Ja 435: Haliddirāgajātakavaṇṇanā

Sutitikkhan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṁ ārabbha kathesi. Vatthu terasakanipāte cūḷanāradajātake (Ja. 477) āvi bhavissati.

Sāvatthivāsino kirekassa kulassa pannarasasoḷasavassuddesikā dhītā ahosi sobhaggappattā, na ca naṁ koci vāresi. Athassā mātā cintesi: “Mama dhītā vayappattā, na ca naṁ koci vāreti, āmisena macchaṁ viya etāya ekaṁ sākiyabhikkhuṁ palobhetvā uppabbājetvā taṁ nissāya jīvissāmī” ti. Tadā ca sāvatthivāsī eko kulaputto sāsane uraṁ datvā pabbajitvā upasampannakālato paṭṭhāya sikkhākāmataṁ pahāya ālasiyo sarīramaṇḍanamanuyutto vihāsi. Mahāupāsikā gehe yāgukhādanīyabhojanīyāni sampādetvā dvāre ṭhatvā antaravīthiyā gacchantesu bhikkhūsu ekaṁ bhikkhuṁ rasataṇhāya bandhitvā gahetuṁ sakkuṇeyyarūpaṁ upadhārentī tepiṭakaābhidhammikavinayadharānaṁ mahantena parivārena gacchantānaṁ antare kañci gayhupagaṁ adisvā tesaṁ pacchato gacchantānaṁ madhuradhammakathikānaṁ acchinnavalāhakasadisānaṁ piṇḍapātikānam-pi antare kañci adisvāva ekaṁ yāva bahi apaṅgā akkhīni añjetvā kese osaṇhetvā dukūlantaravāsakaṁ nivāsetvā ghaṭitamaṭṭhaṁ cīvaraṁ pārupitvā maṇivaṇṇapattaṁ ādāya manoramaṁ chattaṁ dhārayamānaṁ vissaṭṭhindriyaṁ kāyadaḷhibahulaṁ āgacchantaṁ disvā: “Imaṁ sakkā gaṇhitun”-ti gantvā vanditvā pattaṁ gahetvā: “Etha, bhante” ti gharaṁ ānetvā nisīdāpetvā yāguādīhi parivisitvā katabhattakiccaṁ taṁ bhikkhuṁ: “Bhante, ito paṭṭhāya idhevāgaccheyyāthā” ti āha. So pi tato paṭṭhāya tattheva gantvā aparabhāge vissāsiko ahosi.

