Ja 441: Catuposathikajātakavaṇṇanā

Yo kopaneyyo ti idaṁ catuposathikajātakaṁ puṇṇakajātake [Ja 545, aka Vidhurajātakaṁ] āvi bhavissati.

Atīte kururaṭṭhe indapatthanagare dhanañcayakorabyo nāma rājā rajjaṁ kāresi. Vidhurapaṇḍito nāma amacco tassa atthadhammānusāsako ahosi. So madhurakatho mahādhammakathiko sakalajambudīpe rājāno hatthikantavīṇāsarena paluddhahatthino viya {6.256} attano madhuradhammadesanāya palobhetvā tesaṁ sakasakarajjāni gantuṁ adadamāno buddhalīlāya mahājanassa dhammaṁ desento mahantena yasena tasmiṁ nagare paṭivasi.

Tadā hi bārāṇasiyam-pi gihisahāyakā cattāro brāhmaṇamahāsālā mahallakakāle kāmesu ādīnavaṁ disvā himavantaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā vanamūlaphalāhārā tattheva ciraṁ vasitvā loṇambilasevanatthāya cārikaṁ caramānā aṅgaraṭṭhe kālacampānagaraṁ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya nagaraṁ pavisiṁsu. Tattha cattāro sahāyakā kuṭumbikā tesaṁ iriyāpathesu pasīditvā vanditvā bhikkhābhājanaṁ gahetvā ekekaṁ attano nivesane nisīdāpetvā paṇītena āhārena parivisitvā paṭiññaṁ gāhāpetvā uyyāne yeva vāsāpesuṁ. Te cattāro tāpasā catunnaṁ kuṭumbikānaṁ gehesu nibaddhaṁ bhuñjitvā divāvihāratthāya eko tāpaso tāvatiṁsabhavanaṁ gacchati, eko nāgabhavanaṁ, eko supaṇṇabhavanaṁ, eko korabyarañño migājinauyyānaṁ gacchati. Tesu yo devalokaṁ gantvā divāvihāraṁ karoti, so sakkassa yasaṁ oloketvā attano upaṭṭhākassa tam-eva vaṇṇeti. Yo nāgabhavanaṁ gantvā divāvihāraṁ karoti, so nāgarājassa sampattiṁ oloketvā attano upaṭṭhākassa tam-eva vaṇṇeti. Yo supaṇṇabhavanaṁ gantvā divāvihāraṁ karoti, so supaṇṇarājassa vibhūtiṁ oloketvā attano upaṭṭhākassa tam-eva vaṇṇeti. Yo dhanañcayakorabyarājassa uyyānaṁ gantvā divāvihāraṁ karoti, so dhanañcayakorabyarañño sirisobhaggaṁ oloketvā attano upaṭṭhākassa tam-eva vaṇṇeti.

Te cattāro pi janā taṁ tadeva ṭhānaṁ patthetvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne eko sakko hutvā nibbatti, eko saputtadāro nāgabhavane nāgarājā hutvā nibbatti, eko supaṇṇabhavane simbalivimāne supaṇṇarājā hutvā nibbatti. Eko dhanañcayakorabyarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Te pi tāpasā aparihīnajjhānā kālaṁ katvā brahmaloke nibbattiṁsu. Korabyakumāro vuḍḍhimanvāya pitu accayena rajje patiṭṭhahitvā dhammena samena rajjaṁ kāresi. So pana jūtavittako ahosi. So vidhurapaṇḍitassa ovāde ṭhatvā dānaṁ deti, sīlaṁ rakkhati, uposathaṁ upavasati.

