Ja 440: Kaṇhajātakavaṇṇanā

Kaṇho vatāyaṁ puriso ti idaṁ satthā kapilavatthuṁ upanissāya nigrodhārāme viharanto sitapātukammaṁ ārabbha kathesi. Tadā kira satthā sāyanhasamaye {4.7} nigrodhārāme bhikkhusaṅghaparivuto jaṅghavihāraṁ anucaṅkamamāno aññatarasmiṁ padese sitaṁ pātvākāsi. Ānandatthero: “Ko nu kho hetu, ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya, na ahetu tathāgatā sitaṁ pātukaronti, pucchissāmi tāvā” ti añjaliṁ paggayha sitakāraṇaṁ pucchi. Athassa satthā: “Bhūtapubbaṁ, ānanda, kaṇho nāma isi ahosi, so imasmiṁ bhūmippadese vihāsi jhāyī jhānarato, tassa sīlatejena sakkassa bhavanaṁ kampī” ti sitakāraṇaṁ vatvā tassa vatthuno apākaṭattā therena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bārāṇasiyaṁ ekena asītikoṭivibhavena aputtakena brāhmaṇena sīlaṁ samādiyitvā putte patthite bodhisatto tassa brāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Kāḷavaṇṇattā panassa nāmaggahaṇadivase: “Kaṇhakumāro” ti nāmaṁ akaṁsu. So soḷasavassakāle maṇipaṭimā viya sobhaggappatto hutvā pitarā sippuggahaṇatthāya pesito takkasilāyaṁ sabbasippāni uggahetvā paccāgacchi. Atha naṁ pitā anurūpena dārena saṁyojesi. So aparabhāge mātāpitūnaṁ accayena sabbissariyaṁ paṭipajji. Athekadivasaṁ ratanakoṭṭhāgārāni viloketvā varapallaṅkamajjhagato suvaṇṇapaṭṭaṁ āharāpetvā: “Ettakaṁ dhanaṁ asukena uppāditaṁ, ettakaṁ asukenā” ti pubbañātīhi suvaṇṇapaṭṭe likhitāni akkharāni disvā cintesi: “Yehi imaṁ dhanaṁ uppāditaṁ, te na paññāyanti, dhanam-eva paññāyati, eko pi idaṁ dhanaṁ gahetvā gato nāma natthi, na kho pana sakkā dhanabhaṇḍikaṁ bandhitvā paralokaṁ gantuṁ. Pañcannaṁ verānaṁ sādhāraṇabhāvena hi asārassa dhanassa dānaṁ sāro, bahurogasādhāraṇabhāvena asārassa sarīrassa sīlavantesu abhivādanādikammaṁ sāro, aniccābhibhūtabhāvena asārassa jīvitassa aniccādivasena vipassanāyogo sāro, tasmā asārehi bhogehi sāraggahaṇatthaṁ dānaṁ dassāmī” ti.

So āsanā vuṭṭhāya rañño santikaṁ gantvā rājānaṁ āpucchitvā mahādānaṁ pavattesi. Yāva sattamā divasā dhanaṁ aparikkhīyamānaṁ {4.8} disvā: “Kiṁ me dhanena, yāva maṁ jarā nābhibhavati, tāvadeva pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo bhavissāmī” ti cintetvā gehe sabbadvārāni vivarāpetvā: “Dinnaṁ me, harantū” ti asuciṁ viya jigucchanto vatthukāme pahāya mahājanassa rodantassa paridevantassa nagarā nikkhamitvā himavantapadesaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā attano vasanatthāya ramaṇīyaṁ bhūmibhāgaṁ olokento imaṁ ṭhānaṁ patvā: “Idha vasissāmī” ti ekaṁ indavāruṇīrukkhaṁ gocaragāmaṁ adhiṭṭhāya tasseva rukkhassa mūle vihāsi. Gāmantasenāsanaṁ pahāya āraññiko ahosi, paṇṇasālaṁ akatvā rukkhamūliko ahosi, abbhokāsiko nesajjiko. Sace nipajjitukāmo, bhūmiyaṁ yeva nipajjati, dantamūsaliko hutvā anaggipakkam-eva khādati, thusaparikkhittaṁ kiñci na khādati, ekadivasaṁ ekavāram-eva khādati, ekāsaniko ahosi. Khamāya pathavīāpatejavāyusamo hutvā ete ettake dhutaṅgaguṇe samādāya vattati, imasmiṁ kira jātake bodhisatto paramappiccho ahosi. So na cirasseva abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṁ kīḷanto tattheva vasati, phalāphalattham-pi aññattha na gacchati, rukkhassa phalitakāle phalaṁ khādati, pupphitakāle pupphaṁ khādati, sapattakāle pattāni khādati, nippattakāle papaṭikaṁ khādati. Evaṁ paramasantuṭṭho hutvā imasmiṁ ṭhāne ciraṁ vasati.

