,
Visāṇato gavaṁ dohaṁ, yattha khīraṁ na vindati.

5. Vividhehi upāyehi, atthaṁ papponti māṇavā,
Niggahena amittānaṁ, mittānaṁ paggahena ca.

6. Senāmokkhapalābhena, vallabhānaṁ nayena ca,
Jagatiṁ jagatipālā, āvasanti vasundharan-ti.

Na te tayā sadisā hutvā aggimhi vijjamāne yeva khajjopanakaṁ dhamanti. Mahārāja, tvaṁ pana aggimhi sati khajjopanakaṁ dhamanto viya, tulaṁ chaḍḍetvā hatthena tulayanto viya, khīrena atthe jāte visāṇato duhanto viya ca, senakādayo pucchasi, ete kiṁ jānanti. Khajjopanakasadisā hete. Aggikkhandhasadiso mahosadho paññāya jalati, taṁ pakkosāpetvā puccha. Ime te pañhe ajānantassa jīvitaṁ natthīti rājānaṁ tajjetvā antaradhāyi.

Khajjopanakajātakavaṇṇanā catutthā