Ja 394: Vaṭṭakajātakavaṇṇanā

Paṇītan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ lolabhikkhuṁ ārabbha kathesi. Tañhi satthā: “Saccaṁ kira tvaṁ bhikkhu lolo” ti pucchitvā: “Āma, bhante” ti vutte: “Na kho bhikkhu idāneva lolo, pubbe pi tvaṁ lolo yeva, lolatāya pana bārāṇasiyaṁ hatthigavāssapurisakuṇapehi atitto ‘ito uttaritaraṁ labhissāmī’ ti araññaṁ paviṭṭhosī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto vaṭṭakayoniyaṁ nibbattitvā araññe lūkhatiṇabījāhāro vasi. Tadā bārāṇasiyaṁ eko lolakāko hatthikuṇapādīhi atitto: “Ito uttaritaraṁ labhissāmī” ti araññaṁ pavisitvā phalāphalaṁ khādanto bodhisattaṁ disvā: “Ayaṁ vaṭṭako ativiya thūlasarīro, madhuraṁ gocaraṁ khādati maññe, etassa gocaraṁ pucchitvā taṁ khāditvā aham-pi thūlo bhavissāmī” ti cintetvā bodhisattassa uparibhāge sākhāya nilīyitvā bodhisattaṁ pucchi: “Bho vaṭṭaka, kiṁ nāma paṇītāhāraṁ bhuñjasi, thūlasarīro ahosī” ti? Bodhisatto {3.313} tena pucchito tena saddhiṁ paṭisanthāraṁ karonto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Paṇītaṁ bhuñjase bhattaṁ, sappitelañca mātula,
Atha kena nu vaṇṇena, kiso tvamasi vāyasā ti.

Tattha bhattan-ti manussānaṁ bhojananiyāmena paṭiyāditabhattaṁ. Mātulā ti taṁ piyasamudācārena ālapati. Kiso ti appamaṁsalohito.

Tassa vacanaṁ sutvā kāko tisso gāthā abhāsi:

2. Amittamajjhe vasato, tesu āmisamesato,
Niccaṁ ubbiggahadayassa, kuto kākassa daḷhiyaṁ.

3. Niccaṁ ubbegino kākā, dhaṅkā pāpena kammunā,
Laddho piṇḍo na pīṇeti, kiso tenasmi vaṭṭaka.

4. Lūkhāni tiṇabījāni, appasnehāni bhuñjasi,
Atha kena nu vaṇṇena, thūlo tvamasi vaṭṭakā ti.

Tattha daḷhiyan-ti evarūpassa mayhaṁ kākassa kuto daḷhībhāvo, kuto thūlanti attho. Ubbegino ti ubbegavanto. Dhaṅkā ti kākānam-eva nāmaṁ. Pāpena kammunā laddho ti kākena manussasantakavilumpanasaṅkhātena pāpena kammena laddho piṇḍo. Na pīṇetī ti na tappeti. Tenasmī ti tena kāraṇenāhaṁ kiso asmi. Appasnehānī ti mandojāni. Idaṁ kāko bodhisattaṁ: “Paṇītabhojanaṁ khādatī” ti saññī hutvā pi vaṭṭakānaṁ gahitagocaraṁ pucchanto āha.

Taṁ sutvā bodhisatto attano thūlabhāvakāraṇaṁ kathento imā gāthā abhāsi:

5. Appicchā appacintāya, adūragamanena ca,
Laddhāladdhena yāpento, thūlo tenasmi vāyasa.

6. Appicchassa hi posassa, appacintasukhassa ca,
Susaṅgahitamānassa, vuttī susamudānayā ti.

Tattha appicchā ti āhāresu appicchatāya nittaṇhatāya, kevalaṁ sarīrayāpanavaseneva āhārāharaṇatāyā ti attho. Appacintāyāti: “Ajja kahaṁ āhāraṁ {3.314} labhissāmi, sve kahan”-ti evaṁ āhāracintāya abhāvena. Adūragamanena cāti: “Asukasmiṁ nāma ṭhāne madhuraṁ labhissāmī” ti cintetvā avidūragamanena ca. Laddhāladdhenā ti lūkhaṁ vā hotu paṇītaṁ vā, yaṁ laddhaṁ, teneva. Thūlo tenasmī ti tena catubbidhena kāraṇena thūlo asmi. Vāyasā ti kākaṁ ālapati. Appacintasukhassā ti āhāracintārahitānaṁ appacintānamariyānaṁ sukhaṁ assatthīti appacintasukho, tassa tādisena sukhena samannāgatassa. Susaṅgahitamānassāti: “Ettakaṁ bhuñjitvā jīrāpetuṁ sakkhissāmī” ti evaṁ suṭṭhu saṅgahitāhāramānassa. Vuttī susamudānayā ti evarūpassa puggalassa jīvitavutti sukhena sakkā samudānetuṁ susamudānayā sunibbattiyā.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, vaṭṭako pana aham-eva ahosinti.

Vaṭṭakajātakavaṇṇanā navamā