Ja 409: Daḷhadhammajātakavaṇṇanā

Ahaṁ ce {3.384} daḷhadhammassā ti idaṁ satthā kosambiṁ nissāya ghositārāme viharanto udenassa rañño bhaddavatikaṁ hatthiniṁ ārabbha kathesi. Tassā pana hatthiniyā laddhavidhānañca udenassa rājavaṁso ca mātaṅgajātake (Ja. 497) āvi bhavissati. Ekadivasaṁ pana sā hatthinī nagarā nikkhamantī bhagavantaṁ pāto va ariyagaṇaparivutaṁ anomāya buddhasiriyā nagaraṁ piṇḍāya pavisantaṁ disvā tathāgatassa pādamūle nipajjitvā: “Bhagavā sabbaññu sabbalokanittharaṇa udeno vaṁsarājā maṁ taruṇakāle kammaṁ nittharituṁ samatthakāle ‘imaṁ nissāya mayā jīvitañca rajjañca devī ca laddhā’ ti piyāyitvā mahantaṁ parihāraṁ adāsi, sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā ṭhitaṭṭhānaṁ gandhena paribhaṇḍaṁ kāretvā matthake suvaṇṇatārakakhacitavitānaṁ bandhāpetvā samantā citrasāṇiṁ parikkhipāpetvā gandhatelena dīpaṁ jālāpetvā dhūmataṭṭakaṁ ṭhapāpetvā karīsachaḍḍanaṭṭhāne suvaṇṇakaṭāhaṁ patiṭṭhapāpetvā maṁ cittattharaṇapiṭṭhe ṭhapesi, rājārahañca me nānaggarasabhojanaṁ dāpesi. Idāni pana me mahallakakāle kammaṁ nittharituṁ asamatthakāle sabbaṁ taṁ parihāraṁ acchindi, anāthā nippaccayā hutvā araññe ketakāni khādantī jīvāmi, aññaṁ mayhaṁ paṭisaraṇaṁ natthi, udenaṁ mama guṇaṁ sallakkhāpetvā porāṇakaparihāraṁ me paṭipākatikaṁ kāretha bhagavā” ti paridevamānā tathāgataṁ yāci.

Satthā: “Gaccha tvaṁ, ahaṁ te rañño kathetvā yasaṁ paṭipākatikaṁ kāressāmī” ti vatvā rañño nivesanadvāraṁ agamāsi. Rājā tathāgataṁ antonivesanaṁ pavesetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṁ pavattesi. Satthā bhattakiccapariyosāne anumodanaṁ karonto: “Mahārāja, bhaddavatikā kahan”-ti pucchi. “Na jānāmi, bhante” ti. “Mahārāja, upakārakānaṁ yasaṁ datvā mahallakakāle gahetuṁ nāma na vaṭṭati, kataññunā katavedinā bhavituṁ vaṭṭati. Bhaddavatikā idāni mahallikā jarājiṇṇā anāthā hutvā araññe ketakāni khādantī jīvati, taṁ jiṇṇakāle anāthaṁ kātuṁ tumhākaṁ ayuttan”-ti bhaddavatikāya guṇaṁ kathetvā: “Sabbaṁ porāṇakaparihāraṁ paṭipākatikaṁ karohī” ti {3.385} vatvā pakkāmi. Rājā tathā akāsi. “Tathāgatena kira bhaddavatikāya guṇaṁ kathetvā porāṇakayaso paṭipākatiko kārito” ti sakalanagaraṁ patthari, bhikkhusaṅghe pi sā pavatti pākaṭā jātā. Atha bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, satthārā kira bhaddavatikāya guṇaṁ kathetvā porāṇakayaso paṭipākatiko kārito” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi tathāgato etissā guṇaṁ kathetvā naṭṭhayasaṁ paṭipākatikaṁ kāresiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ daḷhadhammo nāma rājā rajjaṁ kāresi. Tadā bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto taṁ rājānaṁ upaṭṭhahi. So tassa santikā mahantaṁ yasaṁ labhitvā amaccaratanaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tadā tassa rañño ekā oṭṭhibyādhi hatthinī thāmabalasampannā mahabbalā ahosi. Sā ekadivasaṁ yojanasataṁ gacchati, rañño dūteyyaharaṇakiccaṁ karoti, saṅgāme yuddhaṁ katvā sattu maddanaṁ karoti. Rājā: “Ayaṁ me bahūpakārā” ti tassā sabbālaṅkāraṁ datvā udenena bhaddavatikāya dinnasadisaṁ sabbaṁ parihāraṁ dāpesi. Athassā jiṇṇadubbalakāle rājā sabbaṁ yasaṁ gaṇhi. Sā tato paṭṭhāya anāthā hutvā araññe tiṇapaṇṇāni khādantī jīvati. Athekadivasaṁ rājakule bhājanesu appahontesu rājā kumbhakāraṁ pakkosāpetvā: “Bhājanāni kira nappahontī” ti āha. “Gomayāharaṇayānake yojetuṁ goṇe na labhāmi, devā” ti. Rājā tassa kathaṁ sutvā: “Amhākaṁ oṭṭhibyādhi kahan”-ti pucchi. “Attano dhammatāya carati, devā” ti. Rājā: “Ito paṭṭhāya taṁ yojetvā gomayaṁ āharā” ti taṁ kumbhakārassa adāsi. Kumbhakāro: “Sādhu, devā” ti tathā akāsi.

