Ja 459: Pānīyajātakavaṇṇanā

Mitto mittassā ti idaṁ satthā jetavane viharanto kilesaniggahaṁ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye sāvatthivāsino pañcasatā gihisahāyakā tathāgatassa dhammadesanaṁ sutvā pabbajitvā upasampannā antokoṭisanthāre vasantā aḍḍharattasamaye kāmavitakkaṁ vitakkesuṁ. Sabbaṁ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṁ.

Satthā attano sāvake rattiyā tayo vāre, divasassa tayo vāreti rattindivaṁ cha vāre olokento kikī aṇḍaṁ viya, camarī vāladhiṁ viya, mātā piyaputtaṁ viya, ekacakkhuko puriso cakkhuṁ viya rakkhati, tasmiṁ tasmiṁ yeva khaṇe uppannakilesaṁ niggaṇhāti. So taṁ divasaṁ aḍḍharattasamaye jetavanaṁ pariggaṇhanto tesaṁ bhikkhūnaṁ vitakkasamudācāraṁ ñatvā: “Imesaṁ bhikkhūnaṁ abbhantare ayaṁ kileso vaḍḍhanto arahattassa hetuṁ bhindissati, idāneva nesaṁ kilesaṁ niggaṇhitvā arahattaṁ dassāmī” ti gandhakuṭito nikkhamitvā ānandattheraṁ pakkosāpetvā: “Ānanda, antokoṭisanthāre {3.376} vasanakabhikkhū sabbe sannipātehī” ti sannipātāpetvā paññattavarabuddhāsane [nisīdati].

Bhagavato āṇattiyā panāyasmatā ānandena bhikkhusaṅghe sannipātite satthā paññattāsane nisīditvā anodissakaṁ katvā: “Kāmavitakkaṁ vitakkayitthā” ti avatvā sabbasaṅgāhikavaseneva: “Bhikkhave, kileso khuddako nāma natthi, bhikkhunā nāma uppannuppannā kilesā niggahetabbā, porāṇakapaṇḍitā anuppanne pi buddhe kilese niggahetvā paccekabodhiñāṇaṁ pattā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte {4.114} bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente kāsiraṭṭhe ekasmiṁ gāmake dve sahāyakā pānīyatumbāni ādāya khettaṁ gantvā ekamantaṁ ṭhapetvā khettaṁ koṭṭetvā pipāsitakāle āgantvā pānīyaṁ pivanti. Tesu eko pānīyatthāya āgantvā attano pānīyaṁ rakkhanto itarassa tumbato pivitvā sāyaṁ araññā nikkhamitvā nhāyitvā ṭhito: “Atthi nu kho me kāyadvārādīhi ajja kiñci pāpaṁ katan”-ti upadhārento thenetvā pānīyassa pivitabhāvaṁ disvā saṁvegappatto hutvā: “Ayaṁ taṇhā vaḍḍhamānā maṁ apāyesu khipissati, imaṁ kilesaṁ niggaṇhissāmī” ti pānīyassa thenetvā pivitabhāvaṁ ārammaṇaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṁ nibbattetvā paṭiladdhaguṇaṁ āvajjento aṭṭhāsi. Atha naṁ itaro nhāyitvā uṭṭhito: “Ehi, samma, gharaṁ gacchāmā” ti āha. “Gaccha tvaṁ, mama gharena kiccaṁ natthi, paccekabuddhā nāma mayan”-ti. “Paccekabuddhā nāma tumhādisā na hontī” ti. “Atha kīdisā paccekabuddhā hontī” ti? “Dvaṅgulakesā kāsāyavatthavasanā uttarahimavante nandamūlakapabbhāre vasantī” ti. So sīsaṁ parāmasi, taṁ khaṇaññevassa gihiliṅgaṁ antaradhāyi, surattadupaṭṭaṁ nivattham-eva, vijjulatāsadisaṁ kāyabandhanaṁ baddham-eva, alattakapāṭalavaṇṇaṁ uttarāsaṅgacīvaraṁ ekaṁsaṁ katam-eva, meghavaṇṇaṁ paṁsukūlacīvaraṁ dakkhiṇaaṁsakūṭe ṭhapitam-eva, bhamaravaṇṇo mattikāpatto vāmaaṁsakūṭe laggito va ahosi. So ākāse ṭhatvā dhammaṁ desetvā uppatitvā nandamūlakapabbhāre yeva otari.