So ekadivasaṁ pubbaṇhasamaye tassa rukkhassa pakkāni phalāni gaṇhi, gaṇhanto pana loluppacārena uṭṭhāya aññasmiṁ padese na gaṇhāti, yathānisinno va hatthaṁ pasāretvā hatthappasāraṇaṭṭhāne ṭhitāni phalāni saṁharati, tesu pi manāpāmanāpaṁ avicinitvā sampattasampattam-eva gaṇhāti. Evaṁ paramasantuṭṭhassa tassa sīlatejena sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. Taṁ kira sakkassa āyukkhayena vā uṇhaṁ hoti puññakkhayena vā, aññasmiṁ {4.9} vā mahānubhāvasatte taṁ ṭhānaṁ patthente, dhammikānaṁ vā mahiddhikasamaṇabrāhmaṇānaṁ sīlatejena uṇhaṁ hoti. Sakko: “Ko nu kho maṁ ṭhānā cāvetukāmo” ti āvajjetvā imasmiṁ padese vasantaṁ kaṇhaṁ isiṁ rukkhaphalāni uccinantaṁ disvā cintesi: “Ayaṁ isi ghoratapo paramajitindriyo, imaṁ dhammakathāya sīhanādaṁ nadāpetvā sukāraṇaṁ sutvā varena santappetvā imamassa rukkhaṁ dhuvaphalaṁ katvā āgamissāmī” ti. So mahantenānubhāvena sīghaṁ otaritvā tasmiṁ rukkhamūle tassa piṭṭhipasse ṭhatvā: “Attano avaṇṇe kathite kujjhissati nu kho, no” ti vīmaṁsanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Kaṇho vatāyaṁ puriso, kaṇhaṁ bhuñjati bhojanaṁ,
Kaṇhe bhūmipadesasmiṁ, na mayhaṁ manaso piyo ti.

Tattha kaṇho ti kāḷavaṇṇo. Bhojanan-ti rukkhaphalabhojanaṁ.

Kaṇho isi sakkassa vacanaṁ sutvā: “Ko nu kho mayā saddhiṁ kathetī” ti dibbacakkhunā upadhārento: “Sakko” ti ñatvā anivattitvā anoloketvāva dutiyaṁ gāthamāha.

2. Na kaṇho tacasā hoti, antosāro hi brāhmaṇo,
Yasmiṁ pāpāni kammāni, sa ve kaṇho sujampatī ti.

Tattha tacasā ti tacena kaṇho nāma na hotī ti attho. Antosāro ti abbhantare sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasārehi samannāgato. Evarūpo hi bāhitapāpattā brāhmaṇo nāma hoti. Sa ve ti yasmiṁ pana pāpāni kammāni atthi, so yattha katthaci kule jāto pi yena kenaci sarīravaṇṇena samannāgato pi kāḷakova.

Evañca pana vatvā imesaṁ sattānaṁ kaṇhabhāvakarāni pāpakammāni ekavidhādibhedehi vitthāretvā sabbāni pi tāni garahitvā sīlādayo guṇe pasaṁsitvā ākāse candaṁ uṭṭhāpento viya {4.10} sakkassa dhammaṁ desesi. Sakko tassa dhammakathaṁ sutvā pamudito somanassajāto mahāsattaṁ varena nimantento tatiyaṁ gāthamāha.

3. Etasmiṁ te sulapite, patirūpe subhāsite,
Varaṁ brāhmaṇa te dammi, yaṁ kiñci manasicchasī ti.

Tattha etasmin-ti yaṁ idaṁ tayā sabbaññubuddhena viya sulapitaṁ, tasmiṁ sulapite tumhākam-eva anucchavikattā patirūpe subhāsite yaṁ kiñci manasā icchasi, sabbaṁ te yaṁ varaṁ icchitaṁ patthitaṁ, taṁ dammī ti attho.

