Catuttho Bhāgo (439-510)

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Khuddakanikāye

Jātaka-aṭṭhakathā

Ja 439: Catudvārajātakavaṇṇanā

Catudvāramidaṁ {4.1} nagaran-ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ dubbacabhikkhuṁ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu navakanipātassa paṭhamajātake (Ja. 427) vitthāritam-eva.

Idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ dubbacabhikkhuṁ ārabbha kathesi. So kira eko kulaputto niyyānikasāsane pabbajitvā pi atthakāmehi ācariyupajjhāyehi ceva sabrahmacārīhi ca: “Evaṁ te abhikkamitabbaṁ, evaṁ paṭikkamitabbaṁ, evaṁ ālokitabbaṁ, evaṁ vilokitabbaṁ, evaṁ samiñjitabbaṁ, evaṁ pasāritabbaṁ, evaṁ nivāsetabbaṁ, evaṁ pārupitabbaṁ, evaṁ patto gahetabbo, yāpanamattaṁ bhattaṁ gahetvā paccavekkhitvāva paribhuñjitabbaṁ, indriyesu guttadvārena bhojane mattaññunā jāgariyamanuyuttena bhavitabbaṁ, idaṁ āgantukavattaṁ nāma jānitabbaṁ, idaṁ gamikavattaṁ nāma, imāni cuddasa khandhakavattāni, asīti mahāvattāni. Tattha te sammā vattitabbaṁ, ime terasa dhutaṅgaguṇā nāma, ete samādāya vattitabban”-ti ovadiyamāno dubbaco ahosi akkhamo appadakkhiṇaggāhī anusāsaniṁ. “Ahaṁ tumhe na vadāmi, tumhe pana maṁ kasmā vadatha, aham-eva attano atthaṁ vā anatthaṁ vā jānissāmī” ti attānaṁ avacanīyaṁ akāsi. Athassa dubbacabhāvaṁ ñatvā bhikkhū dhammasabhāyaṁ aguṇakathaṁ kathentā nisīdiṁsu. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti [pucchati].

Idha pana satthā taṁ bhikkhuṁ: “Saccaṁ kira tvaṁ bhikkhu dubbaco” ti pucchitvā: “Saccaṁ, bhante” ti vutte: “Pubbe pi tvaṁ bhikkhu dubbacatāya paṇḍitānaṁ vacanaṁ akatvā khuracakkaṁ āpādesī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte kassapadasabalassa kāle bārāṇasiyaṁ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino eko putto mittavindako nāma ahosi. Tassa mātāpitaro sotāpannā ahesuṁ, so pana dussīlo assaddho. Atha naṁ aparabhāge pitari kālakate mātā kuṭumbaṁ vicārentī āha: “tāta, tayā dullabhaṁ manussattaṁ laddhaṁ, dānaṁ dehi, sīlaṁ rakkhāhi, uposathakammaṁ karohi, dhammaṁ suṇāhī” ti. Amma, na mayhaṁ dānādīhi attho, mā maṁ kiñci avacuttha, ahaṁ yathākammaṁ gamissāmīti. Evaṁ vadantam-pi naṁ ekadivasaṁ puṇṇamuposathadivase mātā āha: “tāta, ajja abhilakkhito mahāuposathadivaso, ajja uposathaṁ samādiyitvā vihāraṁ gantvā sabbarattiṁ dhammaṁ sutvā ehi, ahaṁ te sahassaṁ dassāmī” ti. So: “Sādhū” ti dhanalobhena uposathaṁ samādiyitvā bhuttapātarāso vihāraṁ gantvā divasaṁ vītināmetvā rattiṁ yathā ekam-pi dhammapadaṁ kaṇṇaṁ na paharati, tathā ekasmiṁ {4.2} padese nipajjitvā niddaṁ okkamitvā punadivase pāto va mukhaṁ dhovitvā gehaṁ gantvā nisīdi.

