Ja 463: Suppārakajātakavaṇṇanā

Ummujjanti nimujjantī ti idaṁ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṁ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi sāyanhasamaye tathāgatassa dhammaṁ desetuṁ nikkhamanaṁ āgamayamānā bhikkhū dhammasabhāyaṁ nisīditvā: “Āvuso, aho satthā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño tatra tatra upāyapaññāya samannāgato vipulāya pathavīsamāya, mahāsamuddo viya gambhīrāya, ākāso viya vitthiṇṇāya, sakalajambudīpasmiñhi uṭṭhitapañho dasabalaṁ atikkamitvā gantuṁ samattho nāma natthi. Yathā mahāsamudde uṭṭhitaūmiyo velaṁ nātikkamanti, velaṁ patvāva bhijjanti, evaṁ {4.137} na koci pañho dasabalaṁ atikkamati, satthu pādamūlaṁ patvā bhijjatevā” ti dasabalassa mahāpaññāpāramiṁ vaṇṇesuṁ. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, tathāgato idāneva paññavā, pubbe pi aparipakke ñāṇe paññavāva, andho hutvā pi mahāsamudde udakasaññāya ‘imasmiṁ imasmiṁ samudde idaṁ nāma idaṁ nāma ratanan’-ti aññāsī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte kururaṭṭhe kururājā nāma rajjaṁ kāresi, kurukacchaṁ nāma paṭṭanagāmo ahosi. Tadā bodhisatto kurukacche niyāmakajeṭṭhakassa putto hutvā nibbatti pāsādiko suvaṇṇavaṇṇo, “suppārakakumāro” tissa nāmaṁ kariṁsu. So mahantena parivārena vaḍḍhanto soḷasavassakāle yeva niyāmakasippe nipphattiṁ patvā aparabhāge pitu accayena niyāmakajeṭṭhako hutvā niyāmakakammaṁ akāsi, paṇḍito ñāṇasampanno ahosi. Tena āruḷhanāvāya byāpatti nāma natthi. Tassa aparabhāge loṇajalapahaṭāni dve pi cakkhūni nassiṁsu. So tato paṭṭhāya niyāmakajeṭṭhako hutvā pi niyāmakakammaṁ akatvā: “Rājānaṁ nissāya jīvissāmī” ti rājānaṁ upasaṅkami. Atha naṁ rājā agghāpaniyakamme ṭhapesi. So tato paṭṭhāya rañño hatthiratanaassaratanamuttasāramaṇisārādīni agghāpesi.

Athekadivasaṁ: “Rañño maṅgalahatthī bhavissatī” ti kāḷapāsāṇakūṭavaṇṇaṁ ekaṁ vāraṇaṁ ānesuṁ. Taṁ disvā rājā: “Paṇḍitassa dassethā” ti āha. Atha naṁ tassa santikaṁ nayiṁsu. So hatthena tassa sarīraṁ parimajjitvā: “Nāyaṁ maṅgalahatthī bhavituṁ anucchaviko, pādehi vāmanadhātuko esa, etañhi mātā vijāyamānā aṅkena sampaṭicchituṁ nāsakkhi, tasmā bhūmiyaṁ patitvā pacchimapādehi vāmanadhātuko hotī” ti āha. Hatthiṁ gahetvā āgate pucchiṁsu. Te: “Saccaṁ paṇḍito kathetī” ti vadiṁsu. Taṁ kāraṇaṁ {4.138} rājā sutvā tuṭṭho tassa aṭṭha kahāpaṇe dāpesi.

Punekadivasaṁ: “Rañño maṅgalaasso bhavissatī” ti ekaṁ assaṁ ānayiṁsu. Tam-pi rājā paṇḍitassa santikaṁ pesesi. So tam-pi hatthena parāmasitvā: “Ayaṁ maṅgalaasso bhavituṁ na yutto, etassa hi jātadivase yeva mātā mari, tasmā mātu khīraṁ alabhanto na sammā vaḍḍhito” ti āha. Sāpissa kathā saccāva ahosi. Tam-pi sutvā rājā tussitvā aṭṭha kahāpaṇe dāpesi. Athekadivasaṁ: “Rañño maṅgalaratho bhavissatī” ti rathaṁ āhariṁsu. Tam-pi rājā tassa santikaṁ pesesi. So tam-pi hatthena parāmasitvā: “Ayaṁ ratho susirarukkhena kato, tasmā rañño nānucchaviko” ti āha. Sāpissa kathā saccāva ahosi. Rājā tam-pi sutvā aṭṭheva kahāpaṇe dāpesi. Athassa mahagghaṁ kambalaratanaṁ āhariṁsu. Tam-pi tasseva pesesi. So tam-pi hatthena parāmasitvā: “Imassa mūsikacchinnaṁ ekaṭṭhānaṁ atthī” ti āha. Sodhentā taṁ disvā rañño ārocesuṁ. Rājā sutvā tussitvā aṭṭheva kahāpaṇe dāpesi.

