Ja 457: Dhammadevaputtajātakavaṇṇanā

Yasokaro puññakarohamasmī ti idaṁ satthā jetavane viharanto devadattassa pathavipavesanaṁ ārabbha kathesi. Tadā hi bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, devadatto tathāgatena saddhiṁ paṭivirujjhitvā pathaviṁ paviṭṭho” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na idānevesa, bhikkhave, mama jinacakke pahāraṁ datvā pathaviṁ paviṭṭho, pubbe pi dhammacakke pahāraṁ datvā pathaviṁ pavisitvā avīciparāyaṇo jātoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto kāmāvacaradevaloke dhammo nāma devaputto hutvā nibbatti, devadatto adhammo nāma. Tesu dhammo dibbālaṅkārapaṭimaṇḍito dibbarathavaramabhiruyha accharāgaṇaparivuto manussesu sāyamāsaṁ bhuñjitvā attano attano gharadvāre sukhakathāya nisinnesu puṇṇamuposathadivase gāmanigamajanapadarājadhānīsu ākāse ṭhatvā: “Pāṇātipātādīhi dasahi akusalakammapathehi viramitvā mātupaṭṭhānadhammaṁ pitupaṭṭhānadhammaṁ tividhasucaritadhammañca pūretha {4.101}, evaṁ saggaparāyaṇā hutvā mahantaṁ yasaṁ anubhavissathā” ti manusse dasa kusalakammapathe samādapento jambudīpaṁ padakkhiṇaṁ karoti. Adhammo pana devaputto: “Pāṇaṁ hanathā” ti ādinā nayena dasa akusalakammapathe samādapento jambudīpaṁ vāmaṁ karoti. Atha tesaṁ ākāse rathā sammukhā ahesuṁ. Atha nesaṁ parisā: “Tumhe kassa, tumhe kassā” ti pucchitvā: “Mayaṁ dhammassa, mayaṁ adhammassā” ti vatvā maggā okkamitvā dvidhā jātā. Dhammo pi adhammaṁ āmantetvā: “Samma, tvaṁ adhammo, ahaṁ dhammo, maggo mayhaṁ anucchaviko, tava rathaṁ okkāmetvā mayhaṁ maggaṁ dehī” ti paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Yasokaro puññakarohamasmi, sadātthuto samaṇabrāhmaṇānaṁ,
Maggāraho devamanussapūjito, dhammo ahaṁ dehi adhamma maggan-ti.

Tattha yasokaro ti ahaṁ devamanussānaṁ yasadāyako. Dutiyapade pi eseva nayo. Sadātthuto ti sadā thuto niccapasattho. Tato parā:

2. Adhammayānaṁ daḷhamāruhitvā, asantasanto balavāhamasmi,
Sa kissa hetumhi tavajja dajjaṁ, maggaṁ ahaṁ dhamma adinnapubbaṁ.

3. Dhammo have pāturahosi pubbe, pacchā adhammo udapādi loke,
Jeṭṭho ca seṭṭho ca sanantano ca, uyyāhi jeṭṭhassa kaniṭṭha maggā.

4. Na yācanāya na pi pātirūpā, na arahatā tehaṁ dadeyyaṁ maggaṁ,
Yuddhañca {4.102} no hotu ubhinnamajja, yuddhamhi yo jessati tassa maggo.

5. Sabbā disā anuvisaṭohamasmi, mahabbalo amitayaso atulyo,
Guṇehi sabbehi upetarūpo, dhammo adhamma tvaṁ kathaṁ vijessasi.

6. Lohena ve haññati jātarūpaṁ, na jātarūpena hananti lohaṁ,
Sace adhammo hañchati dhammamajja, ayo suvaṇṇaṁ viya dassaneyyaṁ.

7. Sace tuvaṁ yuddhabalo adhamma, na tuyha vuḍḍhā ca garū ca atthi,
Maggañca te dammi piyāppiyena, vācāduruttāni pi te khamāmī ti.

Imā cha gāthā tesaññeva vacanapaṭivacanavasena kathitā.

