Ja 431: Haritacajātakavaṇṇanā

Sutaṁ metaṁ mahābrahme ti idaṁ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṁ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṁ ekaṁ alaṅkatamātugāmaṁ disvā ukkaṇṭhitaṁ dīghakesanakhalomaṁ vibbhamitukāmaṁ ācariyupajjhāyehi aruciyā ānītaṁ. Satthā: “Saccaṁ kira tvaṁ bhikkhu ukkaṇṭhitosī” ti pucchitvā: “Saccaṁ, bhante” ti vutte: “Kiṁkāraṇā” ti vatvā: “Alaṅkatamātugāmaṁ disvā kilesavasena, bhante” ti {3.497} vutte: “Bhikkhu kileso nāma guṇaviddhaṁsako appassādo niraye nibbattāpeti, esa pana kileso kiṁkāraṇā taṁ na kilamessati? Na hi sineruṁ paharitvā paharaṇavāto purāṇapaṇṇassa lajjati, imañhi kilesaṁ nissāya bodhiñāṇassa anupadaṁ caramānā pañcaabhiññaaṭṭhasamāpattilābhino visuddhamahāpurisā pi satiṁ upaṭṭhapetuṁ asakkontā jhānaṁ antaradhāpesun”-ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto ekasmiṁ nigame asītikoṭivibhave brāhmaṇakule nibbatti, kañcanachavitāya panassa: “Haritacakumāro” ti nāmaṁ kariṁsu. So vayappatto takkasilaṁ gantvā uggahitasippo kuṭumbaṁ saṇṭhapetvā mātāpitūnaṁ accayena dhanavilokanaṁ katvā: “Dhanam-eva paññāyati, dhanassa uppādakā na paññāyanti, mayā pi maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇena bhavitabban”-ti maraṇabhayabhīto mahādānaṁ datvā himavantaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā sattame divase abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā tattha ciraṁ vanamūlaphalāhāro yāpetvā loṇambilasevanatthāya pabbatā otaritvā anupubbena bārāṇasiṁ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bārāṇasiyaṁ bhikkhāya caranto rājadvāraṁ sampāpuṇi. Rājā taṁ disvā pasannacitto pakkosāpetvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīdāpetvā nānaggarasabhojanaṁ bhojetvā anumodanāvasāne atirekataraṁ pasīditvā: “Kahaṁ, bhante, gacchathā” ti vatvā: “Vassāvāsaṭṭhānaṁ upadhārema, mahārājā” ti vutte: “Sādhu, bhante” ti bhuttapātarāso taṁ ādāya uyyānaṁ gantvā tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni kārāpetvā uyyānapālaṁ paricārakaṁ katvā datvā vanditvā nikkhami. Mahāsatto tato paṭṭhāya nibaddhaṁ rañño gehe bhuñjanto dvādasa vassāni tattha vasi.

Athekadivasaṁ rājā paccantaṁ kupitaṁ vūpasametuṁ gacchanto {3.498} “amhākaṁ puññakkhettaṁ mā pamajjī” ti mahāsattaṁ deviyā niyyādetvā agamāsi. Tato paṭṭhāya sā mahāsattaṁ sahatthā parivisati. Athekadivasaṁ sā bhojanaṁ sampādetvā tasmiṁ cirāyamāne gandhodakena nhatvā saṇhaṁ maṭṭhasāṭakaṁ nivāsetvā sīhapañjaraṁ vivarāpetvā sarīre vātaṁ paharāpentī khuddakamañcake nipajji. Mahāsatto pi divātaraṁ sunivattho supāruto bhikkhābhājanaṁ ādāya ākāsenāgantvā sīhapañjaraṁ pāpuṇi. Deviyā tassa vākacirasaddaṁ sutvā vegena uṭṭhahantiyā maṭṭhasāṭako bhassi, mahāsattassa visabhāgārammaṇaṁ cakkhuṁ paṭihaññi. Athassa anekavassakoṭisatasahassakāle abbhantare nivutthakileso karaṇḍake sayitaāsīviso viya uṭṭhahitvā jhānaṁ antaradhāpesi. So satiṁ upaṭṭhāpetuṁ asakkonto gantvā deviṁ hatthe gaṇhi, tāvadeva sāṇiṁ parikkhipiṁsu. So tāya saddhiṁ lokadhammaṁ sevitvā bhuñjitvā uyyānaṁ gantvā tato paṭṭhāya devasikaṁ tatheva akāsi. Tassa tāya saddhiṁ lokadhammapaṭisevanaṁ sakalanagare pākaṭaṁ jātaṁ. Amaccā: “Haritacatāpaso evamakāsī” ti rañño paṇṇaṁ pahiṇiṁsu. Rājā: “Maṁ bhinditukāmā evaṁ vadantī” ti asaddahitvā paccantaṁ vūpasametvā bārāṇasiṁ paccāgantvā nagaraṁ padakkhiṇaṁ katvā deviyā santikaṁ gantvā: “Saccaṁ, kira mama ayyo haritacatāpaso tayā saddhiṁ lokadhammaṁ paṭisevatī” ti pucchi. “Saccaṁ, devā” ti. So tassā pi asaddahitvā: “Tam-eva paṭipucchissāmī” ti uyyānaṁ gantvā vanditvā ekamantaṁ nisīditvā taṁ pucchanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Sutaṁ metaṁ mahābrahme, kāme bhuñjati hārito,
Kaccetaṁ vacanaṁ tucchaṁ, kacci suddho iriyyasī ti.

Tattha kaccetan-ti kacci etaṁ: “Hārito kāme paribhuñjatī” ti amhehi sutaṁ vacanaṁ tucchaṁ abhūtaṁ, kacci tvaṁ suddho iriyyasi viharasīti.