Aparo pi kāsigāme yeva kuṭumbiko āpaṇe nisinno ekaṁ purisaṁ attano bhariyaṁ ādāya gacchantaṁ disvā taṁ uttamarūpadharaṁ itthiṁ indriyāni bhinditvā oloketvā puna cintesi: “Ayaṁ lobho vaḍḍhamāno maṁ apāyesu khipissatī” ti saṁviggamānaso vipassanaṁ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṁ nibbattetvā ākāse ṭhito dhammaṁ desetvā nandamūlakapabbhāram-eva {4.115} gato.

Apare pi kāsigāmavāsino yeva dve pitāputtā ekato maggaṁ paṭipajjiṁsu. Aṭavīmukhe pana corā uṭṭhitā honti. Te pitāputte labhitvā puttaṁ gahetvā: “Dhanaṁ āharitvā tava puttaṁ gaṇhā” ti pitaraṁ vissajjenti, dve bhātaro labhitvā kaniṭṭhaṁ gahetvā jeṭṭhaṁ vissajjenti, ācariyantevāsike labhitvā ācariyaṁ gahetvā antevāsikaṁ vissajjenti, antevāsiko sippalobhena dhanaṁ āharitvā ācariyaṁ gaṇhitvā gacchati. Atha te pitāputtā pi tattha corānaṁ uṭṭhitabhāvaṁ ñatvā: “Tvaṁ maṁ ‘pitā’ ti mā vada, aham-pi taṁ ‘putto’ ti na vakkhāmī” ti katikaṁ katvā corehi gahitakāle: “Tumhe aññamaññaṁ kiṁ hothā” ti puṭṭhā: “Na kiñci homā” ti sampajānamusāvādaṁ kariṁsu. Tesu aṭavito nikkhamitvā sāyaṁ nhāyitvā ṭhitesu putto attano sīlaṁ sodhento taṁ musāvādaṁ disvā: “Idaṁ pāpaṁ vaḍḍhamānaṁ maṁ apāyesu khipissati, imaṁ kilesaṁ niggaṇhissāmī” ti vipassanaṁ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṁ nibbattetvā ākāse ṭhito pitu dhammaṁ desetvā nandamūlakapabbhāram-eva gato.

Aparo pi kāsigāme yeva pana eko gāmabhojako māghātaṁ kārāpesi. Atha naṁ balikammakāle mahājano sannipatitvā āha: “Sāmi, mayaṁ migasūkarādayo māretvā yakkhānaṁ balikammaṁ karissāma, balikammakālo eso” ti. Tumhākaṁ pubbe karaṇaniyāmeneva karothāti manussā bahuṁ pāṇātipātamakaṁsu. So bahuṁ macchamaṁsaṁ disvā: “Ime manussā ettake pāṇe mārentā mamevekassa vacanena mārayiṁsū” ti kukkuccaṁ katvā vātapānaṁ nissāya ṭhitako va vipassanaṁ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṁ nibbattetvā ākāse ṭhito mahājanassa dhammaṁ desetvā nandamūlakapabbhāram-eva gato.

Aparo pi kāsiraṭṭhe yeva gāmabhojako majjavikkayaṁ vāretvā: “Sāmi, pubbe imasmiṁ kāle surāchaṇo nāma hoti, kiṁ karomā” ti mahājanena vutto: “Tumhākaṁ porāṇakaniyāmeneva karothā” ti {4.116} āha. Manussā chaṇaṁ katvā suraṁ pivitvā kalahaṁ karontā hatthapāde bhañjitvā sīsaṁ bhinditvā kaṇṇe chinditvā bahudaṇḍena bajjhiṁsu. Gāmabhojako te disvā cintesi: “Mayi ananujānante ime imaṁ dukkhaṁ na vindeyyun”-ti. So ettakena kukkuccaṁ katvā vātapānaṁ nissāya ṭhitako va vipassanaṁ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṁ nibbattetvā: “Appamattā hothā” ti ākāse ṭhatvā dhammaṁ desetvā nandamūlakapabbhāram-eva gato.

