Ja 448: Kukkuṭajātakavaṇṇanā

Nāsmase katapāpamhī ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṁ ārabbha kathesi. Dhammasabhāyañhi bhikkhū devadattassa aguṇakathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, devadatto dhanuggahādipayojanena dasabalassa vadhattham-eva upāyaṁ karotī” ti. Satthā {4.56} āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi esa mayhaṁ vadhāya parisakkiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte kosambiyaṁ kosambako nāma rājā rajjaṁ kāresi. Tadā bodhisatto ekasmiṁ veḷuvane kukkuṭayoniyaṁ nibbattitvā anekasatakukkuṭaparivāro araññe vasati, tassāvidūre eko seno vasati. So upāyena ekekaṁ kukkuṭaṁ gahetvā khādanto ṭhapetvā bodhisattaṁ sese khādi, bodhisatto ekako va ahosi. So appamatto velāya gocaraṁ gahetvā veḷuvanaṁ pavisitvā vasati. So seno taṁ gaṇhituṁ asakkonto: “Ekena naṁ upāyena upalāpetvā gaṇhissāmī” ti cintetvā tassāvidūre sākhāya nilīyitvā: “Samma kukkuṭarāja, tvaṁ mayhaṁ kasmā bhāyasi, ahaṁ tayā saddhiṁ vissāsaṁ kattukāmo, asukasmiṁ nāma padese sampannagocaro, tattha ubho pi gocaraṁ gahetvā aññamaññaṁ piyasaṁvāsaṁ vasissāmā” ti āha. Atha naṁ bodhisatto āha: “Samma, mayhaṁ tayā saddhiṁ vissāso nāma natthi, gaccha tvan”-ti. “Samma, tvaṁ mayā pubbe katapāpatāya na saddahasi, ito paṭṭhāya evarūpaṁ na karissāmī” ti. “Na mayhaṁ tādisena sahāyenattho, gaccha tvan”-ti. Iti naṁ yāvatatiyaṁ paṭikkhipitvā: “Etehi aṅgehi samannāgatena puggalena saddhiṁ vissāso nāma kātuṁ na vaṭṭatī” ti vanaghaṭaṁ unnādento devatāsu sādhukāraṁ dadamānāsu dhammakathaṁ samuṭṭhāpento:

1. Nāsmase katapāpamhi, nāsmase alikavādine,
Nāsmase attatthapaññamhi, atisante pi nāsmase.

2. Bhavanti heke purisā, go pipāsikajātikā,
Ghasanti maññe mittāni, vācāya na ca kammunā.

3. Sukkhañjalipaggahitā, vācāya paliguṇṭhitā,
Manussapheggū nāsīde, yasmiṁ natthi kataññutā.

4. Na {4.57} hi aññaññacittānaṁ, itthīnaṁ purisāna vā,
Nānāvikatvā saṁsaggaṁ, tādisam-pi ca nāsmase.

5. Anariyakammamokkantaṁ, athetaṁ sabbaghātinaṁ,
Nisitaṁva paṭicchannaṁ, tādisam-pi ca nāsmase.

6. Mittarūpenidhekacce, sākhalyena acetasā,
Vividhehi upāyanti, tādisam-pi ca nāsmase.

7. Āmisaṁ vā dhanaṁ vā pi, yattha passati tādiso,
Dubbhiṁ karoti dummedho, tañca hantvāna gacchatī ti.

Imā gāthā āha.

Tattha nāsmase ti nāssase. Ayam-eva vā pāṭho, na vissaseti vuttaṁ hoti. Katapāpamhī ti paṭhamaṁ katapāpe puggale. Alikavādine ti musāvādimhi pi na vissase. Tassa hi akattabbaṁ nāma pāpaṁ natthi. Nāsmase attatthapaññamhī ti attano atthāya eva yassa paññā snehavasena na bhajati, dhanatthiko va bhajati, tasmiṁ attatthapaññe pi na vissase. Atisante ti anto upasame avijjamāne yeva ca bahi upasamadassanena atisante viya paṭicchannakammante pi bilapaṭicchannaāsīvisasadise kuhakapuggale. Go pipāsikajātikā ti gunnaṁ pipāsakajātikā viya, pipāsitagosadisāti vuttaṁ hoti. Yathā pipāsitagāvo titthaṁ otaritvā mukhapūraṁ udakaṁ pivanti, na pana udakassa kattabbayuttakaṁ karonti, evam-eva ekacce: “Idañcidañca karissāmā” ti madhuravacanena mittāni ghasanti, piyavacanānucchavikaṁ pana na karonti, tādisesu vissāso mahato anatthāya hotīti dīpeti.

