Ja 377: Setaketujātakavaṇṇanā

Mā tāta kujjhi na hi sādhu kodho ti idaṁ satthā jetavane viharanto kuhakabhikkhuṁ ārabbha kathesi, paccuppannavatthu uddālajātake (Ja. 487) āvi bhavissati.

Idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ kuhakabhikkhuṁ ārabbha kathesi. So hi niyyānikasāsane pabbajitvā pi catupaccayatthāya tividhaṁ kuhakavatthuṁ pūresi. Athassa aguṇaṁ pakāsentā bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, asuko nāma bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā kuhanaṁ nissāya jīvikaṁ kappetī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa kuhakoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṁ disāpāmokkho ācariyo hutvā pañcasate māṇave mante vācesi. Tesaṁ jeṭṭhako setaketu nāma udiccabrāhmaṇakule nibbattamāṇavo, tassa jātiṁ nissāya mahanto māno ahosi. So ekadivasaṁ aññehi māṇavehi saddhiṁ nagarā nikkhamanto nagaraṁ pavisantaṁ ekaṁ caṇḍālaṁ {3.233} disvā: “Kosi tvan”-ti pucchitvā: “Caṇḍālohamasmī” ti vutte tassa sarīraṁ paharitvā āgatavātassa attano sarīre phusanabhayena: “Nassa, caṇḍāla, kāḷakaṇṇī, adhovātaṁ yāhī” ti vatvā vegena tassa uparivātaṁ agamāsi. Caṇḍālo sīghataraṁ gantvā tassa uparivāte aṭṭhāsi. Atha naṁ so: “Nassa kāḷakaṇṇī” ti suṭṭhutaraṁ akkosi paribhāsi. Taṁ sutvā caṇḍālo: “Tvaṁ kosī” ti pucchi. “Brāhmaṇamāṇavohamasmī” ti. “Brāhmaṇo hotu, mayā pana puṭṭhapañhaṁ kathetuṁ sakkhissasī” ti. “Āma, sakkhissāmī” ti. “Sace na sakkosi, pādantarena taṁ gamemī” ti. So attānaṁ takketvā: “Gamehī” ti āha.

Caṇḍālaputto tassa kathaṁ parisaṁ gāhāpetvā: “Māṇava, disā nāma katarā” ti pañhaṁ pucchi. “Disā nāma puratthimādayo catasso disā” ti. Caṇḍālo: “Nāhaṁ taṁ etaṁ disaṁ pucchāmi, tvaṁ ettakam-pi ajānanto mama sarīre pahaṭavātaṁ jigucchasī” ti taṁ khandhaṭṭhike gahetvā onametvā attano pādantarena gamesi. Māṇavā taṁ pavattiṁ ācariyassa ācikkhiṁsu. Taṁ sutvā ācariyo: “Saccaṁ kira, tāta, setaketu caṇḍālenāsi pādantarena gamito” ti? “Āma, ācariya, so maṁ caṇḍāladāsiputto disāmattam-pi na jānāsī” ti attano pādantarena gamesi, idāni disvā kattabbaṁ assa jānissāmīti kuddho caṇḍālaputtaṁ akkosi paribhāsi. Atha naṁ ācariyo ‘tāta, setaketu mā tassa kujjhi, paṇḍito caṇḍāladāsiputto, na so taṁ etaṁ disaṁ pucchati, aññaṁ disaṁ pucchi, tayā pana diṭṭhasutaviññātato adiṭṭhāsutāviññātam-eva bahutaran”-ti ovadanto dve gāthā abhāsi:

1. Mā tāta kujjhi na hi sādhu kodho, bahum-pi te adiṭṭhamassutañca,
Mātā pitā {3.234} disatā setaketu, ācariyamāhu disataṁ pasatthā.

2. Agārino annadapānavatthadā, avhāyikā tam-pi disaṁ vadanti,
Esā disā paramā setaketu, yaṁ patvā dukkhī sukhino bhavantī ti.