Aparabhāge te pañca paccekabuddhā bhikkhācāratthāya bārāṇasidvāre otaritvā sunivatthā supārutā pāsādikehi abhikkamādīhi piṇḍāya carantā rājadvāraṁ sampāpuṇiṁsu. Rājā te disvā pasannacitto rājanivesanaṁ pavesetvā pāde dhovitvā gandhatelena makkhetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā ekamantaṁ nisīditvā: “Bhante, tumhākaṁ paṭhamavaye pabbajjā sobhati, imasmiṁ vaye pabbajantā kathaṁ kāmesu ādīnavaṁ passittha, kiṁ vo ārammaṇaṁ ahosī” ti pucchi. Te tassa kathentā:

1. Mitto mittassa pānīyaṁ, adinnaṁ paribhuñjisaṁ,
Tena pacchā vijigucchiṁ, taṁ pāpaṁ pakataṁ mayā,
Mā puna akaraṁ pāpaṁ, tasmā pabbajito ahaṁ.

2. Paradārañca disvāna, chando me udapajjatha,
Tena pacchā vijigucchiṁ, taṁ pāpaṁ pakataṁ mayā,
Mā puna akaraṁ pāpaṁ, tasmā pabbajito ahaṁ.

3. Pitaraṁ me mahārāja, corā agaṇhu kānane,
Tesāhaṁ pucchito jānaṁ, aññathā naṁ viyākariṁ.

4. Tena pacchā vijigucchiṁ, taṁ pāpaṁ pakataṁ mayā,
Mā puna akaraṁ pāpaṁ, tasmā pabbajito ahaṁ.

5. Pāṇātipātamakaruṁ, somayāge upaṭṭhite,
Tesāhaṁ samanuññāsiṁ.

6. Tena pacchā vijigucchiṁ, taṁ pāpaṁ pakataṁ mayā,
Mā puna akaraṁ pāpaṁ, tasmā pabbajito ahaṁ.

7. Surāmerayamādhukā, ye janā paṭhamāsu no,
Bahūnaṁ te anatthāya, majjapānamakappayuṁ,
Tesāhaṁ {4.117} samanuññāsiṁ.

8. Tena pacchā vijigucchiṁ, taṁ pāpaṁ pakataṁ mayā,
Mā puna akaraṁ pāpaṁ, tasmā pabbajito ahan-ti.

Imā paṭipāṭiyā pañca gāthā abhāsiṁsu. Rājā pi ekamekassa byākaraṇaṁ sutvā: “Bhante, ayaṁ pabbajjā tumhākaṁ yevānucchavikā” ti thutimakāsi.

Tattha mitto mittassā ti mahārāja, ahaṁ ekassa mitto hutvā tassa mittassa santakaṁ pānīyaṁ iminā niyāmeneva paribhuñjiṁ. Tasmā ti yasmā puthujjanā nāma pāpakammaṁ karonti, tasmā ahaṁ mā puna akaraṁ pāpaṁ, taṁ pāpaṁ ārammaṇaṁ katvā pabbajitomhi. Chando ti mahārāja, imināva niyāmena mama paradāraṁ disvā kāme chando uppajji. Agaṇhū ti agaṇhiṁsu. Jānan-ti tesaṁ corānaṁ: “Ayaṁ kiṁ te hotī” ti pucchito jānanto yeva: “Na kiñci hotī” ti aññathā byākāsiṁ. Somayāge ti navacande uṭṭhite somayāgaṁ nāma yakkhabaliṁ kariṁsu, tasmiṁ upaṭṭhite. Samanuññāsin-ti samanuñño āsiṁ. Surāmerayamādhukā ti piṭṭhasurādisurañca pupphāsavādimerayañca pakkamadhu viya madhuraṁ maññamānā. Ye janā paṭhamāsu no ti ye no gāme janā paṭhamaṁ evarūpā āsuṁ ahesuṁ. Bahūnaṁ te ti te ekadivasaṁ ekasmiṁ chaṇe patte bahūnaṁ anatthāya majjapānaṁ akappayiṁsu.