So {3.499} cintesi: “ayaṁ rājā ‘nāhaṁ paribhuñjāmī’ ti vutte pi mama saddahissateva, imasmiṁ loke saccasadisī patiṭṭhā nāma natthi. Ujjhitasaccā hi bodhimūle nisīditvā bodhiṁ pāpuṇituṁ na sakkonti, mayā saccam-eva kathetuṁ vaṭṭatī” ti. Bodhisattassa hi ekaccesu ṭhānesu pāṇātipāto pi adinnādānam-pi kāmesumicchācāro pi surāmerayamajjapānam-pi hoti yeva, atthabhedakavisaṁvādanaṁ purakkhatvā musāvādo nāma na hoti, tasmā so saccam-eva kathento dutiyaṁ gāthamāha.

2. Evametaṁ mahārāja, yathā te vacanaṁ sutaṁ,
Kummaggaṁ paṭipannosmi, mohaneyyesu mucchito ti.

Tattha mohaneyyesū ti kāmaguṇesu. Kāmaguṇesu hi loko muyhati, te ca lokaṁ mohayanti, tasmā te: “Mohaneyyā” ti vuccantīti.

Taṁ sutvā rājā tatiyaṁ gāthamāha.

3. Adu paññā kimatthiyā, nipuṇā sādhucintinī,
Yāya uppatitaṁ rāgaṁ, kiṁ mano na vinodaye ti.

Tattha adū ti nipāto. Idaṁ vuttaṁ hoti: bhante, gilānassa nāma bhesajjaṁ, pipāsitassa pānīyaṁ paṭisaraṇaṁ, tumhākaṁ panesā nipuṇā sādhūnaṁ atthānaṁ cintinī paññā kimatthiyā, yāya puna uppatitaṁ rāgaṁ kiṁ mano na vinodaye, kiṁ cittaṁ vinodetuṁ nāsakkhīti.

Athassa kilesabalaṁ dassento hārito catutthaṁ gāthamāha.

4. Cattārome mahārāja, loke atibalā bhusā,
Rāgo doso mado moho, yattha paññā na gādhatī ti.

Tattha {3.500} yatthā ti yesu pariyuṭṭhānaṁ pattesu mahoghe patitā viya paññā gādhaṁ patiṭṭhaṁ na labhati.

Taṁ sutvā rājā pañcamaṁ gāthamāha.

5. Arahā sīlasampanno, suddho carati hārito,
Medhāvī paṇḍito ceva, iti no sammato bhavan-ti.

Tattha iti no sammato ti evaṁ amhākaṁ sammato sambhāvito bhavaṁ.

Tato hārito chaṭṭhamaṁ gāthamāha.

6. Medhāvīnam-pi hiṁsanti, isiṁ dhammaguṇe rataṁ,
Vitakkā pāpakā rāja, subhā rāgūpasaṁhitā ti.

Tattha subhā ti subhanimittaggahaṇena pavattāti.

Atha naṁ kilesappahāne ussāhaṁ kārento rājā sattamaṁ gāthamāha.

7. Uppannāyaṁ sarīrajo, rāgo vaṇṇavidūsano tava,
Taṁ pajaha bhaddamatthu te, bahunnāsi medhāvisammato ti.

Tattha vaṇṇavidūsano tavā ti tava sarīravaṇṇassa ca guṇavaṇṇassa ca vidūsano. Bahunnāsī ti bahūnaṁ āsi medhāvīti sammato.

Tato mahāsatto satiṁ labhitvā kāmesu ādīnavaṁ sallakkhetvā aṭṭhamaṁ gāthamāha.

8. Te andhakārake kāme, bahudukkhe mahāvise,
Tesaṁ mūlaṁ gavesissaṁ, checchaṁ rāgaṁ sabandhanan-ti.

Tattha andhakārake ti paññācakkhuvināsanato andhabhāvakare. Bahudukkhe ti ettha: “Appassādā kāmā” ti ādīni (MN. 14; Pāc. 417; Cv. 65) suttāni haritvā tesaṁ bahudukkhatā dassetabbā. Mahāvise ti sampayuttakilesavisassa ceva vipākavisassa ca mahantatāya mahāvise. Tesaṁ mūlan-ti te vuttappakāre kāme pahātuṁ tesaṁ mūlaṁ {3.501} gavesissaṁ pariyesissāmi. Kiṁ pana tesaṁ mūlanti? Ayonisomanasikāro. Checchaṁ rāgaṁ sabandhanan-ti mahārāja, idāneva paññākhaggena paharitvā subhanimittabandhanena sabandhanaṁ rāgaṁ chindissāmīti.

Idañca pana vatvā: “Mahārāja, okāsaṁ tāva me karohī” ti okāsaṁ kāretvā paṇṇasālaṁ pavisitvā kasiṇamaṇḍalaṁ oloketvā puna naṭṭhajjhānaṁ uppādetvā paṇṇasālato nikkhamitvā ākāse pallaṅkena nisīditvā rañño dhammaṁ desetvā: “Mahārāja, ahaṁ aṭṭhāne vutthakāraṇā mahājanamajjhe garahappatto, appamatto hohi, puna dāni ahaṁ anitthigandhavanasaṇḍam-eva gamissāmī” ti rañño rodantassa paridevantassa himavantam-eva gantvā aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.

Satthā taṁ kāraṇaṁ ñatvā:

9. Idaṁ vatvāna hārito, isi saccaparakkamo,
Kāmarāgaṁ virājetvā, brahmalokūpago ahū ti.

Abhisambuddho hutvā imaṁ gāthaṁ vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahatte patiṭṭhahi. Tadā rājā ānando ahosi, haritacatāpaso pana aham-eva ahosinti.

Haritacajātakavaṇṇanā pañcamā