So cintesi: “Ayaṁ rājā evarūpāni pi acchariyāni disvā aṭṭheva kahāpaṇe dāpesi, imassa dāyo nhāpitadāyo, nhāpitajātiko bhavissati, kiṁ me evarūpena rājupaṭṭhānena, attano vasanaṭṭhānam-eva gamissāmī” ti. So kurukacchapaṭṭanam-eva paccāgami. Tasmiṁ tattha vasante vāṇijā nāvaṁ sajjetvā: “Kaṁ niyāmakaṁ karissāmā” ti mantesuṁ. “Suppārakapaṇḍitena āruḷhanāvā na byāpajjati, esa paṇḍito upāyakusalo, andho samāno pi suppārakapaṇḍito va uttamo” ti taṁ upasaṅkamitvā: “Niyāmako no hohī” ti vatvā: “Tātā, ahaṁ andho, kathaṁ niyāmakakammaṁ karissāmī” ti vutte: “Sāmi, andhā pi tumhe yeva amhākaṁ uttamā” ti punappunaṁ yāciyamāno: “Sādhu tātā, tumhehi ārocitasaññāya niyāmako bhavissāmī” ti tesaṁ {4.139} nāvaṁ abhiruhi. Te nāvāya mahāsamuddaṁ pakkhandiṁsu. Nāvā satta divasāni nirupaddavā agamāsi, tato akālavātaṁ uppātitaṁ uppajji, nāvā cattāro māse pakatisamuddapiṭṭhe vicaritvā khuramālīsamuddaṁ nāma pattā. Tattha macchā manussasamānasarīrā khuranāsā udake ummujjanimujjaṁ karonti. Vāṇijā te disvā mahāsattaṁ tassa samuddassa nāmaṁ pucchantā paṭhamaṁ gāthamāhaṁsu:

1. Ummujjanti nimujjanti, manussā khuranāsikā,
Suppārakaṁ taṁ pucchāma, samuddo katamo ayan-ti.

Evaṁ tehi puṭṭho mahāsatto attano niyāmakasuttena saṁsanditvā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Kurukacchā payātānaṁ, vāṇijānaṁ dhanesinaṁ,
Nāvāya vippanaṭṭhāya, khuramālīti vuccatī ti.

Tattha payātānan-ti kurukacchapaṭṭanā nikkhamitvā gacchantānaṁ. Dhanesinan-ti tumhākaṁ vāṇijānaṁ dhanaṁ pariyesantānaṁ. Nāvāya vippanaṭṭhāyā ti tāta tumhākaṁ imāya videsaṁ pakkhandanāvāya kammakārakaṁ pakatisamuddaṁ atikkamitvā sampatto ayaṁ samuddo: “Khuramālī” ti vuccati, evametaṁ paṇḍitā kathentīti.

Tasmiṁ pana samudde vajiraṁ ussannaṁ hoti. Mahāsatto: “Sacāhaṁ ‘ayaṁ vajirasamuddo’ ti evaṁ etesaṁ kathessāmi, lobhena bahuṁ vajiraṁ gaṇhitvā nāvaṁ osīdāpessantī” ti tesaṁ anācikkhitvāva nāvaṁ laggāpetvā upāyenekaṁ yottaṁ gahetvā macchagahaṇaniyāmena jālaṁ khipāpetvā vajirasāraṁ uddharitvā nāvāyaṁ pakkhipitvā aññaṁ appagghabhaṇḍaṁ chaḍḍāpesi. Nāvā taṁ samuddaṁ atikkamitvā purato aggimāliṁ nāma gatā. So pajjalitaaggikkhandho viya majjhanhikasūriyo viya ca obhāsaṁ muñcanto aṭṭhāsi. Vāṇijā:

3. Yathā aggīva sūriyova, samuddo paṭidissati,
Suppārakaṁ taṁ pucchāma, samuddo katamo ayan-ti.

Gāthāya taṁ pucchiṁsu.