Rājā tesaṁ dhammaṁ sutvā pasannacitto cīvarasāṭake ca bhesajjāni ca datvā paccekabuddhe uyyojesi. Te pi tassa anumodanaṁ katvā tattheva agamaṁsu. Tato paṭṭhāya rājā vatthukāmesu viratto anapekkho hutvā nānaggarasabhojanaṁ bhuñjitvā itthiyo anālapitvā anoloketvā virattacitto uṭṭhāya sirigabbhaṁ pavisitvā nisinno setabhittiyaṁ kasiṇaparikammaṁ katvā jhānaṁ nibbattesi. So jhānappatto kāme garahanto:

9. Dhiratthu subahū kāme, duggandhe bahukaṇṭake,
Ye ahaṁ paṭisevanto, nālabhiṁ tādisaṁ sukhan-ti.

Gāthamāha.

Tattha bahukaṇṭake ti bahū paccāmitte. Ye ahan-ti yo ahaṁ, ayam-eva vā pāṭho. Tādisan-ti etādisaṁ kilesarahitaṁ jhānasukhaṁ.

Athassa {4.118} aggamahesī: “Ayaṁ rājā paccekabuddhānaṁ dhammakathaṁ sutvā ukkaṇṭhitarūpo ahosi, amhehi saddhiṁ akathetvāva sirigabbhaṁ paviṭṭho, pariggaṇhissāmi tāva nan”-ti cintetvā sirigabbhadvāre ṭhitā rañño kāmesu garahantassa udānaṁ sutvā: “Mahārāja, tvaṁ kāme garahasi, kāmasukhasadisaṁ nāma sukhaṁ natthī” ti kāme vaṇṇentī itaraṁ gāthamāha.

10. Mahassādā sukhā kāmā, natthi kāmā paraṁ sukhaṁ,
Ye kāme paṭisevanti, saggaṁ te upapajjare ti.

Tattha mahassādā ti mahārāja, ete kāmā nāma mahāassādā, ito uttariṁ aññaṁ sukhaṁ natthi. Kāmasevino hi apāye anupagamma sagge nibbattantī ti attho.

Taṁ sutvā bodhisatto tassā: “Nassa vasali, kiṁ kathesi, kāmesu sukhaṁ nāma kuto atthi, vipariṇāmadukkhā ete” ti garahanto sesagāthā abhāsi:

11. Appassādā dukhā kāmā, natthi kāmā paraṁ dukhaṁ,
Ye kāme paṭisevanti, nirayaṁ te upapajjare.

12. Asī yathā sunisito, nettiṁso va supāyiko,
Sattīva urasi khittā, kāmā dukkhatarā tato.

13. Aṅgārānaṁva jalitaṁ, kāsuṁ sādhikaporisaṁ,
Phālaṁva divasaṁtattaṁ, kāmā dukkhatarā tato.

14. Visaṁ yathā halāhalaṁ, telaṁ pakkuthitaṁ yathā,
Tambalohavilīnaṁva, kāmā dukkhatarā tato ti.

Tattha nettiṁso ti nikkaruṇo, idam-pi ekassa khaggassa nāmaṁ. Dukkhatarā ti evaṁ jalitaṅgārakāsuṁ vā divasaṁ tattaṁ phālaṁ vā paṭicca yaṁ dukkhaṁ uppajjati, tato pi kāmā yeva dukkhatarā ti attho. Anantaragāthāya yathā etāni visādīni dukkhāvahanato dukkhāni, evaṁ kāmā pi dukkhā, taṁ pana kāmadukkhaṁ itarehi dukkhehi dukkhataranti attho.

Evaṁ {4.119} mahāsatto deviyā dhammaṁ desetvā amacce sannipātetvā: “Bhonto amaccā, tumhe rajjaṁ paṭipajjatha, ahaṁ pabbajissāmī” ti vatvā mahājanassa rodantassa paridevantassa uṭṭhāya ākāse ṭhatvā ovādaṁ datvā anilapatheneva uttarahimavantaṁ gantvā ramaṇīye padese assamaṁ māpetvā isipabbajjaṁ pabbajitvā āyupariyosāne brahmalokaparāyaṇo ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Bhikkhave, kileso khuddako nāma natthi, appamattako pi paṇḍitehi niggahitabboyevā” ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṁsu. Tadā paccekabuddhā parinibbāyiṁsu, devī rāhulamātā ahosi, rājā pana aham-eva ahosinti.

Pānīyajātakavaṇṇanā pañcamā