Athekadivasaṁ sā nagarā nikkhamamānā nagaraṁ pavisantaṁ bodhisattaṁ disvā vanditvā tassa pādamūle nipajjitvā paridevamānā: “Sāmi, rājā maṁ ‘taruṇakāle bahūpakārā’ ti sallakkhetvā mahantaṁ yasaṁ datvā {3.386} idāni mahallakakāle sabbaṁ acchinditvā mayi cittam-pi na karoti, ahaṁ pana anāthā araññe tiṇapaṇṇāni khādantī jīvāmi, evaṁ dukkhappattaṁ maṁ idāni yānake yojetuṁ kumbhakārassa adāsi, ṭhapetvā tumhe aññaṁ mayhaṁ paṭisaraṇaṁ natthi, mayā rañño katūpakāraṁ tumhe jānātha, sādhu idāni me naṭṭhaṁ yasaṁ paṭipākatikaṁ karothā” ti vatvā tisso gāthā abhāsi:

1. Ahaṁ ce daḷhadhammassa, vahantī nābhirādhayiṁ,
Dharantī urasi sallaṁ, yuddhe vikkantacārinī.

2. Nūna rājā na jānāti, mama vikkamaporisaṁ,
Saṅgāme sukatantāni, dūtavippahitāni ca.

3. Sā nūnāhaṁ marissāmi, abandhu aparāyinī,
Tadā hi kumbhakārassa, dinnā chakaṇahārikā ti.

Tattha vahantī ti dūteyyaharaṇaṁ saṅgāme balakoṭṭhakabhindanaṁ taṁ taṁ kiccaṁ vahantī nittharantī. Dharantī urasi sallan-ti urasmiṁ baddhaṁ kaṇḍaṁ vā asiṁ vā sattiṁ vā yuddhakāle sattūnaṁ upari abhiharantī. Vikkantacārinī ti vikkamaṁ parakkamaṁ katvā parabalavijayena yuddhe vikkantagāminī. Idaṁ vuttaṁ hoti: sace sāmi, ahaṁ imāni kiccāni karontī rañño daḷhadhammassa cittaṁ nārādhayiṁ na paritosesiṁ, ko dāni añño tassa cittaṁ ārādhayissatīti.

Mama vikkamaporisan-ti mayā kataṁ purisaparakkamaṁ. Sukatantānī ti sukatāni. Yathā hi kammāneva kammantāni, vanāneva vanantāni, evamidha sukatāneva: “Sukatantānī” ti vuttāni. Dūtavippahitāni cā ti gale paṇṇaṁ bandhitvā: “Asukarañño nāma dehī” ti pahitāya mayā ekadivaseneva yojanasataṁ gantvā katāni dūtapesanāni ca. Nūna rājā na jānātī ti nūna tumhākaṁ esa rājā etāni mayā katāni kiccāni na jānāti. Aparāyinī ti appatiṭṭhā {3.387} appaṭisaraṇā. Tadā hī ti tathā hi, ayam-eva vā pāṭho. Dinnā ti ahaṁ raññā chakaṇahārikā katvā kumbhakārassa dinnāti.