Mātā panassa: “Ajja me putto dhammaṁ sutvā pāto va dhammakathikattheraṁ ādāya āgamissatī” ti yāguṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādetvā āsanaṁ paññapetvā tassāgamanaṁ paṭimānentī taṁ ekakaṁ āgataṁ disvā: “Tāta, dhammakathiko kena na ānīto” ti vatvā: “Na mayhaṁ dhammakathikena attho” ti vutte: “Tena hi yāguṁ pivā” ti āha. So: “Tumhehi mayhaṁ sahassaṁ paṭissutaṁ, taṁ tāva me detha, pacchā pivissāmī” ti āha. “Piva, tāta, pacchā dassāmī” ti. “Gahetvāva pivissāmī” ti. Athassa mātā sahassabhaṇḍikaṁ purato ṭhapesi. So yāguṁ pivitvā sahassabhaṇḍikaṁ gahetvā vohāraṁ karonto na cirasseva vīsasatasahassaṁ uppādesi. Athassa etadahosi: “nāvaṁ upaṭṭhapetvā vohāraṁ karissāmī” ti. So nāvaṁ upaṭṭhapetvā: “Amma, ahaṁ nāvāya vohāraṁ karissāmī” ti āha. Atha naṁ mātā: “Tvaṁ tāta, ekaputtako, imasmiṁ ghare dhanam-pi bahu, samuddo anekādīnavo, mā gamī” ti nivāresi. So: “Ahaṁ gamissām-eva, na sakkā maṁ nivāretun”-ti vatvā: “Ahaṁ taṁ, tāta, vāressāmī” ti mātarā hatthe gahito hatthaṁ vissajjāpetvā mātaraṁ paharitvā pātetvā antaraṁ katvā gantvā nāvāya samuddaṁ pakkhandi.

Nāvā sattame divase mittavindakaṁ nissāya samuddapiṭṭhe niccalā aṭṭhāsi. Kāḷakaṇṇisalākā kariyamānā mittavindakasseva hatthe tikkhattuṁ pati. Athassa uḷumpaṁ datvā: “Imaṁ ekaṁ nissāya bahū mā nassantū” ti taṁ samuddapiṭṭhe khipiṁsu. Tāvadeva nāvā javena mahāsamuddaṁ pakkhandi. So pi uḷumpe nipajjitvā ekaṁ dīpakaṁ pāpuṇi. Tattha phalikavimāne catasso vemānikapetiyo addasa. Tā sattāhaṁ dukkhaṁ {4.3} anubhavanti, sattāhaṁ sukhaṁ. So tāhi saddhiṁ sattāhaṁ dibbasampattiṁ anubhavi. Atha naṁ tā dukkhānubhavanatthāya gacchamānā: “Sāmi, mayaṁ sattame divase āgamissāma, yāva mayaṁ āgacchāma, tāva anukkaṇṭhamāno idheva vasā” ti vatvā agamaṁsu. So taṇhāvasiko hutvā tasmiṁ yeva phalake nipajjitvā puna samuddapiṭṭhena gacchanto aparaṁ dīpakaṁ patvā tattha rajatavimāne aṭṭha vemānikapetiyo disvā eteneva upāyena aparasmiṁ dīpake maṇivimāne soḷasa, aparasmiṁ dīpake kanakavimāne dvattiṁsa vemānikapetiyo disvā tāhi saddhiṁ dibbasampattiṁ anubhavitvā tāsam-pi dukkhaṁ anubhavituṁ gatakāle puna samuddapiṭṭhena gacchanto ekaṁ pākāraparikkhittaṁ catudvāraṁ nagaraṁ addasa. Ussadanirayo kiresa, bahūnaṁ nerayikasattānaṁ kammakaraṇānubhavanaṭṭhānaṁ mittavindakassa alaṅkatapaṭiyattanagaraṁ viya hutvā upaṭṭhāsi.

So: “Imaṁ nagaraṁ pavisitvā rājā bhavissāmī” ti cintetvā khuracakkaṁ ukkhipitvā sīse paccamānaṁ nerayikasattaṁ addasa. Athassa taṁ tassa sīse khuracakkaṁ padumaṁ viya hutvā upaṭṭhāsi. Ure pañcaṅgikabandhanaṁ uracchadapasādhanaṁ hutvā sīsato galantaṁ lohitaṁ lohitacandanavilepanaṁ viya hutvā paridevanasaddo madhurasaro gītasaddo viya hutvā upaṭṭhāsi. So tassa santikaṁ gantvā: “Bho purisa, ciraṁ tayā padumaṁ dhāritaṁ, dehi me etan”-ti āha. “Samma, nayidaṁ padumaṁ, khuracakkaṁ etan”-ti. “Tvaṁ mayhaṁ adātukāmatāya evaṁ vadasī” ti. Nerayikasatto cintesi: “Mayhaṁ kammaṁ khīṇaṁ bhavissati, iminā pi mayā viya mātaraṁ paharitvā āgatena bhavitabbaṁ, dassāmissa khuracakkan”-ti. Atha naṁ: “Ehi bho, gaṇha iman”-ti vatvā khuracakkaṁ tassa sīse khi pi, taṁ tassa matthakaṁ pisamānaṁ bhassi. Tasmiṁ khaṇe mittavindako {4.4} tassa khuracakkabhāvaṁ ñatvā: “Tava khuracakkaṁ gaṇha, tava khuracakkaṁ gaṇhā” ti vedanāppatto paridevi, itaro antaradhāyi.

