Ja 390: Mayhakajātakavaṇṇanā

Sakuṇo {3.299} mayhako nāmā ti idaṁ satthā jetavane viharanto āgantukaseṭṭhiṁ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi āgantukaseṭṭhi nāma aḍḍho ahosi mahaddhano. So neva attanā bhoge bhuñji, na paresaṁ adāsi, nānaggarase paṇīte bhojane upanīte taṁ na bhuñjati, bilaṅgadutiyaṁ kaṇājakaṁ eva bhuñjati, dhūpitavāsitesu kāsikavatthesu upanītesu tāni hāretvā thūlathūlasāṭake nivāseti, ājānīyayutte maṇikanakavicitte rathe upanīte tam-pi harāpetvā kattararathakena gacchati, suvaṇṇacchatte dhāriyamāne taṁ apanetvā paṇṇacchattena dhāriyamānena. So yāvajīvaṁ dānādīsu puññesu ekam-pi akatvā kālaṁ katvā roruvaniraye nibbatti. Tassa aputtakaṁ sāpateyyaṁ rājabalaṁ sattahi rattidivasehi rājakulaṁ pavesesi. Tasmiṁ pavesite rājā bhuttapātarāso jetavanaṁ gantvā satthāraṁ vanditvā nisinno: “Kiṁ, mahārāja, buddhupaṭṭhānaṁ na karosī” ti vutte: “Bhante, sāvatthiyaṁ āgantukaseṭṭhino nāma kālakatassa assāmikadhane amhākaṁ ghare āhariyamāne yeva satta rattidivasā gatā, so pana etaṁ dhanaṁ labhitvā pi neva attanā paribhuñji, na paresaṁ adāsi, rakkhasapariggahitapokkharaṇī viyassa dhanaṁ ahosi, so ekadivasam-pi paṇītabhojanādīnaṁ rasaṁ ananubhavitvāva maraṇamukhaṁ paviṭṭho, evaṁ maccharī apuññasatto kiṁ katvā ettakaṁ dhanaṁ labhi, kena cassa bhogesu cittaṁ na ramī” ti satthāraṁ pucchi. Satthā: “Mahārāja, dhanalābho ca, dhanaṁ laddhā aparibhuñjanakāraṇañca teneva katan”-ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bārāṇasiseṭṭhi assaddho ahosi maccharī, na kassaci kiñci deti, na kañci saṅgaṇhāti. So ekadivasaṁ rājupaṭṭhānaṁ gacchanto tagarasikhiṁ nāma paccekabuddhaṁ piṇḍāya carantaṁ disvā vanditvā: “Laddhā, bhante, bhikkhā” ti pucchitvā: “Nanu carāma mahāseṭṭhī” ti vutte purisaṁ {3.300} āṇāpesi: “Gaccha, imaṁ amhākaṁ gharaṁ ānetvā mama pallaṅke nisīdāpetvā amhākaṁ paṭiyattabhattassa pattaṁ pūretvā dāpehī” ti. So paccekabuddhaṁ gharaṁ netvā nisīdāpetvā seṭṭhibhariyāya ācikkhi. Sā nānaggarasabhattassa pattaṁ pūretvā tassa adāsi. So bhattaṁ gahetvā seṭṭhinivesanā nikkhamitvā antaravīthiyaṁ paṭipajji. Seṭṭhi rājakulato paccāgacchanto taṁ disvā vanditvā: “Laddhaṁ, bhante, bhattan”-ti pucchi. “Laddhaṁ mahāseṭṭhī” ti. So pattaṁ oloketvā cittaṁ pasādetuṁ nāsakkhi, “imaṁ me bhattaṁ dāsā vā kammakarā vā bhuñjitvā dukkaram-pi kammaṁ kareyyuṁ, aho vata me jānī” ti aparacetanaṁ paripuṇṇaṁ kātuṁ nāsakkhi. Dānañhi nāma tisso cetanā paripuṇṇaṁ kātuṁ sakkontasseva mahapphalaṁ hoti.

Pubbeva dānā sumanā bhavāma, dadam-pi ve attamanā bhavāma,
Datvā pi ve nānutappāma pacchā, tasmā hi amhaṁ daharā namiyyare. (Ja. 447.4).

Pubbeva dānā sumano, dadaṁ cittaṁ pasādaye,
Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā. (AN. 6.37, Pv. 305).

Iti, mahārāja, āgantukaseṭṭhi tagarasikhipaccekabuddhassa dinnapaccayena bahuṁ dhanaṁ labhi, datvā aparacetanaṁ paṇītaṁ kātuṁ asamatthatāya bhoge bhuñjituṁ nāsakkhīti. “Puttaṁ pana kasmā na labhi, bhante” ti? Satthā: “Puttassa alabhanakāraṇam-pi teneva kataṁ, mahārājā” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto mātāpitūnaṁ accayena kaniṭṭhaṁ saṅgaṇhitvā kuṭumbaṁ vicārento gharadvāre dānasālaṁ kāretvā mahādānaṁ pavattento agāraṁ ajjhāvasi. Athassa eko putto jāyi. So tassa padasā gamanakāle kāmesu ādīnavaṁ nekkhamme cānisaṁsaṁ disvā saddhiṁ puttadārena sabbaṁ gharavibhavaṁ {3.301} kaniṭṭhassa niyyātetvā: “Appamatto dānaṁ pavattehī” ti ovādaṁ datvā isipabbajjaṁ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese vihāsi. Kaniṭṭho pissa ekaṁ puttaṁ paṭilabhi. So taṁ vaḍḍhantaṁ disvā cintesi: “Mama bhātu putte jīvante kuṭumbaṁ bhinditvā dvidhā bhavissati, bhātu puttaṁ māressāmī” ti. Atha naṁ ekadivasaṁ nadiyaṁ o pilāpetvā māresi. Tamenaṁ nhatvā āgataṁ bhātu jāyā: “Kuhiṁ mama putto” ti pucchi. “Nadiyaṁ udakaṁ kīḷi, atha naṁ udake vicinanto nāddasan”-ti. Sā roditvā kanditvā tuṇhī ahosi.