Mahāsatto pi tesaṁ anantaragāthāya kathesi:

4. Kurukacchā {4.140} payātānaṁ, vāṇijānaṁ dhanesinaṁ,
Nāvāya vippanaṭṭhāya, aggimālīti vuccatī ti.

Tasmiṁ pana samudde suvaṇṇaṁ ussannaṁ ahosi. Mahāsatto purimanayeneva tato pi suvaṇṇaṁ gāhāpetvā nāvāyaṁ pakkhipāpesi. Nāvā tam-pi samuddaṁ atikkamitvā khīraṁ viya dadhiṁ viya ca obhāsantaṁ dadhimāliṁ nāma samuddaṁ pāpuṇi. Vāṇijā:

5. Yathā dadhīva khīraṁva, samuddo paṭidissati,
Suppārakaṁ taṁ pucchāma, samuddo katamo ayan-ti.

Gāthāya tassa pi nāmaṁ pucchiṁsu.

Mahāsatto anantaragāthāya ācikkhi:

6. Kurukacchā payātānaṁ, vāṇijānaṁ dhanesinaṁ,
Nāvāya vippanaṭṭhāya, dadhimālīti vuccatī ti.

Tasmiṁ pana samudde rajataṁ ussannaṁ ahosi. So tam-pi upāyena gāhāpetvā nāvāyaṁ pakkhipāpesi. Nāvā tam-pi samuddaṁ atikkamitvā nīlakusatiṇaṁ viya sampannasassaṁ viya ca obhāsamānaṁ nīlavaṇṇaṁ kusamāliṁ nāma samuddaṁ pāpuṇi. Vāṇijā:

7. Yathā kuso va sassova, samuddo paṭidissati,
Suppārakaṁ taṁ pucchāma, samuddo katamo ayan-ti.

Gāthāya tassa pi nāmaṁ pucchiṁsu.

So anantaragāthāya ācikkhi:

8. Kurukacchā payātānaṁ, vāṇijānaṁ dhanesinaṁ,
Nāvāya vippanaṭṭhāya, kusamālīti vuccatī ti.

Tasmiṁ pana samudde nīlamaṇiratanaṁ ussannaṁ ahosi. So tam-pi upāyeneva gāhāpetvā nāvāyaṁ pakkhipāpesi. Nāvā tam-pi samuddaṁ atikkamitvā naḷavanaṁ viya veḷuvanaṁ viya ca khāyamānaṁ naḷamāliṁ nāma samuddaṁ pāpuṇi. Vāṇijā:

9. Yathā {4.141} naḷo va veḷūva, samuddo paṭidissati,
Suppārakaṁ taṁ pucchāma, samuddo katamo ayan-ti.

Gāthāya tassa pi nāmaṁ pucchiṁsu.

Mahāsatto anantaragāthāya kathesi:

10. Kurukacchā payātānaṁ, vāṇijānaṁ dhanesinaṁ,
Nāvāya vippanaṭṭhāya, naḷamālīti vuccatī ti.

Tasmiṁ pana samudde masāragallaṁ veḷuriyaṁ ussannaṁ ahosi. So tam-pi upāyena gāhāpetvā nāvāyaṁ pakkhipāpesi. Aparo nayo: naḷo ti vicchikanaḷo pi kakkaṭakanaḷo pi, so rattavaṇṇo hoti. Veḷū ti pana pavāḷassetaṁ nāmaṁ, so ca samuddo pavāḷussanno rattobhāso ahosi, tasmā: “Yathā naḷo va veḷuvā” ti pucchiṁsu. Mahāsatto tato pavāḷaṁ gāhāpesīti.