Tattha na hi sādhu kodho ti kodho nāma uppajjamāno subhāsitadubbhāsitaṁ atthānatthaṁ hitāhitaṁ jānituṁ na detīti na sādhu na laddhako. Bahum-pi te adiṭṭhan-ti tayā cakkhunā adiṭṭhaṁ sotena ca assutam-eva bahutaraṁ. Disatā ti disā. Mātāpitaro puttānaṁ purimataraṁ uppannattā puratthimadisā nāma jātāti vadati. Ācariyamāhu disataṁ pasatthā ti ācariyā pana dakkhiṇeyyattā disataṁ pasatthā dakkhiṇā disāti buddhādayo ariyā āhu kathenti dīpenti.

Agārino ti gahaṭṭhā. Annadapānavatthadā ti annadā, pānadā, vatthadā ca. Avhāyikāti: “Etha deyyadhammaṁ paṭiggaṇhathā” ti pakkosanakā. Tam-pi disaṁ vadantī ti tam-pi buddhādayo ariyā ekaṁ disaṁ vadanti. Iminā catupaccayadāyakā gahaṭṭhā paccaye apadisitvā dhammikasamaṇabrāhmaṇehi upagantabbattā ekā disā nāmāti dīpeti. Aparo nayo: ye ete agārino annapānavatthadā, tesaṁ chakāmasaggasampattidāyakaṭṭhena uparūpari avhāyanato ye avhāyikā dhammikasamaṇabrāhmaṇā, tam-pi disaṁ vadanti, buddhādayo ariyā uparimadisaṁ nāma vadantīti dīpeti. Vuttam-pi cetaṁ:

Mātā pitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā,
Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā.

Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṁ samaṇabrāhmaṇā,
Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī ti. (DN. 3.273).

Esā disā ti idaṁ pana nibbānaṁ sandhāya vuttaṁ. Jāti ādinā hi nānappakārena dukkhena dukkhitā sattā yaṁ patvā niddukkhā sukhino bhavanti, esā eva ca sattehi agatapubbā disā nāma. Teneva ca nibbānaṁ: “Paramā” ti āha. Vuttam-pi cetaṁ:

Samatittikaṁ {3.235} anavasesakaṁ, telapattaṁ yathā parihareyya,
Evaṁ sacittamanurakkhe, patthayāno disaṁ agatapubban-ti. (Ja. 96).

Evaṁ mahāsatto māṇavassa disā kathesi. So pana: “Caṇḍālenamhi pādantarena gamito” ti tasmiṁ ṭhāne avasitvā takkasilaṁ gantvā disāpāmokkhācariyassa santike sabbasippāni uggaṇhitvā ācariyena anuññāto takkasilato nikkhamitvā sabbasamayasippaṁ sikkhanto vicari. So ekaṁ paccantagāmaṁ patvā taṁ nissāya vasante pañcasate tāpase disvā tesaṁ santike pabbajitvā yaṁ te jānanti sippamantacaraṇaṁ, taṁ uggaṇhitvā gaṇasatthā hutvā tehi parivārito bārāṇasiṁ gantvā punadivase bhikkhaṁ caranto rājaṅgaṇaṁ agamāsi. Rājā tāpasānaṁ iriyāpathe pasīditvā antonivesane bhojetvā te attano uyyāne vasāpesi. So ekadivasaṁ tāpase parivisitvā: “Ajja sāyanhe uyyānaṁ gantvā ayye vandissāmī” ti āha.

Setaketu uyyānaṁ gantvā tāpase sannipātetvā: “Mārisā, ajja rājā āgamissati, rājāno ca nāma sakiṁ ārādhetvā yāvatāyukaṁ sukhaṁ jīvituṁ sakkā, ajja ekacce vaggulivataṁ caratha, ekacce kaṇṭakaseyyaṁ kappetha, ekacce pañcātapaṁ tappetha, ekacce ukkuṭikappadhānamanuyuñjatha, ekacce udakorohaṇakammaṁ karotha, ekacce mante sajjhāyathā” ti vicāretvā sayaṁ pakkasāladvāre apassayapīṭhake nisīditvā pañcavaṇṇaraṅgasamujjalavāsanaṁ ekaṁ potthakaṁ vicitravaṇṇe ādhārake ṭhapetvā susikkhitehi catūhi pañcahi māṇavehi pucchite pucchite pañhe kathesi. Tasmiṁ khaṇe rājā āgantvā {3.236} te micchātapaṁ karonte disvā tuṭṭho setaketuṁ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṁ nisinno purohitena saddhiṁ sallapanto tatiyaṁ gāthamāha.