Tadā bodhisatto rukkhadevatā hutvā mahantena parivārena ussadacārikaṁ caramāno taṁ ṭhānaṁ pāpuṇi. Mittavindako taṁ oloketvā: “Sāmi devarāja, idaṁ maṁ cakkaṁ saṇhakaraṇiyaṁ viya tilāni pisamānaṁ otarati, kiṁ nu kho mayā pāpaṁ pakatan”-ti pucchanto dve gāthā abhāsi:

1. Catudvāramidaṁ nagaraṁ, āyasaṁ daḷhapākāraṁ,
Oruddhapaṭiruddhosmi, kiṁ pāpaṁ pakataṁ mayā.

2. Sabbe apihitā dvārā, oruddhosmi yathā dijo,
Kimādhikaraṇaṁ yakkha, cakkābhinihato ahan-ti.

Tattha daḷhapākāran-ti thirapākāraṁ. “Daḷhatoraṇan”-ti pi pāṭho, thiradvāranti attho. Oruddhapaṭiruddhosmī ti anto katvā samantā pākārena ruddho, palāyanaṭṭhānaṁ na paññāyati. Kiṁ pāpaṁ pakatan-ti kiṁ nu kho mayā pāpakammaṁ kataṁ. Apihitā ti thakitā. Yathā dijo ti pañjare pakkhitto sakuṇo viya. Kimādhikaraṇan-ti kiṁ kāraṇaṁ. Cakkābhinihato ti cakkena abhinihato.

Athassa devarājā kāraṇaṁ kathetuṁ cha gāthā abhāsi:

3. Laddhā satasahassāni, atirekāni vīsati,
Anukampakānaṁ ñātīnaṁ, vacanaṁ samma nākari.

4. Laṅghiṁ samuddaṁ pakkhandi, sāgaraṁ appasiddhikaṁ,
Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhi pi ca soḷasa.

5. Soḷasāhi ca bāttiṁsa, aticchaṁ cakkamāsado,
Icchāhatassa posassa, cakkaṁ bhamati matthake.

6. Uparivisālā duppūrā, icchā visaṭagāminī,
Ye ca taṁ anugijjhanti, te honti cakkadhārino.

7. Bahubhaṇḍaṁ avahāya, maggaṁ appaṭivekkhiya,
Yesañcetaṁ asaṅkhātaṁ, te honti cakkadhārino.

8. Kammaṁ {4.5} samekkhe vipulañca bhogaṁ, icchaṁ na seveyya anatthasaṁhitaṁ,
Kareyya vākyaṁ anukampakānaṁ, taṁ tādisaṁ nātivatteyya cakkan-ti.

Tattha laddhā satasahassāni, atirekāni vīsatī ti tvaṁ uposathaṁ katvā mātu santikā sahassaṁ gahetvā vohāraṁ karonto satasahassāni ca atirekāni vīsatisahassāni labhitvā. Nākarī ti tena dhanena asantuṭṭho nāvāya samuddaṁ pavisanto samudde ādīnavañca kathetvā mātuyā vāriyamāno pi anukampakānaṁ ñātīnaṁ vacanaṁ na karosi, sotāpannaṁ mātaraṁ paharitvā antaraṁ katvā nikkhantoyevāsīti dīpeti.

