Ja 383: Kukkuṭajātakavaṇṇanā

Sucittapattachadanā ti {3.265} idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ ukkaṇṭhitabhikkhuṁ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṁ satthā: “Kasmā ukkaṇṭhitosī” ti pucchitvā: “Ekaṁ alaṅkatapaṭiyattaṁ itthiṁ disvā kilesavasena, bhante” ti vutte: “Bhikkhu itthiyo nāma vañcetvā upalāpetvā attano vasaṁ gatakāle vināsaṁ pāpenti, lolabiḷārī viya hontī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto araññe kukkuṭayoniyaṁ nibbattitvā anekasatakukkuṭaparivāro araññe vasati. Tassa avidūre ekā biḷārikā pi vasati. Sā ṭhapetvā bodhisattaṁ avasese kukkuṭe upāyena vañcetvā khādi. Bodhisatto tassā gahaṇaṁ na gacchati. Sā cintesi: “Ayaṁ kukkuṭo ativiya saṭho amhākañca saṭhabhāvaṁ upāyakusalabhāvañca na jānāti, imaṁ mayā ‘ahaṁ bhariyā te bhavissāmī’ ti upalāpetvā attano vasaṁ āgatakāle khādituṁ vaṭṭatī” ti. Sā tena nisinnarukkhassa mūlaṁ gantvā vaṇṇasambhāsanapubbaṅgamāya vācāya taṁ yācamānā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Sucittapattachadana, tambacūḷa vihaṅgama,
Oroha dumasākhāya, mudhā bhariyā bhavāmi te ti.

Tattha sucittapattachadanā ti sucittehi pattehi katacchadana. Mudhā ti vinā mūlena na kiñci gahetvā ahaṁ bhariyā te bhavāmi.

Taṁ sutvā bodhisatto: “Imāya mama sabbe ñātakā khāditā, idāni maṁ upalāpetvā khāditukāmā ahosi, uyyojessāmi nan”-ti cintetvā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Catuppadī tvaṁ kalyāṇi, dvipadāhaṁ manorame,
Migī pakkhī asaññuttā, aññaṁ pariyesa sāmikan-ti.

Tattha {3.266} migī ti biḷāriṁ sandhāyāha. Asaññuttā ti jayampatikā bhavituṁ ayuttā asambandhā, natthi tesaṁ īdiso sambandhoti dīpeti.

Taṁ sutvā tato sā: “Ayaṁ ativiya saṭho, yena kenaci upāyena vañcetvā naṁ khādissāmī” ti cintetvā tatiyaṁ gāthamāha.

3. Komārikā te hessāmi, mañjukā piyabhāṇinī,
Vinda maṁ ariyena vedena, sāvaya maṁ yadicchasī ti.

Tattha komārikā ti ahaṁ ettakaṁ kālaṁ aññaṁ purisaṁ na jānāmi, tava komārikā bhariyā bhavissāmīti vadati. Mañjukā piyabhāṇinī ti tava madhurakathā piyabhāṇinī yeva bhavissāmi. Vinda man-ti paṭilabha maṁ. Ariyena vedenā ti sundarena paṭilābhena. Aham-pi hi ito pubbe purisasamphassaṁ na jānāmi, tvam-pi itthisamphassaṁ na jānāsi, iti pakatiyā brahmacārī brahmacāriniṁ maṁ niddosena lābhena labha. Yadi maṁ icchasi, atha me vacanaṁ na saddahasi, dvādasayojanāya bārāṇasiyā bheriṁ carāpetvā: “Ayaṁ me dāsī” ti sāvaya, maṁ attano dāsaṁ katvā gaṇhāhīti vadati.

Tato bodhisatto: “Imaṁ tajjetvā palāpetuṁ vaṭṭatī” ti cintetvā catutthaṁ gāthamāha.

4. Kuṇapādini lohitape, cori kukkuṭapothini,
Na tvaṁ ariyena vedena, mamaṁ bhattāramicchasī ti.

Tattha na tvaṁ ariyenā ti tvaṁ ariyena brahmacariyavāsalābhena maṁ bhattāraṁ na icchasi, vañcetvā pana maṁ khāditukāmāsi, nassa pāpeti taṁ palāpesi.

Sā pana palāyitvāva gatā, na puna oloketum-pi visahi.

5. Evam-pi caturā nārī, disvāna sadhanaṁ naraṁ,
Nenti saṇhāhi vācāhi, biḷārī viya kukkuṭaṁ.

6. Yo ca uppatitaṁ atthaṁ, na khippamanubujjhati,
Amittavasamanveti, pacchā ca anutappati.

7. Yo {3.267} ca uppatitaṁ atthaṁ, khippam-eva nibodhati,
Muccate sattusambādhā, kukkuṭo va biḷāriyā ti.

imā abhisambuddhagāthā.

Tattha caturā ti cāturiyena samannāgatā. Nārī ti itthiyo. Nentī ti attano vasaṁ upanenti. Biḷārī viyā ti yathā sā biḷārī taṁ kukkuṭaṁ netuṁ vāyamati, evaṁ aññā pi nāriyo nenti yeva. Uppatitaṁ atthan-ti uppannaṁ kiñcideva atthaṁ. Na anubujjhatī ti yathāsabhāvena na jānāti, pacchā ca anutappati. Kukkuṭovā ti yathā so ñāṇasampanno kukkuṭo biḷārito mutto, evaṁ sattusambādhato muccatī ti attho.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā kukkuṭarājā aham-eva ahosinti.

Kukkuṭajātakavaṇṇanā aṭṭhamā