Athekadivasaṁ mahāupāsikā tassa savanapathe ṭhatvā: “Imasmiṁ gehe upabhogaparibhogamattā atthi, tathārūpo pana me putto vā jāmātā vā gehaṁ vicārituṁ samattho natthī” ti āha. So tassā vacanaṁ sutvā: “Kimatthaṁ nu kho kathetī” ti thokaṁ hadaye viddho viya ahosi. Sā dhītaraṁ āha: “Imaṁ palobhetvā tava vase vattāpehī” ti. Sā tato paṭṭhāya maṇḍitapasādhitā itthikuttavilāsehi taṁ palobhesi. Thullakumārikāti {4.220} na ca thūlasarīrā daṭṭhabbā, thūlā vā hotu kisā vā, pañcakāmaguṇikarāgena pana thūlatāya: “Thullakumārikā” ti vuccati. So daharo kilesavasiko hutvā: “Na dānāhaṁ buddhasāsane patiṭṭhātuṁ sakkhissāmī” ti cintetvā: “Vihāraṁ gantvā pattacīvaraṁ niyyādetvā asukaṭṭhānaṁ nāma gamissāmi, tatra me vatthāni pesethā” ti vatvā vihāraṁ gantvā pattacīvaraṁ niyyādetvā: “Ukkaṇṭhitosmī” ti ācariyupajjhāye āha. Te taṁ ādāya satthu santikaṁ netvā: “Ayaṁ bhikkhu ukkaṇṭhito” ti ārocesuṁ. Satthā: “Saccaṁ kira tvaṁ bhikkhu ukkaṇṭhitosī” ti pucchitvā: “Saccaṁ, bhante” ti vutte: “Kena ukkaṇṭhāpitosī” ti vatvā: “Thullakumārikāya, bhante” ti vutte: “Bhikkhu pubbepesā tava araññe vasantassa brahmacariyantarāyaṁ katvā mahantaṁ anatthamakāsi, puna tvaṁ etam-eva nissāya kasmā ukkaṇṭhitosī” ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe mahābhoge brāhmaṇakule nibbattitvā uggahitasippo kuṭumbaṁ saṇṭhapesi, athassa bhariyā ekaṁ puttaṁ vijāyitvā kālamakāsi. So: “Yatheva me piyabhariyāya, evaṁ mayi pi maraṇaṁ āgamissati, kiṁ me gharāvāsena, pabbajissāmī” ti cintetvā kāme pahāya puttaṁ ādāya himavantaṁ pavisitvā tena saddhiṁ isipabbajjaṁ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro araññe vihāsi. Tadā paccantavāsino corā janapadaṁ pavisitvā gāmaṁ paharitvā karamare gahetvā bhaṇḍikaṁ ukkhipāpetvā puna paccantaṁ pāpayiṁsu. Tesaṁ antare ekā abhirūpā kumārikā kerāṭikapaññāya samannāgatā cintesi: “Ime amhe gahetvā dāsibhogena paribhuñjissanti, ekena upāyena palāyituṁ vaṭṭatī” ti. Sā: “Sāmi, sarīrakiccaṁ kātukāmāmhi, thokaṁ paṭikkamitvā tiṭṭhathā” ti vatvā core vañcetvā palāyitvā araññaṁ pavisantī bodhisattassa puttaṁ assame ṭhapetvā phalāphalatthāya gatakāle.

Atītavatthumhi pana sā kumārikā tassa tāpasakumārassa sīlaṁ bhinditvā attano vase ṭhitabhāvaṁ ñatvā: “Imaṁ vañcetvā manussapathaṁ nessāmī” ti cintetvā: “Rūpādikāmaguṇavirahite araññe rakkhitasīlaṁ nāma na mahapphalaṁ hoti, manussapathe rūpādīnaṁ paccupaṭṭhāne mahapphalaṁ hoti, ehi mayā saddhiṁ tattha gantvā sīlaṁ rakkhāhi, kiṁ te araññenā” ti vatvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Sutitikkhaṁ araññamhi, pantamhi sayanāsane,
Ye ca gāme titikkhanti, te uḷāratarā tayā ti.

Tattha sutitikkhan-ti suṭṭhu adhivāsanaṁ. Titikkhantī ti sītādīni adhivāsenti.

Taṁ sutvā tāpasakumāro: “Pitā me araññaṁ gato, tasmiṁ āgate taṁ āpucchitvā gamissāmī” ti āha. Sā cintesi: “Pitā kirassa {3.525} atthi, sace maṁ so passissati, kājakoṭiyā maṁ pothetvā vināsaṁ pāpessati, mayā paṭhamam-eva gantabban”-ti. Atha naṁ sā: “Tena hi ahaṁ maggasaññaṁ kurumānā paṭhamataraṁ gamissāmi, tvaṁ pacchā āgacchāhī” ti vatvā agamāsi. So tassā gatakāle neva dārūni āhari, na pānīyaṁ, na paribhojanīyaṁ upaṭṭhāpesi, kevalaṁ pajjhāyanto va nisīdi, pitu āgamanakāle paccuggamanaṁ nākāsi. Atha naṁ pitā: “Itthīnaṁ vasaṁ gato eso” ti ñatvāpi: “Kasmā tāta, neva dārūni āhari, na pānīyaṁ, na paribhojanīyaṁ upaṭṭhāpesi, pajjhāyanto yeva pana nisinnosī” ti āha. Atha naṁ tāpasakumāro: “Tāta, araññe kira rakkhitasīlaṁ nāma na mahapphalaṁ hoti, manussapathe mahapphalaṁ, ahaṁ tattha gantvā sīlaṁ rakkhissāmi, sahāyo me maṁ ‘āgaccheyyāsī’ ti vatvā purato gato, ahaṁ teneva saddhiṁ gamissāmi, tattha pana vasantena mayā kataro puriso sevitabbo” ti pucchanto dutiyaṁ gāthamāha.

