Ja 452: Bhūripaññajātakavaṇṇanā

Saccaṁ kirā ti idaṁ bhūripaññajātakaṁ mahāumaṅgajātake (Ja. 542) āvi bhavissati.

Atha rājā maraṇabhayatajjito punadivase cattāro amacce pakkosāpetvā: “Tātā, tumhe cattāro catūsu rathesu ṭhatvā catūhi nagaradvārehi nikkhamitvā yattha mama puttaṁ mahosadhapaṇḍitaṁ passatha, tatthevassa sakkāraṁ katvā khippaṁ ānethā” ti āṇāpesi. Te pi cattāro ekekena dvārena nikkhamiṁsu. Tesu tayo janā paṇḍitaṁ na passiṁsu. Dakkhiṇadvārena nikkhanto pana dakkhiṇayavamajjhakagāme mahāsattaṁ mattikaṁ āharitvā ācariyassa cakkaṁ vaṭṭetvā mattikāmakkhitasarīraṁ palālapiṭṭhake nisīditvā muṭṭhiṁ muṭṭhiṁ katvā appasūpaṁ yavabhattaṁ bhuñjamānaṁ passi. Kasmā panesa etaṁ kammaṁ akāsīti? Rājā kira: “Nissaṁsayaṁ paṇḍito rajjaṁ gaṇhissatī” ti āsaṅkati. “So ‘kumbhakārakammena jīvatī’ ti sutvā nirāsaṅko bhavissatī” ti cintetvā evamakāsīti. So amaccaṁ disvā attano santikaṁ āgatabhāvaṁ ñatvā: “Ajja mayhaṁ yaso puna pākatiko bhavissati, amarādeviyā sampāditaṁ nānaggarasabhojanam-eva bhuñjissāmī” ti cintetvā gahitaṁ yavabhattapiṇḍaṁ chaḍḍetvā uṭṭhāya mukhaṁ vikkhāletvā nisīdi. Tasmiṁ khaṇe so amacco taṁ upasaṅkami. So pana senakapakkhiko, tasmā naṁ ghaṭento: “Paṇḍita, ācariyasenakassa vacanaṁ niyyānikaṁ, tava nāma yase parihīne tathārūpā paññā patiṭṭhā hotuṁ nāsakkhi, idāni mattikāmakkhito palālapiṭṭhe nisīditvā evarūpaṁ bhattaṁ bhuñjasī” ti vatvā dasakanipāte bhūripañhe paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Saccaṁ {6.373} kira, tvaṁ api bhūripañña, yā tādisī sirī dhitī matī ca,
Na tāyatebhāvavasūpanitaṁ, yo yavakaṁ bhuñjasi appasūpan-ti.

Atha naṁ mahāsatto: “Andhabāla, ahaṁ attano paññābalena puna taṁ yasaṁ pākatikaṁ kātukāmo evaṁ karomī” ti vatvā imaṁ gāthādvayamāha:

2. Sukhaṁ dukkhena paripācayanto, kālākālaṁ vicinaṁ chandachanno,
Atthassa dvārāni avāpuranto, tenāhaṁ tussāmi yavodanena.

3. Kālañca ñatvā abhijīhanāya, mantehi atthaṁ paripācayitvā,
Vijambhissaṁ sīhavijambhitāni, tāyiddhiyā dakkhasi maṁ punāpī ti.