Laṅghin-ti nāvaṁ ullaṅghanasamatthaṁ. Pakkhandī ti pakkhandosi. Appasiddhikan-ti mandasiddhiṁ vināsabahulaṁ. Catubbhi aṭṭhā ti atha naṁ nissāya ṭhitāya nāvāya phalakaṁ datvā samudde khitto pi tvaṁ mātaraṁ nissāya ekadivasaṁ katassa uposathakammassa nissandena phalikavimāne catasso itthiyo labhitvā tato rajatavimāne aṭṭha, maṇivimāne soḷasa, kanakavimāne dvattiṁsa adhigatosīti. Aticchaṁ cakkamāsado ti atha tvaṁ yathāladdhena asantuṭṭho: “Atra uttaritaraṁ labhissāmī” ti evaṁ laddhaṁ laddhaṁ atikkamanalobhasaṅkhātāya aticchāya samannāgatattā aticcho pāpapuggalo tassa uposathakammassa khīṇattā dvattiṁsa itthiyo atikkamitvā imaṁ petanagaraṁ āgantvā tassa mātupahāradānaakusalassa nissandena idaṁ khuracakkaṁ sampattosi. “Atricchan”-ti pi pāṭho, atra atra icchamānoti attho. “Atricchā” ti pi pāṭho, atricchāyā ti attho. Bhamatī ti tassa te icchāhatassa posassa idaṁ cakkaṁ matthakaṁ pisamānaṁ idāni kumbhakāracakkaṁ viya matthake bhamatī ti attho.

Ye ca taṁ anugijjhantī ti taṇhā nāmesā gacchantī uparūpari visālā hoti, samuddo viya ca duppūrā, rūpādīsu tassa tassa icchanaicchāya visaṭagāminī, taṁ evarūpaṁ taṇhaṁ ye ca anugijjhanti giddhā gadhitā hutvā punappunaṁ allīyanti. Te honti cakkadhārino ti te evaṁ paccantā khuracakkaṁ dhārenti. Bahubhaṇḍan-ti mātāpitūnaṁ santakaṁ bahudhanaṁ ohāya. Maggan-ti gantabbaṁ appasiddhikaṁ samuddamaggaṁ apaccavekkhitvā yathā tvaṁ paṭipanno, evam-eva aññesam-pi yesañcetaṁ asaṅkhātaṁ avīmaṁsitaṁ, te yathā tvaṁ tatheva taṇhāvasikā hutvā dhanaṁ pahāya gamanamaggaṁ anapekkhitvā paṭipannā cakkadhārino honti. Kammaṁ samekkhe ti tasmā paṇḍito puriso attanā kattabbakammaṁ: “Sadosaṁ nu kho, niddosan”-ti samekkheyya paccavekkheyya. Vipulañca {4.6} bhogan-ti attano dhammaladdhaṁ dhanarāsim-pi samekkheyya. Nātivatteyyā ti taṁ tādisaṁ puggalaṁ idaṁ cakkaṁ na ativatteyya nāvatthareyya. “Nātivattetī” ti pi pāṭho, nāvattharatī ti attho.

Taṁ sutvā mittavindako: “Iminā devaputtena mayā katakammaṁ tathato ñātaṁ, ayaṁ mayhaṁ paccanapamāṇam-pi jānissati, pucchāmi nan”-ti cintetvā navamaṁ gāthamāha.

9. Kīvaciraṁ nu me yakkha, cakkaṁ sirasi ṭhassati,
Kati vassasahassāni, taṁ me akkhāhi pucchito ti.

Athassa kathento mahāsatto dasamaṁ gāthamāha.

10. Atisaro paccasaro, mittavinda suṇohi me,
Cakkaṁ te sirasi māviddhaṁ, na taṁ jīvaṁ pamokkhasī ti.

Tattha atisaro ti atisarīti pi atisaro, atisarissatīti pi atisaro. Paccasaro ti tasseva vevacanaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti: samma mittavindaka, suṇohi me vacanaṁ, tvañhi atidāruṇassa kammassa katattā atisaro, tassa pana na sakkā vassagaṇanāya vipāko paññāpetunti aparimāṇaṁ atimahantaṁ vipākadukkhaṁ sarissasi paṭipajjissasīti atisaro. Tena te: “Ettakāni vassasahassānī” ti vattuṁ na sakkomi. Sirasimāviddhan-ti yaṁ pana te idaṁ cakkaṁ sirasmiṁ āviddhaṁ kumbhakāracakkamiva bhamati. Na taṁ jīvaṁ pamokkhasī ti taṁ tvaṁ yāva te kammavipāko na khīyati, tāva jīvamāno na pamokkhasi, kammavipāke pana khīṇe idaṁ cakkaṁ pahāya yathākammaṁ gamissasīti.

Idaṁ vatvā devaputto attano devaṭṭhānam-eva gato, itaro pi mahādukkhaṁ paṭipajji.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā mittavindako ayaṁ dubbacabhikkhu ahosi, devarājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Catudvārajātakavaṇṇanā paṭhamā