3. Kharājinā jaṭilā paṅkadantā, dummakkharūpā yeme jappanti mante,
Kacci nu te mānusake payoge, idaṁ vidū parimuttā apāyā ti.

Tattha kharājinā ti sakhurehi ajinacammehi samannāgatā. Paṅkadantā ti dantakaṭṭhassa akhādanena malaggahitadantā. Dummakkharūpā ti anañjitāmaṇḍitalūkhanivāsanapārupanā mālāgandhavilepanavajjitā, kiliṭṭharūpāti vuttaṁ hoti. Yeme jappantī ti ye ime mante sajjhāyanti. Mānusake payoge ti manussehi kattabbapayoge ṭhitā. Idaṁ vidū parimuttā apāyā ti imasmiṁ payoge ṭhatvā imaṁ lokaṁ viditvā pākaṭaṁ katvā: “Kacci ete isayo catūhi apāyehi muttā” ti pucchati.

Taṁ sutvā purohito catutthaṁ gāthamāha.

4. Pāpāni kammāni karitva rāja, bahussuto ce na careyya dhammaṁ,
Sahassavedo pi na taṁ paṭicca, dukkhā pamuñce caraṇaṁ apatvā ti.

Tattha karitvā ti katvā. Caraṇan-ti saha sīlena aṭṭha samāpattiyo. Idaṁ vuttaṁ hoti. Mahārāja, “ahaṁ bahussutomhī” ti sahassavedo pi ce tividhaṁ sucaritadhammaṁ na careyya, pāpāneva kareyya, so tāni pāpāni kammāni katvā taṁ bāhusaccaṁ paṭicca sīlasamāpattisaṅkhātaṁ caraṇaṁ appatvā dukkhā na pamuñce, apāyadukkhato na muccatevā ti.

Taṁ sutvā rājā tāpasesu pasādaṁ hari. Tato setaketu cintesi: “Imassa rañño tāpasesu pasādo udapādi, taṁ panesa purohito vāsiyā paharitvā viya chindi, mayā etena saddhiṁ kathetuṁ vaṭṭatī” ti. So tena saddhiṁ kathento pañcamaṁ gāthamāha.

5. Sahassavedo pi {3.237} na taṁ paṭicca, dukkhā pamuñce caraṇaṁ apatvā,
Maññāmi vedā aphalā bhavanti, sasaṁyamaṁ caraṇam-eva saccan-ti.

Tassattho: sace sahassavedo pi taṁ bāhusaccaṁ paṭicca caraṇaṁ appatvā attānaṁ dukkhā na pamuñce, evaṁ sante ahaṁ maññāmi: “Tayo vedā aphalā honti, sasīlaṁ samāpatticaraṇam-eva saccaṁ hotī” ti.

Taṁ sutvā purohito chaṭṭhaṁ gāthamāha.

6. Na heva vedā aphalā bhavanti, sasaṁyamaṁ caraṇam-eva saccaṁ,
Kittiñhi pappoti adhicca vede, santiṁ puṇeti caraṇena danto ti.

Tassattho: tayo vedā aphalā na bhavanti, sasaṁyamaṁ caraṇam-eva saccaṁ seyyaṁ uttamaṁ pavaraṁ na heva hoti. Kiṁkāraṇā? Kittiñhi pappo ti adhicca vede ti tayo vede adhicca diṭṭhadhamme kittimattaṁ yasamattaṁ lābhamattaṁ labhati, ito paraṁ aññaṁ natthi, tasmā na te aphalā. Santiṁ puṇeti caraṇena danto ti sīle patiṭṭhāya samāpattiyo nibbattetvā samāpattipadaṭṭhānaṁ vipassanaṁ vaḍḍhento accantaṁ santaṁ nibbānaṁ nāma taṁ eti pāpuṇāti.

Iti purohito setaketuno vādaṁ bhinditvā te sabbe gihī kāretvā phalakāvudhāni gāhāpetvā mahantatarake katvā rañño upaṭṭhāke kāresi. Ayaṁ kira mahantatarakānaṁ vaṁso.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā setaketu kuhakabhikkhu ahosi, caṇḍālo sāriputto, rājā ānando, purohito pana aham-eva ahosin”-ti.

Setaketujātakavaṇṇanā dutiyā