Atha naṁ amacco āha: “paṇḍita, chatte adhivatthā devatā rājānaṁ pañhaṁ pucchi. Rājā cattāro paṇḍite pucchi. Tesu eko pi taṁ pañhaṁ kathetuṁ nāsakkhi, tasmā rājā tava santikaṁ maṁ pahiṇī” ti. “Evaṁ {6.374} sante paññāya ānubhāvaṁ kasmā na passasi, evarūpe hi kāle na issariyaṁ patiṭṭhā hoti, paññāsampanno va patiṭṭhā hotī” ti mahāsatto paññāya ānubhāvaṁ vaṇṇesi. Amacco raññā: “Paṇḍitaṁ diṭṭhaṭṭhāne yeva sakkāraṁ katvā ānethā” ti dinnaṁ kahāpaṇasahassaṁ mahāsattassa hatthe ṭhapesi. Kumbhakāro: “Mahosadhapaṇḍito kira mayā pesakārakammaṁ kārito” ti bhayaṁ āpajji. Atha naṁ mahāsatto: “Mā bhāyi, ācariya, bahūpakāro tvaṁ amhākan”-ti assāsetvā sahassaṁ datvā mattikāmakkhiteneva sarīrena rathe nisīditvā nagaraṁ pāvisi. Amacco rañño ārocetvā: “Tāta, kuhiṁ paṇḍito diṭṭho” ti vutte: “Deva, dakkhiṇayavamajjhakagāme kumbhakārakammaṁ katvā jīvati, tumhe pakkosathāti sutvāva anhāyitvā mattikāmakkhiteneva sarīrena āgato” ti āha. Rājā: “Sace mayhaṁ paccatthiko assa, issariyavidhinā careyya, nāyaṁ mama paccatthiko” ti cintetvā: “Mama puttassa ‘attano gharaṁ gantvā nhatvā alaṅkaritvā mayā dinnavidhānena āgacchatū’ ti vadeyyāthā” ti āha. Taṁ sutvā paṇḍito tathā katvā āgantvā: “Pavisatū” ti vutte pavisitvā rājānaṁ vanditvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Rājā paṭisanthāraṁ katvā paṇḍitaṁ vīmaṁsanto imaṁ gāthamāha.

4. Sukhī pi heke na karonti pāpaṁ, avaṇṇasaṁsaggabhayā puneke,
Pahū samāno vipulatthacintī, kiṁ kāraṇā me na karosi dukkhan-ti.

Atha naṁ bodhisatto āha:

5. Na paṇḍitā attasukhassa hetu, pāpāni kammāni samācaranti,
Dukkhena {6.375} phuṭṭhā khalitā pi santā, chandā ca dosā na jahanti dhamman-ti.

Puna rājā tassa vīmaṁsanatthaṁ khattiyamāyaṁ kathento imaṁ gāthamāha.

6. Yena kenaci vaṇṇena, mudunā dāruṇena vā,
Uddhare dīnamattānaṁ, pacchā dhammaṁ samācare ti.

Athassa mahāsatto rukkhūpamaṁ dassento imaṁ gāthamāha.

7. Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā,
Na tassa sākhaṁ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako ti.

Evañca pana vatvā: “mahārāja, yadi paribhuttarukkhassa sākhaṁ bhañjanto pi mittadubbhī hoti, yehi tumhehi mama pitā uḷāre issariye patiṭṭhāpito, ahañca mahantena anuggahena anuggahito, tesu tumhesu aparajjhanto ahaṁ kathaṁ nāma mittadubbho na bhaveyyan”-ti sabbathā pi attano amittadubbhibhāvaṁ kathetvā rañño cittācāraṁ codento imaṁ gāthamāha.

8. Yassā pi dhammaṁ puriso vijaññā, ye cassa kaṅkhaṁ vinayanti santo,
Taṁ hissa dīpañca parāyaṇañca, na tena mettiṁ jarayetha pañño ti.

Tassattho: mahārāja, yassa ācariyassa santikā yo puriso appamattakam-pi dhammaṁ kāraṇaṁ jāneyya, ye cassa santo uppannaṁ kaṅkhaṁ vinayanti, taṁ tassa patiṭṭhānaṭṭhena dīpañceva parāyaṇañca, tādisena ācariyena saddhiṁ paṇḍito mittabhāvaṁ nāma na jīreyya na nāseyya.

Idāni taṁ ovadanto imaṁ gāthādvayamāha:

9. Alaso gihī kāmabhogī na sādhu, asaññato pabbajito na sādhu,
Rājā na sādhu anisammakārī, yo paṇḍito kodhano taṁ na sādhu.

10. Nisamma {6.376} khattiyo kayirā, nānisamma disampati,
Nisammakārino rāja, yaso kitti ca vaḍḍhatī ti.

Bhūripaññajātakavaṇṇanā cuddasamā