2. Araññā gāmamāgamma, kiṁsīlaṁ kiṁvataṁ ahaṁ,
Purisaṁ tāta seveyyaṁ, taṁ me akkhāhi pucchito ti.

Athassa pitā kathento sesagāthā abhāsi:

3. Yo te vissāsaye tāta, vissāsañca khameyya te,
Sussūsī ca titikkhī ca, taṁ bhajehi ito gato.

4. Yassa kāyena vācāya, manasā natthi dukkaṭaṁ,
Urasīva patiṭṭhāya, taṁ bhajehi ito gato.

5. Yo ca dhammena carati, caranto pi na maññati,
Visuddhakāriṁ sappaññaṁ, taṁ bhajehi ito gato.

6. Haliddirāgaṁ kapicittaṁ, purisaṁ rāgavirāginaṁ,
Tādisaṁ tāta mā sevi, nimmanussam-pi ce siyā.

7. Āsīvisaṁva kupitaṁ, mīḷhalittaṁ mahāpathaṁ,
Ārakā parivajjehi, yānīva visamaṁ pathaṁ.

8. Anatthā {3.526} tāta vaḍḍhanti, bālaṁ accupasevato,
Māssu bālena saṁgacchi, amitteneva sabbadā.

9. Taṁ tāhaṁ tāta yācāmi, karassu vacanaṁ mama,
Māssu bālena saṁgacchi, dukkho bālehi saṅgamo ti.

Tattha yo te vissāsaye ti yo tava vissāseyya. Khameyya te ti yo ca tava attani tayā kataṁ vissāsaṁ khameyya. Sussūsī ca titikkhī cā ti tava vacanaṁ sussūsāya ceva vacanādhivāsanena ca samannāgato bhaveyyā ti attho. Urasīva patiṭṭhāyā ti yathā mātu urasi putto patiṭṭhāti, evaṁ patiṭṭhahitvā attano mātaraṁ viya maññamāno taṁ bhajeyyāsīti vadati. Yo ca dhammena caratī ti yo tividhena sucaritena dhammena iriyati. Na maññatī ti tathā caranto pi: “Ahaṁ dhammaṁ carāmī” ti mānaṁ na karoti. Visuddhakārin-ti visuddhānaṁ dasakusalakammapathānaṁ kārakaṁ.

Rāgavirāginan-ti rāginañca virāginañca rajjitvā taṁkhaṇaññeva virajjanasabhāvaṁ. Nimmanussam-pi ce siyā ti sace pi sakalajambudīpatalaṁ nimmanussaṁ hoti, so yeva eko manusso tiṭṭhati, tathā pi tādisaṁ mā sevi. Mahāpathan-ti gūthamakkhitaṁ maggaṁ viya. Yānīvā ti yānena gacchanto viya. Visaman-ti ninnaunnatakhāṇupāsāṇādivisamaṁ. Bālaṁ accupasevato ti bālaṁ appaññaṁ atisevantassa. Sabbadā ti tāta, bālena saha saṁvāso nāma amittasaṁvāso viya sabbadā niccakālam-eva dukkho. Taṁ tāhan-ti tena kāraṇena taṁ ahaṁ.

So evaṁ pitarā ovadito: “Tāta, ahaṁ manussapathaṁ gantvā tumhādise paṇḍite na labhissāmi, tattha gantuṁ bhāyāmi, idheva tumhākaṁ santike vasissāmī” ti āha. Athassa bhiyyo pi ovādaṁ datvā kasiṇaparikammaṁ ācikkhi. So na cirasseva abhiññāsamāpattiyo nibbattetvā saddhiṁ pitarā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā tāpasakumāro ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, kumārikā thullakumārikāva, pitā tāpaso pana aham-eva ahosinti.

Haliddirāgajātakavaṇṇanā navamā