Bodhisatto tassā kathaṁ sutvā: “Tvaṁ mā soci, ahaṁ rañño kathetvā tava yasaṁ paṭipākatikaṁ karissāmī” ti taṁ samassāsetvā nagaraṁ pavisitvā bhuttapātarāso rañño santikaṁ gantvā kathaṁ samuṭṭhāpetvā: “Mahārāja, nanu tumhākaṁ asukā nāma oṭṭhibyādhi asukaṭṭhāne ca asukaṭṭhāne ca ure sallaṁ bandhitvā saṅgāmaṁ nitthari, asukadivasaṁ nāma gīvāya paṇṇaṁ bandhitvā pesitā yojanasataṁ agamāsi, tumhepissā mahantaṁ yasaṁ adattha, sā idāni kahan”-ti pucchi. “Tamahaṁ kumbhakārassa gomayaharaṇatthāya adāsin”-ti. Atha naṁ bodhisatto: “Ayuttaṁ kho, mahārāja, tumhākaṁ taṁ kumbhakārassa yānake yojanatthāya dātun”-ti vatvā rañño ovādavasena catasso gāthā abhāsi:

4. Yāvatāsīsatī poso, tāvadeva pavīṇati,
Atthāpāye jahanti naṁ, oṭṭhibyādhiṁva khattiyo.

5. Yo pubbe katakalyāṇo, katattho nāvabujjhati,
Atthā tassa palujjanti, ye honti abhipatthitā.

6. Yo pubbe katakalyāṇo, katattho manubujjhati,
Atthā tassa pavaḍḍhanti, ye honti abhipatthikā.

7. Taṁ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā,
Sabbe kataññuno hotha, ciraṁ saggamhi ṭhassathā ti.

Tattha paṭhamagāthāya tāva attho: idhekacco aññāṇajātiko poso yāvatāsīsatī, yāva: “Idaṁ nāma me ayaṁ kātuṁ sakkhissatī” ti paccāsīsati, tāvadeva taṁ purisaṁ pavīṇati bhajati sevati, tassa pana atthāpāye vaḍḍhiyā apagamane parihīnakāle taṁ nānākiccesu patthitaṁ posaṁ ekacce bālā imaṁ oṭṭhibyādhiṁ ayaṁ khattiyo viya jahanti.

Katakalyāṇo ti parena attano katakalyāṇakammo. Katattho ti nipphāditakicco. Nāvabujjhatī ti pacchā pi taṁ parena {3.388} kataṁ upakāraṁ tassa jarājiṇṇakāle asamatthakāle na sarati, attanā dinnam-pi yasaṁ puna gaṇhāti. Palujjantī ti bhijjanti nassanti. Ye honti abhipatthitā ti ye keci atthā icchitā nāma honti, sabbe nassantīti dīpeti. Mittadubbhipuggalassa hi patthitapatthitaṁ aggimhi pakkhittabījaṁ viya nassati. Katattho manubujjhatī ti katattho anubujjhati, ma-kāro byañjanasandhivasena gahito. Taṁ vo vadāmī ti tena kāraṇena tumhe vadāmi. Ṭhassathā ti kataññuno hutvā cirakālaṁ saggamhi dibbasampattiṁ anubhavantā patiṭṭhahissatha.

Evaṁ mahāsatto rājānaṁ ādiṁ katvā sannipatitānaṁ sabbesaṁ ovādaṁ adāsi. Taṁ sutvā rājā oṭṭhibyādhiyā yasaṁ paṭipākatikaṁ akāsi. Bodhisattassa ca ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā oṭṭhibyādhi bhaddavatikā ahosi, rājā ānando, amacco pana aham-eva ahosin”-ti.

Daḷhadhammajātakavaṇṇanā catutthā