Sukkhañjalipaggahitā ti paggahitatucchaañjalino. Vācāya paliguṇṭhitāti: “Idaṁ dassāma, idaṁ karissāmā” ti vacanena paṭicchādikā. Manussapheggū ti evarūpā asārakā manussā manussapheggū nāma. Nāsīde ti na āsīde evarūpe na upagaccheyya. Yasmiṁ natthī ti yasmiñca puggale kataññutā natthi, tam-pi nāsīdeti attho. Aññaññacittānan-ti aññenaññena cittena samannāgatānaṁ, lahucittānanti attho. Evarūpānaṁ itthīnaṁ vā purisānaṁ vā na vissaseti dīpeti. Nānāvikatvā saṁsaggan-ti yo pi na sakkā anupagantvā etassa antarāyaṁ kātunti antarāyakaraṇatthaṁ nānākāraṇehi saṁsaggamāvikatvā daḷhaṁ karitvā pacchā antarāyaṁ karoti, tādisam-pi puggalaṁ nāsmase na vissaseyyāti dīpeti.

Anariyakammamokkantati anariyānaṁ dussīlānaṁ kammaṁ otaritvā ṭhitaṁ. Athetan-ti athiraṁ appatiṭṭhitavacanaṁ. Sabbaghātinan-ti okāsaṁ labhitvā sabbesaṁ upaghātakaraṁ. Nisitaṁva {4.58} paṭicchannan-ti kosiyā vā pilotikāya vā paṭicchannaṁ nisitakhaggamiva. Tādisampī ti evarūpam-pi amittaṁ mittapatirūpakaṁ na vissaseyya. Sākhalyenā ti maṭṭhavacanena. Acetasā ti acittakena. Vacanam-eva hi nesaṁ maṭṭhaṁ, cittaṁ pana thaddhaṁ pharusaṁ. Vividhehī ti vividhehi upāyehi otārāpekkhā upagacchanti. Tādisampī ti yo etehi amittehi mittapatirūpakehi sadiso hoti, tam-pi na vissaseti attho. Āmisan-ti khādanīyabhojanīyaṁ. Dhanan-ti mañcapaṭipādakaṁ ādiṁ katvā avasesaṁ. Yattha passatī ti sahāyakagehe yasmiṁ ṭhāne passati. Dubbhiṁ karotī ti dubbhicittaṁ uppādeti, taṁ dhanaṁ harati. Tañca hantvānā ti tañca sahāyakam-pi chetvā gacchati.

Iti imā satta gāthā kukkuṭarājā kathesi.

8. Mittarūpena bahavo, channā sevanti sattavo,
Jahe kāpurise hete, kukkuṭo viya senakaṁ.

9. Yo ca uppatitaṁ atthaṁ, na khippamanubujjhati,
Amittavasamanveti, pacchā ca manutappati.

10. Yo ca uppatitaṁ atthaṁ, khippam-eva nibodhati,
Muccate sattusambādhā, kukkuṭo viya senakā.

11. Taṁ tādisaṁ kūṭamivoḍḍitaṁ vane, adhammikaṁ niccavidhaṁsakārinaṁ,
Ārā vivajjeyya naro vicakkhaṇo, senaṁ yathā kukkuṭo vaṁsakānane ti.

Imā catasso dhammarājena bhāsitā abhisambuddhagāthā.

Tattha jahe kāpurise hete ti bhikkhave, ete kāpurise paṇḍito jaheyya. Ha-kāro panettha nipātamattaṁ. Pacchā ca manutappatī ti pacchā ca anutappati. Kūṭamivoḍḍitan-ti vane migānaṁ bandhanatthāya kūṭapāsaṁ viya oḍḍitaṁ. Niccavidhaṁsakārinan-ti niccaṁ viddhaṁsanakaraṁ. Vaṁsakānane ti yathā vaṁsavane kukkuṭo senaṁ vivajjeti, evaṁ vicakkhaṇo pāpamitte vivajjeyya.

So pi tā gāthā vatvā senaṁ āmantetvā: “Sace imasmiṁ ṭhāne vasissasi, jānissāmi te kattabban”-ti tajjesi. Seno tato palāyitvā aññatra gato.

Satthā {4.59} imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ bhikkhave devadatto pubbe pi mayhaṁ vadhāya parisakkī” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā seno devadatto ahosi, kukkuṭo pana aham-eva ahosin”-ti.

Kukkuṭajātakavaṇṇanā dasamā