Taṁ sutvā mahāsatto cintesi: “Ayaṁ kiṁ nu kho attano avaṇṇe kathite kujjhissati, noti maṁ vīmaṁsanto mayhaṁ chavivaṇṇañca bhojanañca vasanaṭṭhānañca garahitvā idāni mayhaṁ akuddhabhāvaṁ ñatvā pasannacitto varaṁ deti, maṁ kho panesa ‘sakkissariyabrhmissariyānaṁ atthāya brahmacariyaṁ caratī’ ti pi maññeyya, tatrassa nikkaṅkhabhāvatthaṁ mayhaṁ paresu kodho vā doso vā mā uppajjatu, parasampattiyaṁ lobho vā paresu sineho vā mā uppajjatu, majjhatto va bhaveyyanti ime mayā cattāro vare gahetuṁ vaṭṭatī” ti. So tassa nikkaṅkhabhāvatthāya cattāro vare gaṇhanto catutthaṁ gāthamāha.

4. Varañce me ado sakka, sabbabhūtānamissara,
Sunikkodhaṁ suniddosaṁ, nillobhaṁ vuttimattano,
Nisnehamabhikaṅkhāmi, ete me caturo vare ti.

Tattha varañce me ado sakkā ti sace tvaṁ mayhaṁ varaṁ adāsi. Sunikkodhan-ti akujjhanavasena suṭṭhu nikkodhaṁ. Suniddosan-ti adussanavasena suṭṭhu niddosaṁ. Nillobhan-ti parasampattīsu nillobhaṁ. Vuttimattano ti evarūpaṁ attano vuttiṁ. Nisnehan-ti puttadhītādīsu vā saviññāṇakesu dhanadhaññādīsu vā aviññāṇakesu attano santakesu pi nisnehaṁ apagatalobhaṁ. Abhikaṅkhāmī ti evarūpaṁ imehi catūhaṅgehi samannāgataṁ attano vuttiṁ abhikaṅkhāmi. Ete me caturo vare ti ete nikkodhādike caturo mayhaṁ vare dehīti.

Kiṁ panesa na jānāti: “Yathā na sakkā sakkassa santike varaṁ gahetvā varena kodhādayo hanitun”-ti. No na jānāti, sakke kho pana varaṁ {4.11} dente na gaṇhāmīti vacanaṁ na yuttanti tassa ca nikkaṅkhabhāvatthāya gaṇhi. Tato sakko cintesi: “Kaṇhapaṇḍito varaṁ gaṇhanto ativiya anavajje vare gaṇhi, etesu varesu guṇadosaṁ etam-eva pucchissāmī” ti. Atha naṁ pucchanto pañcamaṁ gāthamāha.

5. Kiṁnu kodhe vā dose vā, lobhe snehe ca brāhmaṇa,
Ādīnavaṁ tvaṁ passasi, taṁ me akkhāhi pucchito ti.

Tassattho: brāhmaṇa kiṁ nu kho tvaṁ kodhe dose lobhe snehe ca ādīnavaṁ passasi, taṁ tāva me pucchito akkhāhi, na hi mayaṁ ettha ādīnavaṁ jānāmāti.

Atha naṁ mahāsatto: “Tena hi suṇāhī” ti vatvā catasso gāthā abhāsi:

6. Appo hutvā bahu hoti, vaḍḍhate so akhantijo,
Āsaṅgī bahupāyāso, tasmā kodhaṁ na rocaye.

7. Duṭṭhassa pharusā vācā, parāmāso anantarā,
Tato pāṇi tato daṇḍo, satthassa paramā gati,
Doso kodhasamuṭṭhāno, tasmā dosaṁ na rocaye.

8. Ālopasāhasākārā, nikatī vañcanāni ca,
Dissanti lobhadhammesu, tasmā lobhaṁ na rocaye.

9. Snehasaṅgathitā ganthā, senti manomayā puthū,
Te bhusaṁ upatāpenti, tasmā snehaṁ na rocaye ti.

Tattha akhantijo ti so anadhivāsakajātikassa akhantito jāto kodho paṭhamaṁ paritto hutvā pacchā bahu hoti aparāparaṁ vaḍḍhati. Tassa vaḍḍhanabhāvo khantivādījātakena (Ja. 313) ceva cūḷadhammapālajātakena (Ja. 358) ca vaṇṇetabbo. Apica tissāmaccassapettha bhariyaṁ ādiṁ katvā sabbaṁ saparijanaṁ māretvā pacchā attano māritavatthu kathetabbaṁ. Āsaṅgī ti āsaṅgakaraṇo. Yassa uppajjati, taṁ āsattaṁ laggitaṁ karoti, taṁ vatthuṁ vissajjetvā gantuṁ na deti, nivattitvā akkosanādīni kāreti. Bahupāyāso ti bahunā kāyikacetasikadukkhasaṅkhātena upāyāsena kilamathena samannāgato. Kodhaṁ nissāya hi kodhavasena ariyādīsu katavītikkamā diṭṭhadhamme ceva samparāye ca vadhabandhavippaṭisārādīni {4.12} ceva pañcavidhabandhanakammakaraṇādīni ca bahūni dukkhāni anubhavantīti kodho bahupāyāso nāma. Tasmā ti yasmā esa evaṁ anekādīnavo, tasmā kodhaṁ na rocemi.