Bodhisatto taṁ pavattiṁ ñatvā: “Idaṁ kiccaṁ pākaṭaṁ karissāmī” ti ākāsenāgantvā bārāṇasiyaṁ otaritvā sunivattho supāruto tassa gharadvāre ṭhatvā dānasālaṁ adisvā: “Dānasālā pi iminā asappurisena nāsitā” ti cintesi. Kaniṭṭho tassa āgatabhāvaṁ ñatvā āgantvā mahāsattaṁ vanditvā pāsādaṁ āropetvā subhojanaṁ bhojesi. So bhattakiccāvasāne sukhakathāya nisinno: “Dārako na paññāyati, kahaṁ nu kho” ti pucchi. “Mato, bhante” ti. “Kena kāraṇenā” ti? “Udakakīḷanaṭṭhāne asukakāraṇenāti na jānāmī” ti. “Kiṁ tvaṁ asappurisa na jānissasi, tayā katakiccaṁ mayhaṁ pākaṭaṁ, nanu tvaṁ iminā nāma kāraṇena taṁ māresi, kiṁ nu tvaṁ rājādīnaṁ vasena nassamānaṁ dhanaṁ rakkhituṁ sakkuṇeyyāsi, mayhakasakuṇassa ca tuyhañca kiṁ nānākaraṇan”-ti? Athassa mahāsatto buddhalīḷāya dhammaṁ desento imā gāthā abhāsi:

1. Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro,
Pakkaṁ pipphalimāruyha, ‘mayhaṁ mayhan’-ti kandati.

2. Tassevaṁ {3.302} vilapantassa, dijasaṅghā samāgatā,
Bhutvāna pipphaliṁ yanti, vilapatveva so dijo.

3. Evam-eva idhekacco, saṅgharitvā bahuṁ dhanaṁ,
Nevattano na ñātīnaṁ, yathodhiṁ paṭipajjati.

4. Na so acchādanaṁ bhattaṁ, na mālaṁ na vilepanaṁ,
Anubhoti sakiṁ kiñci, na saṅgaṇhāti ñātake.

5. Tassevaṁ vilapantassa, mayhaṁ mayhanti rakkhato,
Rājāno atha vā corā, dāyādā yeva appiyā,
Dhanamādāya gacchanti, vilapatveva so naro.

6. Dhīro bhoge adhigamma, saṅgaṇhāti ca ñātake,
Tena so kittiṁ pappoti, pecca sagge pamodatī ti.

Tattha mayhako ti: “Mayhaṁ mayhan”-ti viravanavasena evaṁladdhanāmo. Girisānudarīsu caratīti girisānudarīcaro. Pakkaṁ pipphalin-ti himavantapadese ekaṁ phalabharitaṁ pipphalirukkhaṁ. Kandatī ti dijagaṇe taṁ rukkhaṁ parivāretvā pakkāni khādante vāretuṁ: “Mayhaṁ mayhan”-ti paridevanto vicarati. Tassevaṁ vilapantassā ti tassa vilapantasseva. Bhutvāna vipphaliṁ yantī ti taṁ pipphalirukkhaṁ paribhuñjitvā aññaṁ phalasampannaṁ rukkhaṁ gacchanti. Vilapatvevā ti so pana dijo vilapati yeva. Yathodhin-ti yathākoṭṭhāsaṁ, mātāpitābhātubhaginīputtadhītādīnaṁ upabhogaparibhogavasena yo yo koṭṭhāso dātabbo, taṁ taṁ na detī ti attho.

Sakin-ti ekavāram-pi nānubhoti. “Sakan”-ti pi pāṭho, attano santakampī ti attho. Na saṅgaṇhātī ti bhattacchādanabījanaṅgalādidānavasena na saṅgaṇhāti. Vilapatveva so naro ti etesu rājādīsu dhanaṁ gahetvā gacchantesu kevalaṁ so puriso vilapati yeva. Dhīro ti paṇḍito. Saṅgaṇhātī ti attano santikaṁ āgate dubbalañātake bhattacchādanabījanaṅgalādidānena saṅgaṇhāti. Tenā ti so puriso tena ñātisaṅgahena catuparisamajjhe kittiñca attano vaṇṇabhaṇanañca pāpuṇāti, pecca sagge devanagare pamodati.

Evaṁ {3.303} mahāsatto tassa dhammaṁ desetvā dānaṁ pākatikaṁ kāretvā himavantam-eva gantvā aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Iti kho, mahārāja, āgantukaseṭṭhi bhātu puttassa māritattā ettakaṁ kālaṁ neva puttaṁ, na dhītaraṁ alabhī” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kaniṭṭho āgantukaseṭṭhi ahosi, jeṭṭhako pana aham-eva ahosin”-ti.

Mayhakajātakavaṇṇanā pañcamā