So ekadivasaṁ samādinnuposatho: “Vivekamanubrūhissāmī” ti {6.257} uyyānaṁ gantvā manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṁ akāsi. Sakko pi samādinnuposatho: “Devaloke palibodho hotī” ti manussaloke tam-eva uyyānaṁ āgantvā ekasmiṁ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṁ akāsi. Varuṇanāgarājā pi samādinnuposatho: “Nāgabhavane palibodho hotī” ti tatthevāgantvā ekasmiṁ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṁ akāsi. Supaṇṇarājā pi samādinnuposatho: “Supaṇṇabhavane palibodho hotī” ti tatthevāgantvā ekasmiṁ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṁ akāsi. Te pi cattāro janā sāyanhasamaye sakaṭṭhānehi nikkhamitvā maṅgalapokkharaṇitīre samāgantvā aññamaññaṁ oloketvā pubbasinehavasena samaggā sammodamānā hutvā aññamaññaṁ mettacittaṁ upaṭṭhapetvā madhurapaṭisanthāraṁ kariṁsu. Tesu sakko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi, itare pi attano attano yuttāsanaṁ ñatvā nisīdiṁsu. Atha ne sakko āha: “Mayaṁ cattāro pi rājānova, amhesu pana kassa sīlaṁ mahantan”-ti? Atha naṁ varuṇanāgarājā āha: “Tumhākaṁ tiṇṇaṁ janānaṁ sīlato mayhaṁ sīlaṁ mahantan”-ti. “Kimettha kāraṇan”-ti? “Ayaṁ supaṇṇarājā amhākaṁ jātānam-pi ajātānam-pi paccāmittova, ahaṁ evarūpaṁ amhākaṁ jīvitakkhayakaraṁ paccāmittaṁ disvā pi kodhaṁ na karomi, iminā kāraṇena mama sīlaṁ mahantan”-ti vatvā idaṁ dasakanipāte catuposathajātake (Ja. 441) paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Yo kopaneyye na karoti kopaṁ, na kujjhati sappuriso kadāci,
Kuddho pi so nāvikaroti kopaṁ, taṁ ve naraṁ samaṇamāhu loke ti.

Taṁ sutvā supaṇṇarājā: “Ayaṁ nāgo mama aggabhakkho, yasmā panāhaṁ evarūpaṁ aggabhakkhaṁ disvā pi khudaṁ adhivāsetvā āhārahetu pāpaṁ na karomi, tasmā mam-eva sīlaṁ mahantan”-ti vatvā imaṁ gāthamāha.

2. Ūnūdaro yo sahate jighacchaṁ, danto tapassī mitapānabhojano,
Āhārahetu na karoti pāpaṁ, taṁ ve naraṁ samaṇamāhu loke ti.

Tato sakko devarājā: “Ahaṁ nānappakāraṁ sukhapadaṭṭhānaṁ devalokasampattiṁ pahāya sīlarakkhaṇatthāya manussalokaṁ āgato, tasmā mam-eva sīlaṁ mahantan”-ti vatvā imaṁ gāthamāha.

3. Khiḍḍaṁ ratiṁ vippajahitvāna sabbaṁ, na cālikaṁ bhāsati kiñci loke,
Vibhūsaṭṭhānā virato methunasmā, taṁ ve naraṁ samaṇamāhu loke ti.

Taṁ sutvā dhanañcayarājā: “Ahaṁ ajja mahantaṁ pariggahaṁ soḷasasahassanāṭakitthiparipuṇṇaṁ antepuraṁ cajitvā uyyāne samaṇadhammaṁ karomi, tasmā mam-eva sīlaṁ mahantan”-ti vatvā imaṁ gāthamāha.

4. Pariggahaṁ {6.259} lobhadhammañca sabbaṁ, yo ve pariññāya pariccajeti,
Dantaṁ ṭhitattaṁ amamaṁ nirāsaṁ, taṁ ve naraṁ samaṇamāhu loke ti.