Duṭṭhassā ti kujjhanalakkhaṇena kodhena kujjhitvā aparabhāge dussanalakkhaṇena dosena duṭṭhassa paṭhamaṁ tāva: “Are, dāsa, pessā” ti pharusavācā niccharati, vācāya anantarā ākaḍḍhanavikaḍḍhanavasena hatthaparāmāso, tato anantarā upakkamanavasena pāṇi pavattati, tato daṇḍo, daṇḍappahāre atikkamitvā pana ekatodhāraubhatodhārassa satthassa paramā gati, sabbapariyantā satthanipphatti hoti. Yadā hi satthena paraṁ jīvitā voropetvā pacchā teneva satthena attānaṁ jīvitā voropeti, tadā doso matthakappatto hoti. Doso kodhasamuṭṭhāno ti yathā anambilaṁ takkaṁ vā kañjikaṁ vā pariṇāmavasena parivattitvā ambilaṁ hoti, taṁ ekajātikam-pi samānaṁ ambilaṁ anambilanti nānā vuccati, tathā pubbakāle kodho pariṇamitvā aparabhāge doso hoti. So akusalamūlattena ekajātiko pi samāno kodho dosoti nānā vuccati. Yathā anambilato ambilaṁ, evaṁ so pi kodhato samuṭṭhātīti kodhasamuṭṭhāno. Tasmā ti yasmā evaṁ anekādīnavo doso, tasmā dosam-pi na rocemi.

Ālopasāhasākārā ti divā divasseva gāmaṁ paharitvā vilumpanāni ca āvudhaṁ sarīre ṭhapetvā: “Idaṁ nāma me dehī” ti sāhasākārā ca. Nikatī vañcanāni cā ti patirūpakaṁ dassetvā parassa haraṇaṁ nikati nāma, sā asuvaṇṇameva: “Suvaṇṇan”-ti kūṭakahāpaṇaṁ: “Kahāpaṇo” ti datvā parasantakaggahaṇe daṭṭhabbā. Paṭibhānavasena pana upāyakusalatāya parasantakaggahaṇaṁ vañcanaṁ nāma. Tassevaṁ pavatti daṭṭhabbā: eko kira ujujātiko gāmikapuriso araññato sasakaṁ ānetvā nadītīre ṭhapetvā nhāyituṁ otari. Atheko dhutto taṁ sasakaṁ sīse katvā nhāyituṁ otiṇṇo. Itaro uttaritvā sasakaṁ apassanto ito cito ca vilokesi. Tamenaṁ dhutto: “Kiṁ bho vilokesī” ti vatvā: “Imasmiṁ me ṭhāne sasako ṭhapito, taṁ na passāmī” ti vutte: “Andhabāla, tvaṁ na jānāsi, sasakā nāma nadītīre ṭhapitā palāyanti, passa ahaṁ attano sasakaṁ sīse ṭhapetvāva nhāyāmī” ti āha. So appaṭibhānatāya: “Evaṁ bhavissatī” ti pakkāmi. Ekakahāpaṇena migapotakaṁ gahetvā puna taṁ datvā dvikahāpaṇagghanakassa migassa gahitavatthupettha kathetabbaṁ. Dissanti lobhadhammesū ti sakka, ime ālopādayo pāpadhammā lobhasabhāvesu lobhābhibhūtesu sattesu dissanti. Na hi aluddhā evarūpāni kammāni karonti. Evaṁ lobho anekādīnavo, tasmā lobham-pi na rocemi.