Tattha sa kissa hetumhi tavajja dajjan-ti somhi ahaṁ adhammo adhammayānaṁ rathaṁ āruḷho abhīto balavā. Kiṁkāraṇā ajja bho dhamma, kassaci adinnapubbaṁ maggaṁ tuyhaṁ dammīti. Pubbe ti paṭhamakappikakāle imasmiṁ loke dasakusalakammapathadhammo ca pubbe pāturahosi, pacchā adhammo. Jeṭṭho cā ti pure nibbattabhāvena ahaṁ jeṭṭho ca seṭṭho ca porāṇako ca, tvaṁ pana kaniṭṭho, tasmā maggā uyyāhīti vadati. Na pi pātirūpāti ahañhi te neva yācanāya na patirūpavacanena maggārahatāya maggaṁ dadeyyaṁ. Anuvisaṭo ti ahaṁ catasso disā catasso anudisāti sabbā disā attano guṇena patthaṭo paññāto pākaṭo. Lohenā ti ayamuṭṭhikena. Hañchatī ti hanissati. Tuvaṁ yuddhabalo adhammā ti sace tvaṁ yuddhabalosi adhamma. Vuḍḍhā ca garū cā ti yadi tuyhaṁ: “Ime vuḍḍhā, ime garū paṇḍitā” ti evaṁ natthi. Piyāppiyenā ti piyenā pi appiyenā pi dadanto piyena viya te maggaṁ dadāmī ti attho.

Bodhisattena {4.103} pana imāya gāthāya kathitakkhaṇe yeva adhammo rathe ṭhātuṁ asakkonto avaṁsiro pathaviyaṁ patitvā pathaviyā vivare dinne gantvā avīcimhi yeva nibbatti. Etamatthaṁ viditvā bhagavā abhisambuddho hutvā sesagāthā abhāsi:

8. Idañca sutvā vacanaṁ adhammo, avaṁsiro patito uddhapādo,
Yuddhatthiko ce na labhāmi yuddhaṁ, ettāvatā hoti hato adhammo.

9. Khantībalo yuddhabalaṁ vijetvā, hantvā adhammaṁ nihanitva bhūmyā,
Pāyāsi vitto abhiruyha sandanaṁ, maggeneva atibalo saccanikkamo.

10. Mātā pitā samaṇabrāhmaṇā ca, asammānitā yassa sake agāre,
Idheva nikkhippa sarīradehaṁ, kāyassa bhedā nirayaṁ vajanti te,
Yathā adhammo patito avaṁsiro.

11. Mātā pitā samaṇabrāhmaṇā ca, susammānitā yassa sake agāre,
Idheva nikkhippa sarīradehaṁ, kāyassa bhedā sugatiṁ vajanti te,
Yathā pi dhammo abhiruyha sandanan-ti.

Tattha yuddhatthiko ce ti ayaṁ tassa vilāpo, so kirevaṁ vilapanto yeva patitvā pathaviṁ paviṭṭho. Ettāvatā ti bhikkhave, yāvatā pathaviṁ paviṭṭho, tāvatā adhammo hato nāma hoti. Khantībalo ti bhikkhave, evaṁ adhammo pathaviṁ paviṭṭho adhivāsanakhantībalo taṁ yuddhabalaṁ vijetvā vadhitvā bhūmiyaṁ nihanitvā pātetvā vittajātatāya vitto attano rathaṁ āruyha maggeneva saccanikkamo tathaparakkamo dhammadevaputto pāyāsi. Asammānitā ti asakkatā. Sarīradehan-ti imasmiṁ yeva loke sarīrasaṅkhātaṁ dehaṁ nikkhipitvā. Nirayaṁ vajantī ti yassa pāpapuggalassa ete sakkārārahā gehe asakkatā, tathārūpā yathā adhammo patito avaṁsiro, evaṁ avaṁsirā {4.104} nirayaṁ vajantī ti attho. Sugatiṁ vajantī ti yassa panete sakkatā, tādisā paṇḍitā yathā pi dhammo sandanaṁ abhiruyha devalokaṁ gato, evaṁ sugatiṁ vajantīti.

Satthā evaṁ dhammaṁ desetvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi devadatto mayā saddhiṁ paṭivirujjhitvā pathaviṁ paviṭṭho” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā adhammo devaputto devadatto ahosi, parisāpissa devadattaparisā, dhammo pana aham-eva, parisā buddhaparisāyevā” ti.

Dhammadevaputtajātakavaṇṇanā tatiyā