Iti te sabbe pi attano attano sīlam-eva mahantanti vaṇṇetvā sakkādayo dhanañcayaṁ pucchiṁsu: “Atthi pana, mahārāja, koci tumhākaṁ santike paṇḍito, yo no imaṁ kaṅkhaṁ vinodeyyā” ti. “Āma, mahārājāno mama atthadhammānusāsako mahāpañño asamadhuro vidhurapaṇḍito nāma atthi, so no imaṁ kaṅkhaṁ vinodessati, tassa santikaṁ gacchāmā” ti. Atha te sabbe: “Sādhū” ti sampaṭicchiṁsu. Atha sabbe pi uyyānā nikkhamitvā dhammasabhaṁ gantvā pallaṅkaṁ alaṅkārāpetvā bodhisattaṁ pallaṅkavaramajjhe nisīdāpetvā paṭisanthāraṁ katvā ekamantaṁ nisinnā: “Paṇḍita, amhākaṁ kaṅkhā uppannā, taṁ no vinodehī” ti vatvā imaṁ gāthamāhaṁsu:

5. Pucchāma kattāramanomapaññaṁ, kathāsu no viggaho atthi jāto,
Chindajja kaṅkhaṁ vicikicchitāni, tadajja kaṅkhaṁ vitaremu sabbe ti.

Paṇḍito {6.260} tesaṁ kathaṁ sutvā: “Mahārājāno tumhākaṁ sīlaṁ nissāya uppannaṁ vivādakathaṁ sukathitadukkathitaṁ jānissāmī” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

6. Ye paṇḍitā atthadasā bhavanti, bhāsanti te yoniso tattha kāle,
Kathaṁ nu kathānaṁ abhāsitānaṁ, atthaṁ nayeyyuṁ kusalā janindā ti.

7. Kathaṁ have bhāsati nāgarājā, garuḷo pana venateyyo kimāha,
Gandhabbarājā pana kiṁ vadeti, kathaṁ pana kurūnaṁ rājaseṭṭho ti.

Athassa te imaṁ gāthamāhaṁsu:

8. Khantiṁ have bhāsati nāgarājā, appāhāraṁ garuḷo venateyyo,
Gandhabbarājā rativippahānaṁ, akiñcanaṁ kurūnaṁ rājaseṭṭho ti.

Atha tesaṁ kathaṁ sutvā mahāsatto imaṁ gāthamāha.

9. Sabbāni etāni subhāsitāni, na hettha dubbhāsitamatthi kiñci,
Yasmiñca etāni patiṭṭhitāni, arāva {6.261} nābhyā susamohitāni,
Catubbhi dhammehi samaṅgibhūtaṁ, taṁ ve naraṁ samaṇamāhu loke ti.

Evaṁ mahāsatto catunnam-pi sīlaṁ ekasamam-eva akāsi. Taṁ sutvā cattāro pi rājāno tassa tuṭṭhā thutiṁ karontā imaṁ gāthamāhaṁsu:

10. Tuvañhi seṭṭho tvamanuttarosi, tvaṁ dhammagū dhammavidū sumedho,
Paññāya pañhaṁ samadhiggahetvā, acchecchi dhīro vicikicchitāni,
Acchecchi kaṅkhaṁ vicikicchitāni, cundo yathā nāgadantaṁ kharenā ti.

Evaṁ te cattāro pi rājāno tassa pañhabyākaraṇena tuṭṭhamānasā ahesuṁ. Atha naṁ sakko dibbadukūlena pūjesi, garuḷo suvaṇṇamālāya, varuṇo nāgarājā maṇinā, dhanañcayarājā gavasahassādīhi pūjesi. Tenevāha:

11. Nīluppalābhaṁ vimalaṁ anagghaṁ, vatthaṁ idaṁ dhūmasamānavaṇṇaṁ,
Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra.

12. Suvaṇṇamālaṁ satapattaphullitaṁ, sakesaraṁ ratnasahassamaṇḍitaṁ,
Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra.

13. Maṇiṁ anagghaṁ ruciraṁ pabhassaraṁ, kaṇṭhāvasattaṁ maṇibhūsitaṁ me,
Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra.

14. Gavaṁ sahassaṁ usabhañca nāgaṁ, ājaññayutte ca rathe dasa ime,
Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te gāmavarāni soḷasā ti.

Evaṁ sakkādayo {6.262} mahāsattaṁ pūjetvā sakaṭṭhānam-eva agamiṁsu.

Catuposathikajātakavaṇṇanā tatiyā