Snehasaṅgathitā ganthā ti ārammaṇesu allīyanalakkhaṇena snehena saṅgathitā punappunaṁ uppādavasena ghaṭitā suttena pupphāni {4.13} viya baddhā nānappakāresu ārammaṇesu pavattamānā abhijjhākāyaganthā. Senti manomayā puthū ti te puthūsu ārammaṇesu uppannā suvaṇṇādīhi nibbattāni suvaṇṇādimayāni ābharaṇādīni viya manena nibbattattā manomayā abhijjhākāyaganthā tesu ārammaṇesu senti anusenti. Te bhusaṁ upatāpentī ti te evaṁ anusayitā balavatāpaṁ janentā bhusaṁ upatāpenti atikilamenti. Tesaṁ pana bhusaṁ upatāpane: “Sallaviddho va ruppatī” ti (Snp. 773) gāthāya vatthu, “piyajātikā hi gahapati, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhutikā” (MN. 87.353), “piyato jāyatī soko” ti ādīni (Dhp. 212) suttāni ca āharitabbāni. Apica maṅgalabodhisattassa dārake datvā balavasokena hadayaṁ phali, vessantarabodhisattassa mahantaṁ domanassaṁ udapādi. Evaṁ pūritapāramīnaṁ mahāsattānaṁ pemaṁ upatāpaṁ karoti yeva. Ayaṁ snehe ādīnavo, tasmā sneham-pi na rocemīti.

Sakko pañhavissajjanaṁ sutvā: “Kaṇhapaṇḍita tayā ime pañhā buddhalīḷāya sādhukaṁ kathitā, ativiya tuṭṭhosmi te, aparam-pi varaṁ gaṇhāhī” ti vatvā dasamaṁ gāthamāha.

1. Etasmiṁ te sulapite, patirūpe subhāsite,
Varaṁ brāhmaṇa te dammi, yaṁ kiñci manasicchasī ti.

Tato bodhisatto anantaragāthamāha.

2. Varañce me ado sakka, sabbabhūtānamissara,
Araññe me viharato, niccaṁ ekavihārino,
Ābādhā mā uppajjeyyuṁ, antarāyakarā bhusā ti.

Tattha antarāyakarā bhusā ti imassa me tapokammassa antarāyakarā.

Taṁ sutvā sakko: “Kaṇhapaṇḍito varaṁ gaṇhanto na āmisasannissitaṁ gaṇhāti, tapokammanissitam-eva gaṇhātī” ti cintetvā bhiyyosomattāya pasanno aparam-pi varaṁ dadamāno itaraṁ gāthamāha.

3. Etasmiṁ te sulapite, patirūpe subhāsite,
Varaṁ brāhmaṇa te dammi, yaṁ kiñci manasicchasī ti.

Bodhisatto pi varaggahaṇāpadesena tassa dhammaṁ desento osānagāthamāha.

4. Varañce {4.14} me ado sakka, sabbabhūtānamissara,
Na mano vā sarīraṁ vā, maṁ-kate sakka kassaci,
Kadāci upahaññetha, etaṁ sakka varaṁ vare ti.

Tattha mano vā ti manodvāraṁ vā. Sarīraṁ vā ti kāyadvāraṁ vā, vacīdvāram-pi etesaṁ gahaṇena gahitamevā ti veditabbaṁ. Maṁ-kate ti mama kāraṇā. Upahaññethā ti upaghātaṁ āpajjeyya aparisuddhaṁ assa. Idaṁ vuttaṁ hoti: sakka devarāja, mama kāraṇā maṁ nissāya mama anatthakāmatāya kassaci sattassa kismiñci kāle idaṁ tividham-pi kammadvāraṁ na upahaññetha, pāṇātipātādīhi dasahi akusalakammapathehi vimuttaṁ parisuddham-eva bhaveyyāti.

Iti mahāsatto chasu pi ṭhānesu varaṁ gaṇhanto nekkhammanissitam-eva gaṇhi, jānāti cesa: “Sarīraṁ nāma byādhidhammaṁ, na taṁ sakkā sakkena abyādhidhammaṁ kātun”-ti. Sattānañhi tīsu dvāresu parisuddhabhāvo asakkāyattova, evaṁ sante pi tassa dhammadesanatthaṁ ime vare gaṇhi. Sakko pi taṁ rukkhaṁ dhuvaphalaṁ katvā mahāsattaṁ vanditvā sirasi añjaliṁ patiṭṭhapetvā: “Arogā idheva vasathā” ti vatvā sakaṭṭhānam-eva gato. Bodhisatto pi aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Ānanda, pubbe mayā nivutthabhūmippadeso ceso” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā sakko anuruddho ahosi, kaṇhapaṇḍito pana aham-eva ahosin”-ti.

Kaṇhajātakavaṇṇanā dutiyā