Vāṇijā naḷamāliṁ atikkantā balavāmukhasamuddaṁ nāma passiṁsu. Tattha udakaṁ kaḍḍhitvā kaḍḍhitvā sabbato bhāgena uggacchati. Tasmiṁ sabbato bhāgena uggate udakaṁ sabbato bhāgena chinnapapātamahāsobbho viya paññāyati, ūmiyā uggatāya ekato papātasadisaṁ hoti, bhayajanano saddo uppajjati sotāni bhindanto viya hadayaṁ phālento viya ca. Taṁ disvā vāṇijā bhītatasitā:

11. Mahabbhayo bhiṁsanako, saddo suyyatimānuso,
Yathā sobbho papātova, samuddo paṭidissati,
Suppārakaṁ taṁ pucchāma, samuddo katamo ayan-ti.

Gāthāya tassa pi nāmaṁ pucchiṁsu.

Tattha suyyatimānuso ti suyyati amānuso saddo.

12. Kurukacchā payātānaṁ, vāṇijānaṁ dhanesinaṁ,
Nāvāya vippanaṭṭhāya, balavāmukhīti vuccatī ti.

Bodhisatto anantaragāthāya tassa nāmaṁ ācikkhitvā: “Tātā, imaṁ balavāmukhasamuddaṁ {4.142} patvā nivattituṁ samatthā nāvā nāma natthi, ayaṁ sampattanāvaṁ nimujjāpetvā vināsaṁ pāpetī” ti āha. Tañca nāvaṁ satta manussasatāni abhiruhiṁsu. Te sabbe maraṇabhayabhītā ekappahāreneva avīcimhi paccamānasattā viya atikāruññaṁ ravaṁ muñciṁsu. Mahāsatto: “Ṭhapetvā maṁ añño etesaṁ sotthibhāvaṁ kātuṁ samattho nāma natthi, saccakiriyāya tesaṁ sotthiṁ karissāmī” ti cintetvā te āmantetvā āha: “tātā, khippaṁ maṁ gandhodakena nhāpetvā ahatavatthāni nivāsāpetvā puṇṇapātiṁ sajjetvā nāvāya dhure ṭhapethā” ti. Te vegena tathā kariṁsu. Mahāsatto ubhohi hatthehi puṇṇapātiṁ gahetvā nāvāya dhure ṭhito saccakiriyaṁ karonto osānagāthamāha.

13. Yato sarāmi attānaṁ, yato pattosmi viññutaṁ,
Nābhijānāmi sañcicca, ekapāṇam-pi hiṁsitaṁ,
Etena saccavajjena, sotthiṁ nāvā nivattatū ti.

Tattha yato ti yato paṭṭhāya ahaṁ attānaṁ sarāmi, yato paṭṭhāya camhi viññutaṁ pattoti attho. Ekapāṇam-pi hiṁsitan-ti etthantare sañcicca ekaṁ kunthakipillikapāṇam-pi hiṁsitaṁ nābhijānāmi. Desanāmattamevetaṁ, bodhisatto pana tiṇasalākam-pi upādāya mayā parasantakaṁ na gahitapubbaṁ, lobhavasena paradāraṁ na olokitapubbaṁ, musā na bhāsitapubbā, tiṇaggenā pi majjaṁ na pivitapubbanti evaṁ pañcasīlavasena pana saccakiriyaṁ akāsi, katvā ca pana puṇṇapātiyā udakaṁ nāvāya dhure abhisiñci.

Cattāro māse videsaṁ pakkhandanāvā nivattitvā iddhimā viya saccānubhāvena ekadivaseneva kurukacchapaṭṭanaṁ agamāsi. Gantvā ca pana thale pi aṭṭhusabhamattaṁ ṭhānaṁ pakkhanditvā nāvikassa gharadvāre yeva aṭṭhāsi. Mahāsatto tesaṁ vāṇijānaṁ suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamuttavajirāni bhājetvā adāsi. “Ettakehi {4.143} vo ratanehi alaṁ, mā puna samuddaṁ pavisathā” ti tesaṁ ovādaṁ datvā yāvajīvaṁ dānādīni puññāni katvā devapuraṁ pūresi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ, bhikkhave, pubbe pi tathāgato mahāpaññoyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā parisā buddhaparisā ahesuṁ, suppārakapaṇḍito pana aham-eva ahosin”-ti.

Suppārakajātakavaṇṇanā navamā.

Jātakuddānaṁ:

Mātuposaka juṇho ca, dhamma udaya pānīyo,
Yudhañcayo dasaratho, saṁvaro ca suppārako,
Ekādasanipātamhi, saṅgītā nava jātakā.

Ekādasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā